પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 3.3

ઋષય ઊચુઃ-।
નદીનાં પર્વતાનાં ચ નામધેયાનિ સર્વશઃ ।
તથા જનપદાનાં ચ યે ચાન્યે ભૂમિમાશ્રિતાઃ

પ્રમાણં ચ પ્રમાણજ્ઞ પૃથિવ્યાઃ કિલ સર્વતઃ ।
નિખિલેન સમાચક્ષ્વ કાનનાનિ ચ સત્તમ

સૂત ઉવાચ-।
પંચેમાનિ મહાપ્રાજ્ઞ મહાભૂતાનિ સંગ્રહાત્ ।
જગતીસ્થાનિ સર્વાણિ સમાન્યાહુર્મનીષિણઃ

ભૂમિરાપસ્તથા વાયુરગ્નિરાકાશમેવ ચ ।
ગુણોત્તરાણિ સર્વાણિ તેષાં ભૂમિઃ પ્રધાનતઃ

શબ્દસ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગંધશ્ચ પંચમઃ ।
ભૂમેરેતેગુણાઃ પ્રોક્તા ઋષિભિસ્તત્ત્વવેદિભિઃ

ચત્વારોપ્સુગુણા વિપ્રા ગંધસ્તત્ર ન વિદ્યતે ।
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ તેજસોથ ગુણાસ્ત્રયઃ

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ વાયોસ્તુ આકાશે શબ્દ એવ ચ ।
એતે પંચ ગુણા વિપ્રા મહાભૂતેષુ પંચસુ

વર્તંતે સર્વલોકેષુ યેષુ ભૂતાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
અન્યોન્યં નાતિવર્તંતે સામ્યં ભવતિ વૈ તદા

યદા તુ વિષમીભાવમાવિશંતિ પરસ્પરમ્ ।
તદા દેહૈર્દેહવંતો વ્યતિરોહંતિ નાન્યથા

આનુપૂર્વ્યા વિનશ્યંતિ જાયંતે ચાનુપૂર્વશઃ ।
સર્વાણ્યપરિમેયાણિ તદેષાં રૂપમૈશ્વરમ્

યત્રયત્ર હિ દૃશ્યંતે ધાવંતિ પાંચભૌતિકાઃ ।
તેષાં મનુષ્યાસ્તર્કેણ પ્રમાણાનિ પ્રચક્ષતે

અચિંત્યાઃ ખલુ યે ભાવાસ્તાન્ન તર્કેણ સાધયેત્ ।
સુદર્શનં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વીપં તુ મુનિપુંગવાઃ

પરિમંડલો મહાભાગા દ્વીપોઽસૌ ચક્રસંસ્થિતઃ ।
નદીજલપરિચ્છિન્નઃ પર્વતૈશ્ચાબ્ધિસન્નિભૈઃ

પુરૈશ્ચ વિવિધાકારૈ રમ્યૈર્જનપદૈસ્તથા ।
વૃક્ષૈઃ પુષ્પફલોપેતૈઃ સંપન્નો ધનધાન્યવાન્

લવણેન સમુદ્રેણ સમંતાત્પરિવારિતઃ ।
યથા હિ પુરુષઃ પશ્યેદાદર્શે મુખમાત્મનઃ

એવં સુદર્શનો દ્વીપો દૃશ્યતે ચક્રમંડલઃ ।
દ્વિરંશે પિપ્પલસ્તસ્ય દ્વિરંશે ચ શશો મહાન્

સર્વૌષધિં સમાદાય સર્વતઃ પરિવારિતઃ ।
આપસ્તતોન્યા વિજ્ઞેયાઃ શેષઃ સંક્ષેપ ઉચ્યતે

ઋષય ઊચુઃ-।
ઉક્તો યસ્ય ચ સંક્ષેપો બુદ્ધિમન્વિધિવત્ત્વયા ।
તત્ત્વજ્ઞશ્ચાસિ સર્વસ્ય વિસ્તરં સૂત નો વદ

યાવાન્ભૂમ્યવકાશોયં દૃશ્યતે શશલક્ષણે ।
તસ્ય પ્રમાણં પ્રબ્રૂહિ તતો વક્ષ્યસિ પિપ્પલમ્

એવં તૈઃ કિલ પૃષ્ટઃ સ સૂતો વાક્યમથાબ્રવીત્ ।
સૂત ઉવાચ-।
પ્રાગાયતા મહાપ્રાજ્ઞાઃ ષડેતે રત્નપર્વતાઃ

અવગાઢા હ્યુભયતઃ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ ।
હિમવાન્હિમકૂટશ્ચ નિષધશ્ચ નગોત્તમઃ

નીલશ્ચ વૈડૂર્યમયઃ શ્વેતશ્ચ શશિસન્નિભઃ ।
સર્વધાતુપિનદ્ધશ્ચ શૃંગવાન્નામપર્વતઃ

એતે વૈ પર્વતા વિપ્રાઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ ।
તેષામંતરવિષ્કુંભૌ યોજનાનિ સહસ્રશઃ

તત્ર પુણ્યા જનપદાસ્તાનિ વર્ષાણિ સત્તમાઃ ।
વસંતિ તેષાં સત્ત્વાનિ નાનાજાતીનિ સર્વશઃ

ઇદં તુ ભારતં વર્ષં તતો હૈમવતં પરમ્ ।
હેમકૂટાત્પરં ચૈવ હરિવર્ષં પ્રચક્ષતે

દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ ચ ।
પ્રાગાયતો મહાભાગા માલ્યવાન્નામ પર્વતઃ

તતઃ પરં માલ્યવતઃ પર્વતો ગંધમાદનઃ ।
પરિમંડલસ્તયોર્મધ્યે મેરુઃ કનકપર્વતઃ

આદિત્યતરુણાભાસો વિધૂમ ઇવ પાવકઃ ।
યોજનાનાં સહસ્રાણિ ચતુરશીતિરુચ્છ્રિતઃ

અધસ્તાચ્ચતુરશીતિર્યોજનાનાં દ્વિજોત્તમાઃ ।
ઊર્ધ્વમધશ્ચ તિર્યક્ચ લોકાનાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

તસ્ય પાર્શ્વેષ્વમી દ્વીપાશ્ચત્વારઃ સંસ્થિતા દ્વિજાઃ ।
ભદ્રાશ્વઃ કેતુમાલશ્ચ જંબૂદ્વીપશ્ચ સત્તમાઃ

ઉત્તરાશ્ચૈવ કુરુવઃ કૃતપુણ્ય પ્રતિશ્રયાઃ ।
વિહંગસુમુખો યસ્તુ સુપાર્શ્વસ્યાત્મજઃ કિલ

સ વૈ વિચિંતયામાસ સૌવર્ણાન્પ્રેક્ષ્ય વાયસાન્ ।
મેરુરુત્તમમધ્યાનામધમાનાં ચ પક્ષિણામ્

અવિશેષકરો યસ્માત્તસ્માદેનં ત્યજામ્યહમ્ ।
તમાદિત્યોનુપર્યેતિ સતતં જ્યોતિષાં વરઃ

ચંદ્રમાશ્ચ સનક્ષત્રો વાયુશ્ચૈવ પ્રદક્ષિણઃ ।
સ પર્વતો મહાપ્રાજ્ઞા દિવ્યપુષ્પસમન્વિતઃ

ભવનૈરાવૃતૈઃ સર્વૈઃ ર્જાંબૂનદમયૈઃ શુભૈઃ ।
તત્ર દેવગણા વિપ્રા ગંધર્વાસુરરાક્ષસાઃ

અપ્સરોગણસંયુક્તાઃ શૈલે ક્રીડંતિ સર્વદા ।
તત્ર બ્રહ્મા ચ રુદ્રશ્ચ શક્રશ્ચાપિ સુરેશ્વરઃ

સમેત્ય વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્યજંતેઽનેક દક્ષિણૈઃ ।
તુંબુરુર્નારદશ્ચૈવ વિશ્વાવસુર્હાહા હૂહૂઃ

અભિગમ્યામરશ્રેષ્ઠં સ્તુવંતિ વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ ।
સપ્તર્ષયો મહાત્માનઃ કશ્યપશ્ચ પ્રજાપતિઃ

તત્ર ગચ્છંતિ ભદ્રં વઃ સદા પર્વણિ પર્વણિ ।
તસ્યૈવ મૂર્દ્ધન્યુશના કાવ્યો દૈત્યૈર્મહીયતે

તસ્ય હૈમાનિ રત્નાનિ તસ્યૈતે રત્નપર્વતાઃ ।
તસ્માત્કુબેરો ભગવાંશ્ચતુર્થં ભાગમશ્નુતે

તતઃ કલાંશં વિત્તસ્ય મનુષ્યેભ્યઃ પ્રયચ્છતિ ।
પર્વતસ્યાંતરે દિવ્યં સર્વર્તુકુસુમૈશ્ચિતમ્

કર્ણિકારવનં રમ્યં શિલાજાલસમુચ્છ્રિતમ્ ।
તત્ર સાક્ષાત્પશુપતિર્દિવ્યભૂતૈઃ સમાવૃતઃ

ઉમાસહાયોભગવાન્રમતે ભૂતભાવનઃ ।
કર્ણિકારમયીં માલાં બિભ્રદાપાદલંબિનીમ્

ત્રિભિર્નેત્રૈઃ કૃતોદ્દ્યોતસ્ત્રિભિઃ સૂર્યૈરિવોદિતૈઃ ।
તમુગ્રતપસઃ સિદ્ધાઃ સુવ્રતાઃ સત્યવાદિનઃ

પશ્યંતિ નહિ દુર્વૃત્તૈઃ શક્યો દ્રષ્ટું મહેશ્વરઃ ।
તસ્ય શૈલસ્ય શિખરાત્ક્ષીરધારા દ્વિજોત્તમાઃ

વિશ્વરૂપાત્પરમિતા ભીમનિર્ઘાતનિસ્વના ।
પુણ્યાપુણ્યતમૈર્જુષ્ટા ગંગા ભાગીરથી શુભા

પ્લવંતી ચ પ્રવેગેન હ્રદે ચંદ્રમસઃ શુભે ।
તયા હ્યુત્પાદિતઃ પુણ્યઃ સ હ્રદઃ સાગરોપમઃ

તાં ધારયામાસ તદા દુર્દ્ધરાં પર્વતૈરપિ ।
શતં વર્ષસહસ્રાણિ શિરસૈવ પિનાકધૃક્

મેરોસ્તુ પશ્ચિમે પાર્શ્વે કેતુમાલો દ્વિજોત્તમાઃ ।
જંબૂખંડે તુ તત્રૈવ મહાજનપદો દ્વિજાઃ

આયુર્દશસહસ્રાણિ વર્ષાણાં તત્ર સત્તમાઃ ।
સુવર્ણવર્ણાશ્ચ નરા સ્ત્રિયશ્ચાપ્સરસાં સમાઃ

અનામયા વીતશોકા નિત્યં મુદિતમાનસાઃ ।
જાયંતે માનવાસ્તત્ર નિસ્તપ્તકનકપ્રભાઃ

ગંધમાદનશૃંગેષુ કુબેરઃ સહ રાક્ષસૈઃ ।
સંવૃતોપ્સરસાં સંઘૈર્મોદતે ગુહ્યકાધિપઃ

ગંધમાદનપાર્શ્વે તુ પરે વિગતપાતકાઃ ।
એકાદશસહસ્રાણિ વર્ષાણાં પરમાયુષઃ

તત્ર કૃષ્ણા નરા વિપ્રાસ્તેજોયુક્તા મહાબલાઃ ।
સ્ત્રિયશ્ચોત્પલપત્રાભાઃ સર્વાઃ સુપ્રિયદર્શનાઃ

નીલોત્પલધરં શ્વેતં શ્વેતાદ્ધૈરણ્યકં વરમ્ ।
વર્ષમૈરાવતં વિપ્રા નાનાજનપદાવૃતમ્

ધનુખંડેઃ મહાભાગા દ્વે વર્ષે દક્ષિણોત્તરે ।
ઇલાવૃત્તં મધ્યગં તુ પંચવર્ષાણિ ચૈવ હિ

ઉત્તરોત્તરમેતેભ્યો વર્ષમુદ્રિચ્યતે ગુણૈઃ ।
આયુઃ પ્રમાણમારોગ્યં ધર્મતઃ કામતોઽર્થતઃ

સમન્વિતાનિ ભૂતાનિ તેષુ સર્વેષુ સત્તમાઃ ।
એવમેષા મહાભાગાઃ પર્વતૈઃ પૃથિવી ચિતા

હેમકૂટસ્તુ સુમહાન્કૈલાસો નામ પર્વતઃ ।
તત્ર વૈશ્રવણો દેવો ગુહ્યકૈઃ સહ મોદતે

અસ્ત્યુત્તરેણ કૈલાસં મૈનાકં પર્વતં પ્રતિ ।
હિરણ્યશૃંગઃ સુમહાન્દિવ્યો મણિમયો ગિરિઃ

તસ્ય પાર્શ્વે મહદ્દિવ્યં શુભ્રં કાંચનવાલુકમ્ ।
રમ્યં વિષ્ણુસરો નામ યત્ર રાજા ભગીરથઃ

દૃષ્ટ્વા ભાગીરથીં ગંગામુવાસ બહુલાઃ સમાઃ ।
યૂપા મણિમયાસ્તત્ર ક્ષેત્રાશ્ચાપિ હિરણ્મયાઃ

તત્રેષ્ટ્વા તુ ગતઃ સિદ્ધિં સહસ્રાક્ષો મહાયશાઃ ।
સ્રષ્ટા ભૂતિપતિર્યત્ર સર્વલોકૈઃ સનાતનઃ

ઉપાસ્યતે તિગ્મતેજા યત્ર ભૂતઃ સમંતતઃ ।
નરનારાયણૌ બ્રહ્મા મનુઃ સ્થાણુશ્ચ પંચમઃ

તત્ર દિવ્યા ત્રિપથગા પ્રથમં તુ પ્રતિષ્ઠિતા ।
બ્રહ્મલોકાદપાક્રાંતા સપ્તધા પ્રતિપદ્યતે

વટોદકા સા નલિની પાર્વતી ચ સરસ્વતી ।
જંબૂનદી ચ સીતા ચ ગંગા સિંધુશ્ચ સપ્તમી

અચિંત્યા દિવ્યસંજ્ઞા સા પ્રભાવૈશ્ચ સમન્વિતા ।
ઉપાસ્યતે યત્ર સત્રં સહસ્રયુગપર્યયે

દૃશ્યાદૃશ્યા ચ ભવતિ તત્રતત્ર સરસ્વતી ।
એતા દિવ્યાઃ સપ્તગંગાસ્ત્રિષુલોકેષુ વિશ્રુતાઃ

રક્ષાંસિ વૈ હિમવતી હેમકૂટે ચ ગુહ્યકાઃ ।
સર્પા નાગાશ્ચ નિષધે ગોકર્ણં ચ તપોવનમ્

દેવાસુરાણાં સર્વેષાં શ્વેતઃ પર્વતમુચ્યતે ।
ગંધર્વા નિષધે નિત્યં નીલે બ્રહ્મર્ષયસ્તથા

શૃંગવાંસ્તુ મહાભાગા દેવાનાં પ્રતિસંચરઃ ।
ઇત્યેતાનિ મહાભાગાઃ સપ્તવર્ષાણિ ભાગશઃ

ભૂતાન્યુપનિવિષ્ટાનિ ગતિમંતિ ધ્રુવાણિ ચ ।
તેષામૃદ્ધિર્બહુવિધા દૃશ્યતે દેવમાનુષા

અશક્યં પરિસંખ્યાતું શ્રદ્ધે યા તુ વિભૂષિતા ।
યાં તુ પૃચ્છથ માં વિપ્રા દિવ્યમેનાં શશાકૃતિમ્

પાર્શ્વે શશસ્ય દ્વે વર્ષે ઉક્તે યે દક્ષિણોત્તરે ।
કર્ણે તુ નાગદ્વીપશ્ચ કાશ્યપદ્વીપ એવ ચ

કર્ણદ્વીપશિલો વિપ્રાઃ શ્રીમાન્મલયપર્વતઃ ।
એતદ્દ્વિતીયં દ્વીપસ્ય દૃશ્યતે શશિસંસ્થિતમ્

ઇતિ શ્રીપાદ્મેમહાપુરાણે સ્વર્ગખંડે તૃતીયોઽધ્યાયઃ