પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 3.2

સૂત ઉવાચ-।
આદિસર્ગમહં તાવત્કથયામિ દ્વિજોત્તમાઃ ।
જ્ઞાયતે યેન ભગવાન્પરમાત્મા સનાતનઃ

સૃષ્ટેષુ પ્રલયાદૂર્ધ્વં નાસીત્કિંચિદ્દ્વિજોત્તમાઃ ।
બ્રહ્મસંજ્ઞમભૂદેકં જ્યોતિર્વૈ સર્વકારકમ્

નિત્યં નિરંજનં શાંતં નિર્મલં નિત્યનિર્મલમ્ ।
આનંદસાગરંસ્વચ્છં યત્કાંક્ષંતિ મુમુક્ષવઃ

સર્વજ્ઞં જ્ઞાનરૂપત્વાદનંતમજમવ્યયમ્ ।
અવિનાશિ સદાસ્વચ્છમચ્યુતં વ્યાપકં મહત્

સર્ગકાલે તુ સંપ્રાપ્તે જ્ઞાત્વા તં જ્ઞાનરૂપકમ્ ।
આત્મલીનં વિકારં ચ તત્સ્રષ્ટુમુપચક્રમે

તસ્માત્પ્રધાનમુદ્ભૂતં તતશ્ચાપિ મહાનભૂત્ ।
સાત્વિકો રાજસશ્ચૈવ તામસશ્ચ ત્રિધા મહાન્

પ્રધાનેનાવૃતો હ્યેવ ત્વચા બીજમિવાવૃતમ્ ।
વૈકારિકસ્તૈજસશ્ચ ભૂતાદિશ્ચૈવ તામસઃ

ત્રિવિધોયમહંકારો મહત્તત્વાદજાયત ।
યથા પ્રધાનેન મહાન્મહતા સ તથા વૃતઃ

ભૂતાદિસ્તુ વિકુર્વાણઃ શબ્દતન્માત્રકં તતઃ ।
સસર્જ શબ્દતન્માત્રાદાકાશં શબ્દલક્ષણમ્

શબ્દમાત્રં તથાકાશં ભૂતાદિઃ સમમાવૃણોત્ ।
શબ્દમાત્રં તથાકાશં સ્પર્શમાત્રં સસર્જ હ

બલવાનભવદ્વાયુસ્તસ્ય સ્પર્શો ગુણો મતઃ ।
આકાશં શબ્દમાત્રં તુ સ્પર્શમાત્રં સમાવૃણોત્

તતો વાયુવિકુર્વાણો રૂપમાત્રં સસર્જ હ ।
જ્યોતિરુત્પદ્યતે વાયોસ્તદ્રૂપગુણમુચ્યતે

સ્પર્શમાત્રસ્તુ વૈ વાયૂ રૂપમાત્રં સમાવૃણોત્ ।
જ્યોતિશ્ચાપિ વિકુર્વાણં રસમાત્રં સસર્જ હ

સંભવંતિ તતોંભાંસિ રસમાત્રાણિ તાનિ તુ ।
રસમાત્રાણિચાંભાંસિ રૂપમાત્રં સમાવૃણોત્

વિકુર્વાણાનિચાંભાંસિગંધમાત્રંસસર્જિરે ।
તસ્માજ્જાતા મહી ચેયં સર્વભૂતગુણાધિકા

સસંઘાતો યતસ્તસ્માત્તસ્ય ગંધો ગુણો મતઃ ।
તસ્મિંસ્તસ્મિંસ્તુ તન્માત્રાત્તેન તન્માત્રતા સ્મૃતા

તન્માત્રાણ્યવિશેષાણિ વિશેષાઃ ક્રમશો પરાઃ ।
ભૂતતન્માત્રસર્ગોયમહંકારાત્તુ તામસાત્

કીર્તિતસ્તુ સમાસેન મુનિવર્યાસ્તપોધનાઃ ।
તૈજસાનીંદ્રિયાણ્યાહુર્દેવા વૈકારિકા દશ

એકાદશં મનશ્ચાત્ર કીર્તિતં તત્ત્વચિંતકૈઃ ।
જ્ઞાનેંદ્રિયાણિ પંચાત્ર પંચકર્મેંદ્રિયાણિ ચ

તાનિ વક્ષ્યામિ તેષાં ચ કર્માણિ કુલપાવનાઃ ।
શ્રવણં ત્વક્ચક્ષુર્જિહ્વા નાસિકા ચૈવ પંચમી

શબ્દાદિજ્ઞાનસિદ્ધ્યર્થં બુદ્ધિયુક્તાનિ પંચ વૈ ।
પાયૂપસ્થં હસ્તપાદૌ કીર્તિતા વાક્ચપંચમી

વિસર્ગાનંદનાદાનગત્યુક્તિકર્મતત્સ્મૃતમ્ ।
આકાશવાયુતેજાંસિ સલિલં પૃથિવી તથા

શબ્દાદિભિર્ગુણૈર્વિપ્રાઃ સંયુક્તા ઉત્તરોત્તરૈઃ ।
નાનાવીર્યાઃ પૃથગ્ભૂતાસ્તતસ્તે સંહતિં વિના

નાશક્નુવન્પ્રજાઃ સ્રષ્ટુમસમાગત્ય કૃત્સ્નશઃ ।
સમેત્યાન્યોન્યસંયોગં પરસ્પરમથાશ્રયાત્

એકસંઘાસ્સલક્ષ્યાશ્ચ સંપ્રાપ્યૈક્યમશેષતઃ ।
પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ચ પ્રધાનાનુગ્રહેણ ચ

મહદાદયો વિશેષાંતા અંડમુત્પાદયંતિ તે ।
તત્ક્રમેણ વિવૃદ્ધં તુ જલબુદ્બુદવત્સદા

ભૂતેભ્યોંડં મહાપ્રાજ્ઞા વૃદ્ધં તદુદકેશયમ્ ।
પ્રાકૃતં બ્રહ્મરૂપસ્ય વિષ્ણોઃ સ્થાનમનુત્તમમ્

તત્રાવ્યક્તસ્વરૂપોસૌ વિષ્ણુર્વિશ્વેશ્વરઃ પ્રભુઃ ।
બ્રહ્મરૂપં સમાસ્થાય સ્વયમેવ વ્યવસ્થિતઃ

સ્વેદજાંડમભૂત્તસ્ય જરાયુશ્ચ મહીધરાઃ ।
ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ચ તસ્યાભૂન્મહદાત્મનઃ

સાદ્રિદ્વીપસમુદ્રાશ્ચ સજ્યોતિર્લોકસંગ્રહઃ ।
તસ્મિન્નંડેભવત્સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્

અનાદિનિધનસ્યૈવ વિષ્ણોર્નાભેઃ સમુત્થિતમ્ ।
યત્પદ્મં તદ્ધૈમમંડમભૂચ્છ્રીકેશવેચ્છયા

રજોગુણધરો દેવઃ સ્વયમેવ હરિઃ પરઃ ।
બ્રહ્મરૂપંસમાસ્થાય જગત્સ્રષ્ટું પ્રવર્તતે

સૃષ્ટં ચ પાત્યનુયુગં યાવત્કલ્પવિકલ્પના ।
નારસિંહાદિરૂપેણ રુદ્રરુપેણ સંહરેત્

સબ્રહ્મરૂપં વિસૃજન્મહાત્મા જગત્સમસ્તં પરિપાતુમિચ્છન્ ।
રામાદિરૂપં સ તુ ગૃહ્ય યાતિ બભૂવ રુદ્રો જગદેતદત્તુમ્

ઇતિ શ્રીપાદ્મેમહાપુરાણેસ્વર્ગખંડેદ્વિતીયોઽધ્યાયઃ