પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.94

કુંજલ ઉવાચ-
શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ તત્સર્વં કારણં સુત ।
યસ્માત્તૌ તાદૃશૌ જાતૌ સ્વમાંસપરિભક્ષકૌ

સર્વત્ર કારણં કર્મ શુભાશુભં ન સંશયઃ ।
પુણ્યેન કર્મણા પુત્ર નરઃ સૌખ્યં પ્રભુંજતિ

દુષ્કૃતં ભુંજતે ચાત્ર પાપયુક્તેન કર્મણા ।
સૂક્ષ્મવર્ત્મવિચાર્યૈવં શાસ્ત્રજ્ઞાનેન ચક્ષુષા

સ્થૂલધર્મં પ્રદૃષ્ટ્વૈવ સુવિચાર્ય પુનઃ પુનઃ ।
સમારભેન્નરઃ કર્મ મનસા નિપુણેન ચ

સમૂર્તિકારકઃ શિલ્પી રસમાવર્ત્તયેદ્યથા ।
અગ્નેશ્ચ તેજસા પુત્ર જ્વાલાભિશ્ચ સમંતતઃ

દ્રવીભૂતો ભવેદ્ધાતુર્વહ્નિના તાપિતઃ શનૈઃ ।
યાદૃશં વત્સ ભક્ષ્યંતુ રસપક્વં નિષેચ્યતે

તાદૃશં જાયતે વત્સ રૂપં ચૈવ ન સંશયઃ ।
યાદૃશં ક્રિયતે કર્મ તાદૃશં પરિભુજ્યતે

કર્મ એવ પ્રધાનં યદ્વર્ષારૂપેણ વર્ત્તતે ।
ક્ષેત્રેષુ યાદૃશં બીજં વપતે કૃષિકારકઃ

તાદૃશં ભુંજતે તાત ફલમેવ ન સંશયઃ ।
યાદૃશં ક્રિયતે કર્મ તાદૃશં પરિભુજ્યતે

વિનાશહેતુઃ કર્માસ્ય સર્વે કર્મવશા વયમ્ ।
કર્મ દાયાદકા લોકે કર્મ સંબંધિબાંધવાઃ

કર્માણિ ચોદયંતીહ પુરુષં સુખદુઃખયોઃ ।
સુવર્ણં રજતં વાપિ યથારૂપં નિષિચ્યતે

તથા નિષિચ્યતે જંતુઃ પૂર્વકર્મવશાનુગઃ ।
પંચૈતાનીહ દૃશ્યંતે ગર્ભસ્થસ્યૈવ દેહિનઃ

આયુઃ કર્મ ચ વિત્તં ચ વિદ્યાનિ ધનમેવ ચ ।
યથા મૃત્પિંડકં કર્ત્તા કુરુતે યદ્યદિચ્છતિ

તથા કર્મકૃતં ચૈવ કર્ત્તારં પ્રતિપદ્યતે ।
દેવત્વમથ માનુષ્યં પશુત્વં પક્ષિતાં તથા

તિર્યક્ત્વં સ્થાવરત્વં વા યાતિ જંતુઃ સ્વકર્મભિઃ ।
સ એવ તુ તથા ભુંક્તે નિત્યં વિહિતમાત્મનઃ

આત્મના વિહિતં દુઃખમાત્મના વિહિતં સુખમ્ ।
ગર્ભશય્યામુપાદાય ભુંજતે પૂર્વદેહિકમ્

પૂર્વદેહકૃતં કર્મ ન કશ્ચિત્પુરુષોત્તમઃ ।
બલેન પ્રજ્ઞયા વાપિ સમર્થઃ કર્તુમન્યથા

સ્વકૃતાન્યેવ ભુંજંતિ દુઃખાનિ ચ સુખાનિ ચ ।
હેતુતઃ કારણૈર્વાપિ સોહં કારેણ બાધ્યતે

યથા ધેનુસહસ્રેષુ વત્સો વિંદતિ માતરમ્ ।
તદ્વચ્છુભાશુભં કર્મ કર્તારમનુગચ્છતિ

ઉપભોગાદૃતે યસ્ય નાશ એવ ન વિદ્યતે ।
પ્રાક્તનં બંધનં કર્મ કોન્યથાકર્તુમર્હતિ

સુશીઘ્રમનુધાવંતં વિધાનમનુધાવતિ ।
શોભતે સંનિપાતેન યથાકર્મ પુરાકૃતમ્

ઉપતિષ્ઠતિ તિષ્ઠંતં ગચ્છં તમનુગચ્છતિ ।
કરોતિ કુર્વતઃ કર્મચ્છાયેવાનુ વિધીયતે

યથા છાયાતપૌ નિત્યં સુસંબદ્ધૌ પરસ્પરમ્ ।
ઉપસર્ગા હિ વિષયા ઉપસર્ગા જરાદયઃ

પીડયંતિ નરં પશ્ચાત્પીડિતં પૂર્વકર્મણા ।
યેન યત્રોપભોક્તવ્યં દુઃખં વા સુખમેવ ચ

સ તત્ર બદ્ધ્વા રજ્જ્વેવ બલાદ્દૈવેન નીયતે ।
દૈવં પ્રાહુશ્ચ ભૂતાનાં સુખદુઃખોપપાદનમ્

અન્યથા કર્મતચ્ચિંત્યં જાગ્રતઃ સ્વપતોપિ વા ।
અન્યથા હ્યુદ્યતે દૈવં બધ્યતે ચ જિઘાંસતિ

શસ્ત્રાગ્નિવિષદુર્ગેભ્યો રક્ષિતવ્યં સુરક્ષતિ ।
યથા પૃથિવ્યાં બીજાનિ વૃક્ષગુલ્મતૃણાન્યપિ

તથૈવાત્મનિ કર્માણિ તિષ્ઠંતિ પ્રભવંતિ ચ ।
તૈલક્ષયાદ્યથા દીપો નિર્વાણમધિગચ્છતિ

કર્મક્ષયાત્તથા જંતોઃ શરીરં નાશમૃચ્છતિ ।
કર્મક્ષયાત્તથા મૃત્યુસ્તત્ત્વવિદ્ભિરુદાહૃતમ્

વિવિધાઃ પ્રાણિનાં રોગાઃ સ્મૃતાસ્તેષાં ચ હેતવઃ ।
તસ્માત્તત્ત્વપ્રધાનસ્તુ કર્મ એવ હિ પ્રાણિનામ્

યત્પુરા ક્રિયતે કર્મ તદિહૈવ પ્રભુજ્યતે ।
યત્ત્વયા દૃષ્ટમેવાપિ પૃચ્છિતં તાત સાંપ્રતમ્

તસ્યાર્થં તુ મયા પ્રોક્તં ભુંજાતે તૌ હિ સાંપ્રતમ્ ।
આનંદે કાનને દૃષ્ટં તયોઃ કર્મસુદારુણમ્

તયોશ્ચેષ્ટાં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ વત્સ પ્રભાષતઃ ।
કર્મભૂમિરિયં તાત અન્યા ભોગાર્થભૂમયઃ

સર્ગાદીનાં મહાપ્રાજ્ઞ તાસુ ગત્વા સુભુંજતિ ।
સૂત ઉવાચ-
ચૌલદેશે મહાપ્રાજ્ઞઃ સુબાહુર્નામ ભૂમિપઃ

રૂપવાન્ગુણવાન્ધીરઃ પૃથિવ્યાં નાસ્તિ તાદૃશઃ ।
વિષ્ણુભક્તો મહાપ્રાજ્ઞો વૈષ્ણવાનાં ચ સુપ્રિયઃ

કર્મણા ત્રિવિધેનાપિ પ્રધ્યાયન્મધુસૂદનમ્ ।
અશ્વમેધાદિકાન્યજ્ઞાન્યજેત સકલાન્નૃપ

પુરોધાસ્તસ્ય ચૈવાસ્તિ જૈમિનિર્નામ બ્રાહ્મણઃ ।
સ ચાહૂય સુબાહું તમિદં વચનમબ્રવીત્

રાજન્દેહિ સુદાનાનિ યૈઃ સુખં તુ પ્રભુંજ્યત ।
દાનૈસ્તુ તરતે લોકાન્દુર્ગાન્પ્રેત્ય ગતો નરઃ

દાનેન સુખમાપ્નોતિ યશઃ પ્રાપ્નોતિ શાશ્વતમ્ ।
દાનેન ચાતુલા કીર્તિર્જાયતે મૃત્યુમંડલે

યાવત્કીર્તિઃ સ્થિતા ચાત્ર તાવત્કર્તા દિવં વસેત્ ।
તદ્દાનં દુષ્કરં પ્રાહુર્દાતું નૈવ પ્રશક્યતે

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દાતવ્યં માનવૈઃ સદા ।
સુબાહુરુવાચ-
દાનાચ્ચ તપસો વાપિ દ્વયોર્મધ્યે સુદુષ્કરમ્

કિં વા મહત્ફલં પ્રેત્ય તન્મે બ્રૂહિ દ્વિજોત્તમ ।
જૈમિનિરુવાચ-
દાનાન્ન દુષ્કરતરં પૃથિવ્યામસ્તિ કિંચન

રાજન્પ્રત્યક્ષમેવૈકં દૃશ્યતે લોકસાક્ષિકમ્ ।
પરિત્યજ્ય પ્રિયાન્પ્રાણાન્ધનાર્થં લોભમોહિતાઃ

પ્રવિશંતિ નરા લોકે સમુદ્રમટવીં તથા ।
સેવામન્યે પ્રપદ્યંતેઽશ્વવૃત્તિરિતિ યા સ્થિતા

હિંસાપ્રાયાં બહુક્લેશાં કૃષિં ચૈવ તથા પુરા ।
તસ્ય દુઃખાર્જિતસ્યાપિ પ્રાણેભ્યોપિ ગરીયસઃ

અર્થસ્ય પુરુષવ્યાઘ્ર પરિત્યાગઃ સુદુષ્કરઃ ।
વિશેષતો મહારાજ તસ્ય ન્યાયાર્જિતસ્ય ચ

શ્રદ્ધયા વિધિવત્પાત્રે દત્તસ્યાંતો ન વિદ્યતે ।
શ્રદ્ધા ધર્મસુતા દેવી પાવની વિશ્વતારિણી

સાવિત્રી પ્રસવિત્રી ચ સંસારાર્ણવતારિણી ।
શ્રદ્ધયા સાધ્યતે ધર્મો મહદ્ભિર્ન્નાર્થરાશિભિઃ

નિષ્કિંચનાસ્તુ મુનયઃ શ્રદ્ધાધર્મા દિવં ગતાઃ ।
સંતિ દાનાન્યનેકાનિ નાનાભેદૈર્નૃપોત્તમ

અન્નદાનાત્પરં નાસ્તિ પ્રાણિનાં ગતિદાયકમ્ ।
તસ્માદન્નં પ્રદાતવ્યં પયસા ચ સમન્વિતમ્

મધુરેણાપિ પુણ્યેન વચસા ચ સમન્વિતમ્ ।
નાસ્ત્યન્નાત્તુ પરં દાનમિહલોકે પરત્ર ચ

તારણાય હિતાયૈવ સુખસંપત્તિહેતવે ।
શ્રદ્ધયા વિધિવત્પાત્રે નિર્મલેનાપિ ચેતસા

અન્નૈકસ્ય પ્રદાનસ્ય ફલં ભુંક્તે ભવેન્નરઃ ।
ગ્રાસાદ્ગ્રાસં પ્રદાતવ્યં મુષ્ટિપ્રસ્થં ન સંશયઃ

અક્ષયં જાયતે તસ્ય દાનસ્યાપિ મહાફલમ્ ।
ન ચ પ્રસ્થં ન વા મુષ્ટિં નરસ્ય હિ ન સંભવેત્

અનાસ્તિક્યપ્રભાવેણ પર્વણિ પ્રાપ્ય માનવઃ ।
શ્રદ્ધયા બ્રાહ્મણં ચૈકં ભક્ત્યા ચૈવ પ્રભોજયેત્

એકસ્યાપિ પ્રધાનસ્ય અન્નસ્યાપિ પ્રજેશ્વર ।
જન્માંતરં સુસંપ્રાપ્ય નિત્યં ચાન્નં પ્રભુંજતિ

પૂર્વજન્મનિ યદ્દત્તં ભક્ત્યા પાત્રે સકૃન્નરૈઃ ।
જન્માંતરં સુસંપ્રાપ્ય નિત્યમેવ ભુનક્તિ ચ

અન્નદાનં પ્રયચ્છંતિ બ્રાહ્મણેભ્યો હિ નિત્યશઃ ।
મિષ્ટાન્નપાનં ભુંજંતિ તે નરા અન્નદાયિનઃ

અન્નમેવ વદંત્યેત ઋષયો વેદપારગાઃ ।
પ્રાણભૂતં ન સંદેહમમૃતાદ્ધિ સમુદ્ભવમ્

પ્રાણાસ્તેન પ્રદત્તા હિ યેન ચાન્નં સમર્પિતમ્ ।
અન્નદાનં મહારાજ દેહિ ત્વં તુ પ્રયત્નતઃ

એવમાકર્ણ્ય વૈ રાજા જૈમિનેસ્તુ મહાત્મનઃ ।
પુનઃ પપ્રચ્છ તં વિપ્રં જૈમિનિં જ્ઞાનપંડિતમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને ગુરુતીર્થમાહાત્મ્યે ચ્યવનચરિત્રે ચતુર્નવતિતમોઽધ્યાયઃ