પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.89

વિષ્ણુરુવાચ-
કુંજલસ્તુ સુતં વાક્યં સમુજ્જ્વલમથાબ્રવીત્ ।
ભવાન્કથય ભોઃ પુત્ર કિમપૂર્વં તુ દૃષ્ટવાન્

તન્મે કથય સુપ્રીતઃ શ્રોતુકામોઽસ્મિ સાંપ્રતમ્ ।
એવમાદિશ્ય તં પુત્રં વિરરામ સ કુંજલઃ

પિતરં પ્રત્યુવાચાથ વિનયાવનતસ્સુતઃ ।
સમુજ્જ્વલ ઉવાચ-
હિમવંતં નગશ્રેષ્ઠં દેવવૃંદસમન્વિતમ્

આહારાર્થં પ્રગચ્છામિ ભવતશ્ચાત્મનઃ પિતઃ ।
પશ્યામિ કૌતુકં તત્ર ન દૃષ્ટં ન શ્રુતં પુરા

પ્રદેશમૃષિગણાકીર્ણમપ્સરોભિઃ પ્રશોભિતમ્ ।
બહુકૌતુકશોભાઢ્યં મંગલ્યં મંગલૈર્યુતમ્

બહુપુણ્યફલોપેતૈર્વનૈર્નાનાવિધૈસ્તતઃ ।
અનેકકૌતુકભરૈર્મનસઃ પરિમોહનમ્

તત્ર દૃષ્ટં મયા તાત અપૂર્વં માનસાંતિકે ।
બહુહંસૈઃ સમાકીર્ણો હંસ એકઃ સમાગતઃ

એવં કૃષ્ણા મહાભાગ અન્યે તત્ર સમાગતાઃ ।
સિતેતરૈશ્ચંચુપાદૈરન્યતઃ શુક્લવિગ્રહાઃ

તાદૃશાસ્તે ચ નીલા વૈ અન્યે શુભ્રા મહામતે ।
ચતસ્રસ્તત્ર વૈ નાર્યો રૌદ્રાકારા વિભીષણાઃ

દંષ્ટ્રાકરાલસંક્રૂરા ઊર્ધ્વકેશ્યો ભયાનકાઃ ।
પશ્ચાત્તાસ્તુ સમાયાતાસ્તસ્મિન્સરસિ માનસે

કૃષ્ણા હંસાસ્તુ સંસ્નાતા માનસે તાત મત્પુરઃ ।
વિભ્રાંતાઃ પરિતશ્ચાન્યે ન સ્નાતાસ્તત્ર માનસે

જહસુસ્તાઃ સ્ત્રિયસ્તાત હાસ્યૈરટ્ટાટ્ટદારુણૈઃ ।
તસ્માત્સરાદ્વિનિષ્ક્રાંતો હંસ એકો મહાતનુઃ

પશ્ચાત્ત્રયો વિનિષ્ક્રાંતાસ્તૈશ્ચાહં સમુપેક્ષિતઃ ।
યાતા આકાશમાર્ગેણ વિવદંતઃ પરસ્પરમ્

તાસ્તુ સ્ત્રિયો મહાભીમાઃ સમંતાત્પરિબભ્રમુઃ ।
વિંધ્યસ્ય શિખરે પુણ્યે વૃક્ષચ્છાયાસુપક્ષિણઃ

નિષણ્ણાસ્તત્ર તે સર્વે દગ્ધા દુઃખૈઃ સુદારુણૈઃ ।
તેષાં સુવીક્ષમાણાનાં ભિલ્લ એકઃ સમાગતઃ

મૃગાન્સ પીડયિત્વા તુ બાણપાણિર્ધનુર્દ્ધરઃ ।
શિલાતલં સમાશ્રિત્ય નિષસાદ સુખેન વૈ

પશ્ચાદ્ભિલ્લી સમાયાતા અન્નમાદાય સોદકમ્ ।
સ્વં પ્રિયં વીક્ષતે રાજ્ઞા મુદિતૈર્લક્ષણૈર્યુતમ્

અન્યાદૃશં સમાવીક્ષ્ય સ્વકાંતં તેજસાવૃતમ્ ।
દિવ્યતેજઃ સમાક્રાંતં યથા સૂર્યં દિવિસ્થિતમ્

નરમન્યં પરિજ્ઞાય તં પરિત્યજ્ય સા યયૌ ।
વ્યાધ ઉવાચ-
એહ્યેહિ ત્વં પ્રિયે ચાત્ર કસ્માન્માં ત્વં ન પશ્યસિ

ક્ષુધયા પીડ્યમાનોહં ત્વામહં ચાવલોકયે ।
તસ્ય વાક્યં સમાકર્ણ્ય શીઘ્રં વ્યાધી સમાગતા

ભર્તુઃ પાર્શ્વં સમાસાદ્ય વિસ્મિતા સાભવત્તદા ।
કોયં તેજઃ સમાચારો દેવોયં માં સમાહ્વયેત્

તમુવાચ તતો વ્યાધી ભર્તારં દીપ્તતેજસમ્ ।
અત્ર કિં તે કૃતં વીર ભવાન્કો દિવ્યલક્ષણઃ

સૂત ઉવાચ-
એવમાભાષિતો વ્યાધ્યા વ્યાધઃ પ્રિયામભાષત ।
અહં તે વલ્લભઃ કાંતે ભવતી ચ મમ પ્રિયા

કસ્માત્ત્વં માં ન જાનાસિ કથં શંકા પ્રવર્તતે ।
ક્ષુધયા પીડ્યમાનેન પયશ્ચાન્નં પ્રતીક્ષ્યતે

વ્યાધ્યુવાચ-
બર્બરઃ કૃષ્ણવર્ણશ્ચ રક્તાક્ષઃ કૃષ્ણકંચુકઃ ।
ઈદૃશશ્ચાસ્તિ મે ભર્તા સર્વસત્વભયંકરઃ

ભવાન્કો દિવ્યદેહસ્તુ પ્રિયેત્યુક્ત્વા સમાહ્વયેત્ ।
એષ મે સંશયો જાતો વદ સત્યં મમાગ્રતઃ

કુલં નામ સ્વકં ગ્રામં ક્રીડાં લિગં સુતં સુતામ્ ।
સમાચષ્ટ પ્રિયાગ્રે તુ તસ્યાઃ પ્રત્યય હેતવે

પ્રત્યુવાચ સ્વભર્તારં સા વ્યાધી હૃષ્ટમાનસા ।
કસ્માત્તે ઈદૃશઃ કાયઃ શ્વેતકંચુકધારકઃ

કથં જાતઃ સમાચક્ષ્વ મમાશ્ચર્યં પ્રવર્તતે ।
એવં સંપૃચ્છમાનસ્તુ ભાર્યયા મૃગઘાતકઃ

સૂત ઉવાચ-
પ્રત્યુવાચ તતઃ શ્રુત્વા તાં પ્રિયાં પ્રશ્રયાન્વિતામ્ ।
નર્મદા ઉત્તરે કૂલે સંગમશ્ચાસ્તિ સુવ્રતે

આતપેનાકુલો જીવો મમ જાતોતિ સુપ્રિયે ।
અસ્મિન્વૈ સંગમે કાંતે શ્રમશ્રાંતો હિ સત્વરઃ

ગતઃ સ્નાત્વા જલં પીત્વા પશ્ચાચ્ચાહં સમાગતઃ ।
તદાપ્રભૃતિ મે કાય ઈદૃશસ્તેજસાવૃતઃ

સંજાતો વસ્ત્રસંયુક્તઃ કંચુકઃ શુભ્રતાં ગતઃ ।
પૂર્વોક્તલિંગસંસ્થાનૈઃ કુલૈઃ સ્થાનેન વૈ તથા

સ્વપ્રિયં લક્ષયિત્વા તુ જ્ઞાત્વા પુણ્યસ્ય સંભવમ્ ।
પ્રત્યુવાચાથ ભર્તારં સંગમં મમ દર્શય

તવ પશ્ચાત્પ્રદાસ્યામિ ભોજનં પાનસંયુતમ્ ।
ઇત્યુક્તઃ પ્રિયયા વ્યાધઃ સત્વરેણ જગામ હ

સંગમો દર્શિતસ્તેન તતોગ્રે પાપનાશનઃ ।
સમુડ્ડીના મહાભાગ પક્ષિણો લઘુવિક્રમાઃ

તયા સાર્દ્ધં યયુઃ સર્વે રેવાસંગમમુત્તમમ્ ।
તેષાં તુ વીક્ષમાણાનાં પક્ષિણાં મમ પશ્યતઃ

તયા હિ સ્નાપિતો ભર્તા પુનઃ સ્નાતા હિ સા સ્વયમ્ ।
દિવ્યદેહધરૌ ચોભૌ દિવ્યકાંતિસમન્વિતૌ

સંજાતૌ પક્ષિણાં શ્રેષ્ઠ દિવ્યવસ્ત્રાનુલેપનૌ ।
દિવ્યમાલાંબરધરૌ દિવ્યગંધાનુલેપનૌ

વૈષ્ણવં યાનમાસાદ્ય મુનિગંધર્વપૂજિતૌ ।
ગતૌ તૌ વૈષ્ણવં લોકં વૈષ્ણવૈઃ પરિપૂજિતૌ

સ્તૂયમાનૌ મહાત્માનૌ દંપતી દૃષ્ટવાનહમ્ ।
વ્રજંતૌ સ્વર્ગમાર્ગેણ કૂજંતે પક્ષિણસ્તથા

તીર્થરાજં પરં દૃષ્ટ્વા હર્ષવ્યક્તાક્ષરૈસ્તદા ।
ચત્વારઃ કૃષ્ણહંસાસ્તે સંગમે પાપનાશને

સ્નાત્વા વૈ ભાવશુદ્ધાસ્તે પ્રાપ્તા ઉજ્જ્વલતાં પુનઃ ।
સ્નાત્વા પીત્વા જલં તે તુ પુનર્બહિર્વિનિર્ગતાઃ

તાવત્યસ્તાઃ સ્ત્રિયઃ કૃષ્ણા મૃતાસ્તત્સ્નાનમાત્રતઃ ।
ક્રંદમાના વિચેષ્ટંત્યો હાહાકાર વિકંપિતાઃ

યમલોકં ગતાસ્તાસ્તુ તાત દૃષ્ટા મયા તદા ।
ઉડ્ડીનાસ્તુ તતો હંસાઃ સ્વસ્થાનં પ્રતિજગ્મિરે

એવં તાત મયા દૃષ્ટં પ્રત્યક્ષં કથિતં તવ ।
કૃષ્ણપક્ષા મહાકાયા ધાર્તરાષ્ટ્રાસ્તુ તાઃ સ્ત્રિયઃ

કથયસ્વ પ્રસાદેન કે ભવિષ્યંતિ વૈ પિતઃ ।
નિર્ગતાન્માનસાન્મધ્યાદ્ધાર્તરાષ્ટ્રાન્વદસ્વ મે

કે ભવિષ્યંતિ તે તાત કથય ત્વં તુ સાંપ્રતમ્ ।
કસ્માત્સુકૃષ્ણતાં પ્રાપ્તા હંસાઃ શુદ્ધાશ્ચ તે પુનઃ

સંજાતાસ્તત્ક્ષણાત્તાત કસ્માન્મૃતાસ્તુ તાઃ સ્ત્રિયઃ ।
એવં મે સંશયસ્તાત સંજાતો દારુણો હૃદિ

છેત્તુમર્હસિ અદ્યૈવ ભવાઞ્જ્ઞાનવિચક્ષણઃ ।
પ્રસાદસુમુખો ભૂત્વા પ્રણતસ્ય સદૈવ મે

એવં સંભાષ્ય પિતરં વિરરામ સમુજ્જ્વલઃ ।
તતઃ પ્રવક્તુમારેભે સ શુકઃ કુંજલાભિધઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને ગુરુતીર્થવર્ણને ચ્યવનચરિત્રે એકોનનવતિતમોઽધ્યાયઃ