પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.81

સુકર્મોવાચ-
યથેંદ્રોસૌ મહાપ્રાજ્ઞઃ સદા ભીતો મહાત્મનઃ ।
યયાતેર્વિક્રમં દૃષ્ટ્વા દાનપુણ્યાદિકં બહુ

મેનકાં પ્રેષયામાસ અપ્સરાં દૂતકર્મણિ ।
ગચ્છ ભદ્રે મહાભાગે મમાદેશં વદસ્વ હિ

કામકન્યામિતો ગત્વા દેવરાજવચો વદ ।
યેનકેનાપ્યુપાયેન રાજાનં ત્વમિહાનય

એવં શ્રુત્વા ગતા સા ચ મેનકા તત્ર પ્રેષિતા ।
સમાચષ્ટ તુ તત્સર્વં દેવરાજસ્ય ભાષિતમ્

એવમુક્તા ગતા સા ચ મેનકા તત્પ્રચોદિતા ।
ગતાયાં મેનકાયાં તુ રતિપુત્રી મનસ્વિની

રાજાનં ધર્મસંકેતં પ્રત્યુવાચ યશસ્વિની ।
રાજંસ્ત્વયાહમાનીતા સત્યવાક્યેન વૈ પુરા

સ્વકરશ્ચાંતરે દત્તો ભવનં ચ સમાહૃતા ।
યદ્યદ્વદામ્યહં રાજંસ્તત્તત્કાર્યં હિ વૈ ત્વયા

તદેવં હિ ત્વયા વીર ન કૃતં ભાષિતં મમ ।
ત્વામેવં તુ પરિત્યક્ષ્યે યાસ્યામિ પિતૃમંદિરમ્

રાજોવાચ-
યથોક્તં હિ ત્વયા ભદ્રે તત્તે કર્ત્તા ન સંશયઃ ।
અસાધ્યં તુ પરિત્યજ્ય સાધ્યં દેવિ વદસ્વ મે

અશ્રુબિંદુમત્યુવાચ-
એતદર્થે મહીકાંત ભવાનિહ મયા વૃતઃ ।
સર્વલક્ષણસંપન્નઃ સર્વધર્મસમન્વિતઃ

સર્વં સાધ્યમિતિ જ્ઞાત્વા સર્વધર્તારમેવ ચ ।
કર્ત્તારં સર્વધર્માણાં સ્રષ્ટારં પુણ્યકર્મણામ્

ત્રૈલોક્યસાધકં જ્ઞાત્વા ત્રૈલોક્યેઽપ્રતિમં ચ વૈ ।
વિષ્ણુભક્તમહં જાને વૈષ્ણવાનાં મહાવરમ્

ઇત્યાશયા મયા ભર્ત્તા ભવાનંગીકૃતઃ પુરા ।
યસ્ય વિષ્ણુપ્રસાદોઽસ્તિ સ સર્વત્ર પરિવ્રજેત્

દુર્લભં નાસ્તિ રાજેંદ્ર ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ।
સર્વેષ્વેવ સુલોકેષુ વિદ્યતે તવ સુવ્રત

વિષ્ણોશ્ચૈવ પ્રસાદેન ગગને ગતિરુત્તમા ।
મર્ત્યલોકં સમાસાદ્ય ત્વયૈવ વસુધાધિપ

જરાપલિતહીનાસ્તુ મૃત્યુહીના જનાઃ કૃતાઃ ।
ગૃહદ્વારેષુ સર્વેષુ મર્ત્યાનાં ચ નરર્ષભ

કલ્પદ્રુમા અનેકાશ્ચ ત્વયૈવ પરિકલ્પિતાઃ ।
યેષાં ગૃહેષુ મર્ત્યાનાં મુનયઃ કામધેનવઃ

ત્વયૈવ પ્રેષિતા રાજન્સ્થિરીભૂતાઃ સદા કૃતાઃ ।
સુખિનઃ સર્વકામૈશ્ચ માનવાશ્ચ ત્વયા કૃતાઃ

ગૃહૈકમધ્યે સાહસ્રં કુલીનાનાં પ્રદૃશ્યતે ।
એવં વંશવિવૃદ્ધિશ્ચ માનવાનાં ત્વયા કૃતા

યમસ્યાપિ વિરોધેન ઇંદ્રસ્ય ચ નરોત્તમ ।
વ્યાધિપાપવિહીનસ્તુ મર્ત્યલોકસ્ત્વયા કૃતઃ

સ્વતેજસાહંકારેણ સ્વર્ગરૂપં તુ ભૂતલમ્ ।
દર્શિતં હિ મહારાજ ત્વત્સમો નાસ્તિ ભૂપતિઃ

નરો નૈવ પ્રસૂતો હિ નોત્પત્સ્યતિ ભવાદૃશઃ ।
ભવંતમિત્યહં જાને સર્વધર્મપ્રભાકરમ્

તસ્માન્મયા કૃતો ભર્તા વદસ્વૈવં મમાગ્રતઃ ।
નર્મમુક્ત્વા નૃપેંદ્ર ત્વં વદ સત્યં મમાગ્રતઃ

યદિ તે સત્યમસ્તીહ ધર્મમસ્તિ નરાધિપ ।
દેવલોકેષુ મે નાસ્તિ ગગને ગતિરુત્તમા

સત્યં ત્યક્ત્વા યદા ચ ત્વં નૈવ સ્વર્ગં ગમિષ્યસિ ।
તદા કૂટં તવ વચો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

પૂર્વંકૃતં હિ યચ્છ્રેયો ભસ્મીભૂતં ભવિષ્યતિ ।
રાજોવાચ-
સત્યમુક્તં ત્વયા ભદ્રે સાધ્યાસાધ્યં ન ચાસ્તિ મે

સર્વંસાધ્યં સુલોકં મે સુપ્રસાદાજ્જગત્પતે ।
સ્વર્ગં દેવિ યતો નૈમિ તત્ર મે કારણં શૃણુ

આગંતું તુ ન દાસ્યંતિ લોકે મર્ત્યે ચ દેવતાઃ ।
તતો મે માનવાઃ સર્વે પ્રજાઃ સર્વા વરાનને

મૃત્યુયુક્તા ભવિષ્યંતિ મયા હીના ન સંશયઃ ।
ગંતું સ્વર્ગં ન વાઞ્છામિ સત્યમુક્તં વરાનને

દેવ્યુવાચ-।
લોકાન્દૃષ્ટ્વા મહારાજ આગમિષ્યસિ વૈ પુનઃ ।
પૂરયસ્વ મમાદ્યત્વં જાતાં શ્રદ્ધાં મહાતુલામ્

રાજોવાચ-।
સર્વમેવં કરિષ્યામિ યત્ત્વયોક્તં ન સંશયઃ ।
સમાલોક્ય મહાતેજા યયાતિર્નહુષાત્મજઃ

એવમુક્ત્વા પ્રિયાં રાજા ચિંતયામાસ વૈ તદા ।
અંતર્જલચરો મત્સ્યઃ સોપિ જાલે ન બધ્યતે

મરુત્સમાનવેગોપિ મૃગઃ પ્રાપ્નોતિ બંધનમ્ ।
યોજનાનાં સહસ્રસ્થમામિષં વીક્ષતે ખગઃ

સકંઠલગ્નપાશં ચ ન પશ્યેદ્દૈવમોહિતઃ ।
કાલઃ સમવિષમકૃત્કાલઃ સન્માનહાનિદઃ

પરિભાવકરઃ કાલો યત્રકુત્રાપિ તિષ્ઠતઃ ।
નરં કરોતિ દાતારં યાચિતારં ચ વૈ પુનઃ

ભૂતાનિ સ્થાવરાદીનિ દિવિ વા યદિ વા ભુવિ ।
સર્વં કલયતે કાલઃ કાલો હ્યેક ઇદં જગત્

અનાદિનિધનો ધાતા જગતઃ કારણં પરમ્ ।
લોકાન્કાલઃ સ પચતિ વૃક્ષે ફલમિવાહિતમ્

ન મંત્રા ન તપો દાનં ન મિત્રાણિ ન બાંધવાઃ ।
શક્નુવંતિ પરિત્રાતું નરં કાલેન પીડિતમ્

ત્રયઃ કાલકૃતાઃ પાશાઃ શક્યંતે નાતિવર્તિતુમ્ ।
વિવાહો જન્મમરણં યદા યત્ર તુ યેન ચ

યથા જલધરા વ્યોમ્નિ ભ્રામ્યંતે માતરિશ્વના ।
તથેદં કર્મયુક્તેન કાલેન ભ્રામ્યતે જગત્

સુકર્મોવાચ-।
કાલોઽયં કર્મયુક્તસ્તુ યો નરૈઃ સમુપાસિતઃ ।
કાલસ્તુ પ્રેરયેત્કર્મ ન તં કાલઃ કરોતિ સઃ

ઉપદ્રવા ઘાતદોષાઃ સર્પાશ્ચ વ્યાધયસ્તતઃ ।
સર્વે કર્મનિયુક્તાસ્તે પ્રચરંતિ ચ માનુષે

સુખસ્ય હેતવો યે ચ ઉપાયાઃ પુણ્યમિશ્રિતાઃ ।
તે સર્વે કર્મસંયુક્તા ન પશ્યેયુઃ શુભાશુભમ્

કર્મદા યદિ વા લોકે કર્મસંબધિ બાંધવાઃ ।
કર્માણિ ચોદયંતીહ પુરુષં સુખદુઃખયોઃ

સુવર્ણં રજતં વાપિ યથા રૂપં વિનિશ્ચિતમ્ ।
તથા નિબધ્યતે જંતુઃ સ્વકર્મણિ વશાનુગઃ

પંચૈતાનીહ સૃજ્યંતે ગર્ભસ્થસ્યૈવ દેહિનઃ ।
આયુઃ કર્મ ચ વિત્તં ચ વિદ્યાનિધનમેવ ચ

યથા મૃત્પિંડતઃ કર્તા કુરુતે યદ્યદિચ્છતિ ।
તથા પૂર્વકૃતં કર્મ કર્તારમનુગચ્છતિ

દેવત્વમથ માનુષ્યં પશુત્વં પક્ષિતા તથા ।
તિર્યક્ત્વં સ્થાવરત્વં ચ પ્રાપ્યતે ચ સ્વકર્મભિઃ

સ એવ તત્તથા ભુંક્તે નિત્યં વિહિતમાત્મના ।
આત્મના વિહિતં દુઃખં ચાત્મના વિહિતં સુખમ્

ગર્ભશય્યામુપાદાય ભુંજતે પૂર્વદૈહિકમ્ ।
સંત્યજંતિ સ્વકં કર્મ ન ક્વચિત્પુરુષા ભુવિ

બલેન પ્રજ્ઞયા વાપિ સમર્થાઃ કર્તુમન્યથા ।
સુકૃતાન્યુપભુંજંતિ દુઃખાનિ ચ સુખાનિ ચ

હેતું પ્રાપ્ય નરો નિત્યં કર્મબંધૈસ્તુ બધ્યતે ।
યથા ધેનુસહસ્રેષુ વત્સો વિંદતિ માતરમ્

તથા શુભાશુભં કર્મ કર્તારમનુગચ્છતિ ।
ઉપભોગાદૃતે યસ્ય નાશ એવ ન વિદ્યતે

પ્રાક્તનં બંધનં કર્મ કોન્યથા કર્તુમર્હતિ ।
સુશીઘ્રમપિ ધાવંતં વિધાનમનુધાવતિ

શેતે સહ શયાનેન પુરા કર્મ યથાકૃતમ્ ।
ઉપતિષ્ઠતિ તિષ્ઠંતં ગચ્છંતમનુગચ્છતિ

કરોતિ કુર્વતઃ કર્મચ્છાયેવાનુ વિધીયતે ।
યથા છાયાતપૌ નિત્યં સુસંબદ્ધૌ પરસ્પરમ્

તદ્વત્કર્મ ચ કર્તા ચ સુસંબદ્ધૌ પરસ્પરમ્ ।
ગ્રહા રોગા વિષાઃ સર્પાઃ શાકિન્યો રાક્ષસાસ્તથા

પીડયંતિ નરં પશ્ચાત્પીડિતં પૂર્વકર્મણા ।
યેન યત્રોપભોક્તવ્યં સુખં વા દુઃખમેવ વા

સ તત્ર બદ્ધ્વા રજ્જ્વા વૈ બલાદ્દૈવેન નીયતે ।
દૈવઃ પ્રભુર્હિ ભૂતાનાં સુખદુઃખોપપાદને

અન્યથા ચિંત્યતે કર્મ જાગ્રતા સ્વપતાપિ વા ।
અન્યથા સ તથા પ્રાજ્ઞ દૈવ એવં જિઘાંસતિ

શસ્ત્રાગ્નિ વિષ દુર્ગેભ્યો રક્ષિતવ્યં ચ રક્ષતિ ।
અરક્ષિતં ભવેત્સત્યં તદેવં દૈવરક્ષિતમ્

દૈવેન નાશિતં યત્તુ તસ્ય રક્ષા ન દૃશ્યતે ।
યથા પૃથિવ્યાં બીજાનિ ઉપ્તાનિ ચ ધનાનિ ચ

તથૈવાત્મનિ કર્માણિ તિષ્ઠંતિ પ્રભવંતિ ચ ।
તૈલક્ષયાદ્યથા દીપો નિર્વાણમધિગચ્છતિ

કર્મક્ષયાત્તથા જંતુઃ શરીરાન્નાશમૃચ્છતિ ।
કર્મક્ષયાત્તથા મૃત્યુસ્તત્ત્વવિદ્ભિરુદાહૃતઃ

વિવિધાઃ પ્રાણિનસ્તસ્ય મૃત્યો રોગાશ્ચ હેતવઃ ।
તથા મમ વિપાકોયં પૂર્વં કૃતસ્ય નાન્યથા

સંપ્રાપ્તો નાત્ર સંદેહઃ સ્ત્રીરૂપોઽયં ન સંશયઃ ।
ક્વ મે ગેહં સમાયાતા નાટકા નટનર્તકાઃ

તેષાં સંગપ્રસંગેન જરા દેહં સમાશ્રિતા ।
સર્વં કર્મકૃતં મન્યે યન્મે સંભાવિતં ધ્રુવમ્

તસ્માત્કર્મપ્રધાનં ચ ઉપાયાશ્ચ નિરર્થકાઃ ।
પુરા વૈ દેવરાજેન મદર્થે દૂતસત્તમઃ

પ્રેષિતો માતલિર્નામ ન કૃતં તસ્ય તદ્વચઃ ।
તસ્ય કર્મવિપાકોઽયં દૃશ્યતે સાંપ્રતં મમ

ઇતિ ચિંતાપરો ભૂત્વા દુઃખેન મહતાન્વિતઃ ।
યદ્યસ્યાહિ વચઃ પ્રીત્યા ન કરોમિ હિ સર્વથા

સત્યધર્માવુભાવેતૌ યાસ્યતસ્તૌ ન સંશયઃ ।
સદૃશં ચ સમાયાતં યદ્દૃષ્ટં મમ કર્મણા

ભવિષ્યતિ ન સંદેહો દૈવો હિ દુરતિક્રમઃ ।
એવં ચિંતાપરો ભૂત્વા યયાતિઃ પૃથિવીપતિઃ

કૃષ્ણં ક્લેશાપહં દેવં જગામ શરણં હરિમ્ ।
ધ્યાત્વા નત્વા તતઃ સ્તુત્વા મનસા મધુસૂદનમ્

ત્રાહિ માં શરણં પ્રાપ્તસ્ત્વામહં કમલાપ્રિય

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને માતાપિતૃતીર્થવર્ણને યયાતિચરિત્રે એકાશીતિતમોઽધ્યાયઃ