પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.7

દિતિરુવાચ-
સત્યમુક્તં ત્વયા નાથ સર્વમેવ ન સંશયઃ ।
ભર્તૃસ્નેહં પરિત્યજ્ય ગતા સાપત્ન્યજં દ્વિજ

અભિમાનેન દુઃખેન માનભંગેન સત્તમ ।
મહાદુઃખેન સંતપ્તા કરિષ્યે પ્રાણમોચનમ્

કશ્યપ ઉવાચ-
શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ યથા શાંતિર્ભવિષ્યતિ ।
ન કઃ કસ્ય ભવેત્પુત્રો ન માતા ન પિતા શુભે

ન ભ્રાતા બાંધવઃ કસ્ય ન ચ સ્વજનબાંધવાઃ ।
એવં સંસારસંબંધો માયામોહસમન્વિતઃ

સ્વયમેવ પિતા દેવિ સ્વયં માતાથ બાંધવાઃ ।
સ્વયં સ્વજનવર્ગશ્ચ સ્વયં ધર્મઃ સનાતનઃ

આચારેણ નરો દેવિ સુખિત્વમુપજાયતે ।
અનાચારેણ પાપેન નાશં યાતિ તથા ધ્રુવમ્

ક્રૂરયોનિં પ્રયાત્યેવં નરો દેવિ ન સંશયઃ ।
કર્મણા સત્યહીનેન મહાપાપેન મોહતઃ

રિપુત્વે વર્ત્તતે મર્ત્યઃ પ્રાણિનાં નિત્યસંસ્થિતઃ ।
રિપવસ્તસ્ય વર્તન્તે યત્ર તત્ર ન સંશયઃ

મૈત્રેણ વર્તતે મર્ત્યો યદા લોકે પ્રિયે શુભે ।
તદા તસ્ય ભવંત્યેવ મિત્રાઃ સર્વત્ર ભામિનિ

કૃષિકારો યદા દેવિ છન્નં બીજં સુસંસ્થિતમ્ ।
યાદૃશં તુ ભવત્યેવ તાદૃશં ફલમશ્નુતે

તથા તવ ચ પુત્રૈશ્ચ સાધુભિઃ સ્પર્ધિતં સહ ।
કર્મણસ્તસ્ય તત્પ્રાપ્તં ફલં ભુંક્ષ્વ સુસંસ્થિતમ્

તવ પુત્રા મહાભાગે તપઃ શાંતિ વિવર્જિતાઃ ।
તેન પાપેન તે સર્વે પતિતા વૈ મહત્પદાત્

એવં જ્ઞાત્વા શમં ગચ્છ મુંચ દુઃખં સુખં તથા ।
કસ્ય પુત્રાશ્ચ મિત્રાણિ કસ્ય સ્વજન બાંધવાઃ

આત્મકર્માનુસારેણ સુખં જીવંતિ જંતવઃ ।
પરાર્થે ચિંતનં દેવિ તત્ત્વજ્ઞાનેન પંડિતાઃ

ન કુર્વંતિ મહાત્માનો વ્યર્થમેવ ન સંશયઃ ।
પંચભૂતાત્મકં કાયં કેવલં સંધિજર્જરમ્

આત્મમિત્રં કૃતં તેન સર્વં દેવિ સુખાશયા ।
આત્મા નામ મહાપુણ્યઃ સર્વગઃ સર્વદર્શકઃ

સર્વસિદ્ધિસ્તુ સર્વાત્મા સાત્વિકઃ સર્વસિદ્ધિદઃ ।
એવં સર્વમયો દેવિ ભ્રમત્યેકો નિરઞ્જનઃ

ભ્રમતા નિર્જને યેન મૂર્તિમંતો દ્વિજોત્તમાઃ ।
ચત્વારો દર્શિતાઃ પુણ્યા મૂર્તિમંતો મહૌજસઃ

પંચમઃ શ્વસનશ્ચૈવ પૂર્વાણાં મિત્રમેવ ચ ।
અથો આત્મા સમાયાતો જ્ઞાનસાહાય્યમેવ વા

સ તાન્દૃષ્ટ્વા મહાત્મા વૈ જ્ઞાનમાત્મા સમબ્રવીત્ ।
જ્ઞાન પશ્ય અમી પંચ મંત્રયંતઃ પરસ્પરમ્

એતાન્ગત્વાબ્રવીહિ ત્વં યૂયં ક ઇતિ પૃચ્છ હ ।
જ્ઞાનં વાક્યં પરં શ્રુત્વા સાર્થં તસ્ય મહાત્મનઃ

તદાહાત્માનમારાધ્યમેતૈઃ કિં તે પ્રયોજનમ્ ।
તત્ત્વતો બ્રૂહિ મે દેવ સદા શુદ્ધોસિ સર્વદા

આત્મોવાચ-
એતે પંચ મહાભાગા રૂપવંતો મનસ્વિનઃ ।
ગત્વા સંદર્શયામ્યેનાનાભાષ્યે જ્ઞાન શ્રૂયતામ્

ભવ્યાનેતાન્પ્રવક્ષ્યામિ પંચમીં ગતિમાગતાન્ ।
દૂતત્વં ગચ્છ ભો જ્ઞાન કુશલો દૂતકર્મણિ

જ્ઞાનમુવાચ-
ત્વમાત્મઞ્છૃણુ મે વાક્યં સત્યં સત્યં વદામ્યહમ્ ।
એતેષાં સંગતિસ્તાત કાર્યા નૈવ ત્વયા કદા

પંચાનામપિ શુદ્ધાત્મન્ન કાર્યં શુભમિચ્છતા ।
ભવતઃ સંગતિં મોહ ઇચ્છત્યેષ મહામતે

આત્મોવાચ-
એતેષાં સંગતિં જ્ઞાન કસ્માદ્વારયતે ભવાન્ ।
તન્મે ત્વં કારણં બ્રૂહિ યાથાતથ્યેન પંડિત

જ્ઞાનમુવાચ-
એતેષાં સંગમાત્રાત્તુ મહદ્દુઃખં ભવિષ્યતિ ।
દુઃખમૂલા હિ પંચૈવ શોકસંતાપકારકાઃ

એવમસ્તુ મહાપ્રાજ્ઞ કરિષ્યે વચનં તવ ।
જ્ઞાનમાભાષ્ય સ હ્યાત્મા ધ્યાનેન સહ સંગતઃ

કશ્યપ ઉવાચ-
તતઃ પંચૈવ તે તત્રાદ્રાક્ષુરાત્માનમેવ તમ્ ।
બુદ્ધિમૂચુઃ સમાહૂય સંગચ્છાત્માનમેવ હિ

દૂતત્વં કુરુ કલ્યાણિ અસ્માકમાત્મના સહ ।
પંચતત્ત્વા મહાત્માનો વિશ્વસ્યધારકાઃ શુભાઃ

ભવતો મૈત્રમિચ્છંતિ ઇત્યાભાષ્ય મહામતિમ્ ।
ગત્વા બુદ્ધે ત્વયા કાર્યં કર્તવ્યં ન ઇતો વ્રજ

એવમસ્તુ મહાભાગા કરિષ્યે કાર્યમુત્તમમ્ ।
એવમાભાષિતં તેષાં ગત્વાઽહાત્માનમેવ તમ્

અહં બુદ્ધિર્મહાભાગ ભવંતં સમુપાગતા ।
દૂતત્વે મહતાં પાર્શ્વાત્તેષાં ત્વં વચનં શૃણુ

ભવન્મૈત્રીં સમિચ્છંતિ અક્ષયાં પંચ આત્મકાઃ ।
કુરુ મૈત્રીં મહાપ્રાજ્ઞ જહિ ધ્યાનં સુદૂરતઃ

ધ્યાનમુવાચ-
ન કર્તવ્યં ત્વયા ચાત્મન્નૈતેષાં વૈ સમાગમમ્ ।
એષાં સંસર્ગમાત્રેણ મહદ્દુઃખં ભવિષ્યતિ

મયા જ્ઞાનેન હીનસ્ત્વં કથં કર્મ કરિષ્યતિ ।
એવમેવ ન કર્તવ્યં તેષાં ચૈવ સમાગમમ્

ગર્ભવાસં નયિષ્યંતિ ભવંતં નાન્યથા વિભો ।
જ્ઞાનેનૈવ મયા હીનો અજ્ઞાનં યાસ્યસિ ધ્રુવમ્

એવમુક્ત્વા તમાત્માનં વિરરામ મહામતિમ્ ।
તતસ્તામાગતાં બુદ્ધિમાત્મા પ્રોવાચ નિશ્ચિતઃ

જ્ઞાનધ્યાનૌ મહાત્માનૌ મંત્રિણૌ મમ શોભનૌ ।
તત્ર યાનં ન મે યુક્તં તદ્બુદ્ધે કિં કરોમ્યહમ્

એવં શ્રુત્વા તતો બુદ્ધિસ્તેષાં પાર્શ્વે યશસ્વિની ।
સમાચષ્ટ સમગ્રં તત્કથનં જ્ઞાનધ્યાનયોઃ

તતસ્તે પંચકાઃ સર્વે આત્માનં પ્રતિજગ્મિરે ।
મૈત્રીમેવ પ્રતીચ્છામો ભવતો નિત્યમેવ હિ

યસ્માચ્છુદ્ધોસિ લોકેશ તસ્માત્ત્વાં સમુપાગતાઃ ।
સ્વયમેવ વિચાર્યૈવ ઉત્તરં નઃ પ્રદીયતામ્

આત્મોવાચ-
યૂયં પંચૈવ સંપ્રાપ્તા મમ મૈત્રં સમિચ્છથ ।
સ્વીયં ગુણં પ્રભાવં ચ કથયંતુ મમાગ્રતઃ

ભૂમિરુવાચ-
સર્વકાર્યસ્ય સંસ્થાનં ચર્મમાંસસમન્વિતમ્ ।
અસ્થિમૂલદૃઢત્વં મે નખલોમસમન્વિતમ્

પ્રભાવો હિ મહાપ્રાજ્ઞ કાયમધ્યે મમૈવ હિ ।
નાસિકાગમનો ગંધસ્સ મે ભૃત્યો મહામનાઃ

આકાશ ઉવાચ-
અહમાકાશકઃ પ્રાપ્તો મમ કાયે પ્રભાવકમ્ ।
શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણમ્

બાહ્યાંતરાવકાશશ્ચ શૂન્યસ્થાને વસામ્યહમ્ ।
તત્રામાત્યૌ તુ કર્ણૌ મે શ્રવણાર્થં પ્રતિષ્ઠિતૌ

વાયુરુવાચ-
પંચરૂપેણ તિષ્ઠામિ કરોમ્યેવં શુભાશુભમ્ ।
ચર્મકાયેસ્થિતોમાત્યઃ સ્પર્શં સંશ્રયતે ગુણમ્

તેજ ઉવાચ-
કાયે સંસ્થઃ સદા નિત્યં પાકયોગં કરોમ્યહમ્ ।
સબાહ્યાભ્યંતરં સર્વં દ્રવ્યાદ્રવ્યં પ્રદર્શયે

શુક્રં મજ્જા તથા લાલા એવં ત્વક્સંધિસંસ્થિતમ્ ।
રુધિરં પ્રેષયામ્યેવ કાયમધ્યે સ્થિતોસ્મ્યહમ્

તત્ર નેત્રાવમાત્યૌ મે દ્રવ્યલબ્ધિપ્રસાધકૌ ।
એવં મયાત્મવ્યાપારસ્તવાગ્રે કથિતઃ પરઃ

જલમુવાચઃ-
સુતોષયામ્યહં નિત્યમમૃતેન કલેવરમ્ ।
એવં મે તત્ર વ્યાપારઃ કાયપત્તનકે પ્રિયે

અમાત્યં રસનાં વિદ્ધિ રસાસ્વાદકરીં પરામ્ ।
નાસિકોવાચ-
સુગંધેન પરાં પુષ્ટિં કાયસ્યાપિ કરોમ્યહમ્

દુર્ગંધં તુ પરિત્યજ્ય કાયે ગંધં પ્રદર્શયે ।
બુદ્ધિયુક્તા મહાભાગ તસ્યાભાવેન ભાવિતા

સ્વામિકાર્યાય કાયેસ્મિન્નહં તિષ્ઠામિ નિશ્ચલા ।
ગંધં મમ ગુણં વિદ્ધિ દ્વિવિધં યત્પ્રવર્તિતમ્

શ્રવણાવૂચતુઃ-
કાર્યાકાર્યાદિકં શબ્દં લોકૈરુક્તં શુભાશુભમ્ ।
શૃણુયાવઃ સ્વકાયસ્થૌ સત્યાસત્યે પ્રિયાપ્રિયે

શબ્દો હિ મે ગુણઃ પ્રોક્તો મમ વ્યાપારમેવ હિ ।
યોજયામિ ન સંદેહો યદા બુદ્ધિઃ પ્રપૂરયેત્

ત્વગુવાચ-
પંચરૂપાત્મકો વાયુઃ શરીરેસ્મિન્વ્યવસ્થિતઃ

સબાહ્યાભ્યંતરે ચેષ્ટાં તેષાં જાનામિ તત્ત્વતઃ ।
શીતોષ્ણમાતપં વર્ષં વાયોઃ સ્ફુરણમેવ ચ

સર્વં જાનામિ સંસ્પર્શં સંગશ્લેષાદિકં નૃણામ્ ।
સ્પર્શ એવ ગુણો મહ્યમેતત્સત્યં વદામ્યહમ્

એવં હિ તે સમાખ્યાતો મયા વ્યાપાર એવ હિ ।
નેત્રે ઊચતુઃ-।
સંસારે યાનિ રૂપાણિ ભવ્યાભવ્યાનિ સત્તમ

યદા પ્રેરયતે બુદ્ધિસ્તદા પશ્યાવ નાન્યથા ।
વસાવઃ કાયમધ્યે વૈ રૂપં ગુણમિહાવયોઃ

એવં વ્યાપારસંબંધઃ કાયમધ્યે મહામતે ।
જિહ્વોવાચ-।
બુદ્ધિયુક્તા અહં તાત રસભેદાન્વિચારયે

ક્ષારમમ્લાદિકં સર્વં નીરસં સ્વાદુ ચિંતયે ।
વ્યાપારેણ અનેનાપિ નિત્યયુક્તા વસામ્યહમ્

ઇન્દ્રિયાણાં હિ સર્વેષાં બુદ્ધિરેષા પ્રણાયકઃ ।
એવં પંચ સમાયાતાનીંદ્રિયાણિ પ્રિયે શૃણુ

સ્વીયાનિ યાનિ કર્માણિ કથયંતિ પુનઃ પુનઃ ।
અથ બુદ્ધિઃ સમાયાતા તમુવાચ મહામતિમ્

મદ્વિહીનો યદા કાયસ્તદા નશ્યતિ નાન્યથા ।
તસ્માત્ત્વં માં સમાસ્થાય વર્ત્તયસ્વ મહામતે

અથ કર્મ સમાયાતમાત્માનમિદમબ્રવીત્ ।
અહં કર્મ મહાપ્રાજ્ઞ તવ પાર્શ્વં સમાગતમ્

ત્વાં પ્રેષયામ્યહં તેન પથા યેનેહ ગચ્છસિ ।
એવમાકર્ણ્ય તત્સર્વમાત્મા પ્રોવાચ તાન્પ્રતિ

યૂયં પંચાત્મકૈર્યુક્તાઃ સર્વસાધારણાઃ કિલ ।
કસ્માન્મૈત્રં સમિચ્છંતિ તત્ર પંચાત્મકં પ્રતિ

બ્રુવંતુ કારણં સર્વે મમાગ્રે સર્વમેવ તત્ ।
પંચાત્મકા ઊચુઃ-।
અસ્મત્સંગપ્રસંગેન પિંડમેવ પ્રજાયતે

તસ્મિન્પિંડે મહાબુદ્ધે ભવાન્વસતિ સુવ્રતઃ ।
તિષ્ઠામો હિ વયં સર્વે પ્રસાદાત્તવ તત્ર હિ

એતસ્માત્કારણાન્મૈત્રમિચ્છામસ્તવ નિત્યશઃ ।
આત્મોવાચ-
એવમસ્તુ મહાભાગા ભવતાં પ્રિયમેવ ચ

કરિષ્યે નાત્ર સંદેહો મૈત્રં હિ પ્રીતિકારણાત્ ।
વાર્યમાણો મહાભાગો જ્ઞાનેનાપિ મહાત્મના

ધ્યાનેન ચ મહાત્માસૌ તેષાં સંગતિમાગતઃ ।
સ તૈઃ પ્રમોહિતસ્તત્ર રાગદ્વેષાદિભિસ્તદા

પંચતત્ત્વસમાયુક્તઃ કાયિત્વં ગતવાન્પ્રભુઃ ।
યદા ગર્ભં સમાયાતો વિષ્ઠામૂત્રસમાકુલે

દુર્ગંધે પિચ્છિલાવર્તે પતિતસ્તૈઃ સ સંયુતઃ ।
અંગેન વ્યાકુલીભૂતઃ પંચાત્મકાનુવાચ સઃ

ભોભોઃ પંચાત્મકાઃ સર્વે શૃણુધ્વં વચનં મમ ।
ભવતાં સંપ્રસંગેન મહાદુઃખેન મોહિતઃ

તત્રાસ્મિન્પિચ્છિલે ઘોરે પતિતો હિ મહાભયે ।
પંચાત્મકા ઊચુઃ-
તાવત્સંસ્થીયતાં રાજન્યાવદ્ગર્ભઃ પ્રપૂરયેત્

પશ્ચાન્નિર્ગમનં તે વૈ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
અસ્માકં હિ ભવાન્સ્વામી કાયદેશે વ્યવસ્થિતઃ

રાજ્યમેવં પ્રકર્તવ્યં સુખભોક્તા ભવિષ્યતિ ।
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા આત્મા દુઃખેન પીડિતઃ

ગંતુમિચ્છન્નસૌ તસ્માત્પલાયનપરોભવત્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે દેવાસુરેશરીરકથનંનામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ