પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.53

સુકલોવાચ-
એવં ધર્મં શ્રુતં પૂર્વં પુરાણેષુ તદા મયા ।
પતિહીના કથં ભોગં કરિષ્યે પાપનિશ્ચયા

કાંતેન તુ વિના તેન જીવં કાયે ન ધારયે ।
વિષ્ણુરુવાચ-
એવમુક્ત્વા પરં ધર્મં પતિવ્રતમનુત્તમમ્

તાસ્તુ સખ્યો વરા નાર્યો હર્ષેણ મહતાન્વિતાઃ ।
શ્રુત્વા ધર્મં પરં પુણ્યં નારીણાં ગતિદાયકમ્

સ્તુવંતિ તાં મહાભાગાં સુકલાં ધર્મવત્સલામ્ ।
બ્રાહ્મણાશ્ચ સુરાઃ સર્વે પુણ્યસ્ત્રિયો નરોત્તમ

તસ્યા ધ્યાનં પ્રકુર્વંતિ પતિકામપ્રભાવતઃ ।
અત્યર્થં દૃઢતામિંદ્ર સુઃવિચિંત્ય સુરેશ્વરઃ

સુકલાયાઃ પરં ભાવં સુવિચાર્યામરેશ્વરઃ ।
ચાલયે ધૈર્યમસ્યાશ્ચ પતિસ્નેહં ન સંશયઃ

સસ્માર મન્મથં દેવં ત્વરમાણઃ સુરાધિપઃ ।
પુષ્પચાપં સ સંગૃહ્ય મીનકેતુઃ સમાગતઃ

પ્રિયયા ચ તયા યુક્તો રત્યા દૃષ્ટમહાબલઃ ।
બદ્ધાંજલિપુટો ભૂત્વા સહસ્રાક્ષમુવાચ સઃ

કસ્માદહં ત્વયા નાથ અધુના સંસ્મૃતો વિભો ।
આદેશો દીયતાં મેદ્ય સર્વભાવેન માનદ

ઇંદ્ર ઉવાચ-
સુકલેયં મહાભાગા પતિવ્રતપરાયણા ।
શૃણુષ્વ કામદેવ ત્વં કુરુ સાહાય્યમુત્તમમ્

નિષ્કર્ષય મહાભાગાં સુકલાં પુણ્યમંગલામ્ ।
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય શક્રસ્ય તમથાબ્રવીત્

એવમસ્તુ સહસ્રાક્ષ કરિષ્યામિ ન સંશયઃ ।
સાહાય્યં દેવદેવેશ તવ કૌતુકકારણાત્

એવમુક્ત્વા મહાતેજાઃ કંદર્પો મુનિદુર્જયઃ ।
દેવાઞ્જેતું સમર્થોઽહં સમુનીનૃષિસત્તમાન્

કિં પુનઃ કામિનીં દેવ યસ્યા અંગે ન વૈ બલમ્ ।
કામિનીનામહં દેવ અંગેષુ નિવસામ્યહમ્

ભાલે કુચેષુ નેત્રેષુ કચાગ્રેષુ ચ સર્વદા ।
નાભૌ કટ્યાં પૃષ્ઠદેશે જઘને યોનિમંડલે

અધરે દંતભાગેષુ કક્ષાયાં હિ ન સંશયઃ ।
અંગેષ્વેવં પ્રત્યંગેષુ સર્વત્ર નિવસામ્યહમ્

નારી મમ ગૃહં દેવ સદા તત્ર વસામ્યહમ્ ।
તત્રસ્થઃ પુરુષાન્સર્વાન્મારયામિ ન સંશયઃ

સ્વભાવેનાબલાદેવ સંતપ્તા મમ માર્ગણૈઃ ।
પિતરં માતરં દૃષ્ટ્વા અન્યં સ્વજનબાંધવમ્

સુરૂપં સગુણં દેવ મમ બાણા હતા સતી ।
ચલતે નાત્ર સંદેહો વિપાકં નૈવ ચિંતયેત્

યોનિઃ સ્પંદેત નારીણાં સ્તનાગ્રૌ ચ સુરેશ્વર ।
નાસ્તિ ધૈર્યં સુરેશાન સુકલાં નાશયામ્યહમ્

ઇંદ્ર ઉવાચ-
પુરુષોહં ભવિષ્યામિ રૂપવાન્ગુણવાન્ધની ।
કૌતુકાર્થમિમાં નારીં ચાલયામિ મનોભવ

નૈવ કામાન્ન સંત્રાસાન્ન વા લોભાન્ન કારણાત્ ।
ન વૈ મોહાન્ન વૈ ક્રોધાત્સત્યં સત્યં રતિપ્રિય

કથં મે દૃશ્યતે તસ્યા મહત્સત્યં પતિવ્રતમ્ ।
નિષ્કર્ષિષ્ય ઇતો ગત્વા ભવન્મોહોત્ર કારણમ્

એવં કામં ચ સંદિશ્ય જગામ સુરરાટ્સ્વયમ્ ।
આત્મવિકૃતિસંભૂતો રૂપવાન્ગુણવાન્સ્વયમ્

સર્વાભરણશોભાંગઃ સર્વભોગસમન્વિતઃ ।
ભોગલીલાસમાકીર્ણઃ સર્વદૌદાર્યસંયુતઃ

યત્ર સા તિષ્ઠતે દેવી કૃકલસ્ય પ્રિયા નૃપ ।
આત્મલીલાં સ્વરૂપં ચ ગુણં ભાવં પ્રદર્શયેત્

નૈવ પશ્યતિ સા તં તુ પુરુષં રૂપસંપદમ્ ।
યત્રયત્ર વ્રજેત્સા હિ તત્ર તાં પશ્યતે નૃપ

સાભિલાષેણ મનસા તામેવં પરિપશ્યતિ ।
કામચેષ્ટાં સહસ્રાક્ષોઽદર્શયત્સર્વભાવકૈઃ

ચતુષ્પથે પથે તીર્થે યત્ર દેવી પ્રયાતિ સા ।
તત્રતત્ર સહસ્રાક્ષસ્તામેવ પરિપશ્યતિ

ઇંદ્રેણ પ્રેષિતા દૂતી સુકલાં પ્રતિ સા ગતા ।
સુકલાં સુમહાભાગાં પ્રત્યુવાચ પ્રહસ્ય વૈ

અહો સત્યમહોધૈર્યમહો કાંતિરહો ક્ષમા ।
અસ્યા રૂપેણ સંસારે નાસ્તિ નારી વરાનના

કા ત્વં ભવસિ કલ્યાણિ કસ્ય ભાર્યા ભવિષ્યસિ ।
યસ્ય ત્વં સગુણા ભાર્યા સ ધન્યઃ પુણ્યભાગ્ભુવિ

તસ્યાસ્તુ વચનં શ્રુત્વા તામુવાચ મનસ્વિની ।
વૈશ્યજાત્યાં સમુત્પન્નો ધર્માત્મા સત્યવત્સલઃ

તસ્યાહં હિ પ્રિયા ભાર્યા સત્યસંધસ્ય ધીમતઃ ।
કૃકલસ્યાપિ વૈશ્યસ્ય સત્યમેવ વદામિ તે

મમ ભર્તા સ ધર્માત્મા તીર્થયાત્રાં ગતઃ સુધીઃ ।
તસ્મિન્ગતે મહાભાગે મમ ભર્તરિ સંપ્રતિ

અતિક્રાંતાઃ શૃણુષ્વ ત્વં ત્રયશ્ચૈવાપિ વત્સરાઃ ।
તતોહં દુઃખિતા જાતા વિના તેન મહાત્મના

એતત્તે સર્વમાખ્યાતમાત્મવૃત્તાંતમેવ તે ।
ભવતી પૃચ્છતે માં કા ભવિષ્યતિ વદસ્વ મે

સુકલાયા વચઃ શ્રુત્વા દૂત્યા આભાષિતં પુનઃ ।
મામેવં પૃચ્છસે ભદ્રે તત્તે સર્વં વદામ્યહમ્

અહં તવાંતિકં પ્રાપ્તા કાર્યાર્થં વરવર્ણિનિ ।
શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ શ્રુત્વા ચૈવાવ ધાર્યતામ્

ગતસ્તે નિર્ઘૃણો ભર્તા ત્વાં ત્યક્ત્વા તુ વરાનને ।
કિં કરિષ્યસિ તેનાપિ પ્રિયાઘાતકરેણ ચ

યસ્ત્વાં ત્યક્ત્વા ગતઃ પાપી સાધ્વ્યાચારસમન્વિતામ્ ।
કિં વા સ તે ગતો બાલે તત્ર જીવતિ વૈ મૃતઃ

કિં કરિષ્યતિ તેનૈવં ભવતી ખિદ્યતે વૃથા ।
કસ્માન્નાશયતે ચાંગં દિવ્યં હેમસમપ્રભમ્

બાલ્યે વયસિ સંપ્રાપ્તે માનવો ન ચ વિંદતિ ।
એકં સુખં મહાભાગે બાલક્રીડાં વિના શુભે

વાર્દ્ધકે દુઃખસંપ્રાપ્તિર્જરા કાયં પ્રહિંસયેત્ ।
તારુણ્યે ભુજ્યતે ભોગઃ સુખાત્સર્વો વરાનને

યાવત્તિષ્ઠતિ તારુણ્યં તાવદ્ભુંજંતિ માનવાઃ ।
સુખભોગાદિકં સર્વં સ્વેચ્છયા રમતે નરઃ

યાવત્તિષ્ઠતિ તારુણ્યં તાવદ્ભોગાન્પ્રભુંજતે ।
વયસ્યપિ ગતે ભદ્રે તારુણ્યે કિં કરિષ્યતિ

સંપ્રાપ્તે વાર્દ્ધકે દેવિ કિંચિત્કાર્યં ન સિધ્યતિ ।
સ્થવિરશ્ચિંતયેન્નિત્યં સુખકાર્યં ન ગચ્છતિ

વયસ્યપિ ગતે બાલે ક્રિયતે સેતુબંધનમ્ ।
તાદૃશોયં ભવેત્કાયસ્તારુણ્યે તુ ગતે શુભે

તસ્માદ્ભુંક્ષ્વ સુખેનાપિ પિબસ્વ મધુમાધવીમ્ ।
કામાબાણા દહંત્યંગં તવેમે ચારુલોચને

અયમેકઃ સમાયાતઃ પુરુષો રૂપવાન્ગુણી ।
અયં હિ પુરુષવ્યાઘ્રઃ સર્વજ્ઞો ગુણવાન્ધની

તવાર્થે નિત્યસંયુક્તઃ સ્નેહેન વરવર્ણિનિ ।
સુકલોવાચ-
બાલ્યં નાસ્ત્યપિ જીવસ્ય તારુણ્યં નાસ્તિ જીવિતે

વૃદ્ધત્વં નાસ્તિ ચૈવાસ્ય સ્વયંસિદ્ધઃ સુસિદ્ધિદઃ ।
અમરો નિર્જરો વ્યાપી સુસિદ્ધઃ સર્વવિત્તમઃ

અકામઃ કામદો લોકે આત્મરૂપેણ વર્તતે ।
યથા ગેહસ્ય સંસ્થાનં તથા કાયસ્ય દૃશ્યતે

યથા વાર્દ્ધકિના કાયસ્તથા સૂત્રેણ મંદિરમ્ ।
અનેકકાષ્ઠસંઘાતૈર્નાના દારુસમુચ્ચયૈઃ

મૃત્તિકયોદકેનાપિ સમંતાત્પરિણામયેત્ ।
લિપિતં લેપકૈઃ કાષ્ઠં ચિત્રં ભવતિ ચિત્રકૈઃ

પ્રથમં રૂપમાયાતિ ગૃહં સૂત્રેણ સૂત્રિતમ્ ।
પુષ્ણંતિ ચ સ્વયં તત્તુ લેપનાદ્વૈ દિને દિને

વાયુનાંદોલિતં નિત્યં ગૃહં ચ મલિનાયતે ।
મધ્યમો વર્તુતઃ કાલો ગૃહસ્ય પરિકથ્યતે

રૂપહાનિર્ભવેત્તસ્ય ગૃહસ્વામી વિલેપયેત્ ।
સ્વેચ્છયા ચ ગૃહસ્વામી રૂપવત્ત્વં નયેદ્ગૃહમ્

તારુણ્યં તસ્ય ગેહસ્ય દૂતિકે પરિકથ્યતે ।
કાષ્ઠસંઘૈશ્ચ જીર્ણત્વં બહુકાલૈઃ પ્રયાતિ સઃ

સ્થાનભ્રષ્ટાઃ પ્રજાયંતે મૂલાગ્રે પ્રચલંતિ તે ।
ન સહેલ્લેપનાભારમાધારેણ પ્રતિષ્ઠતિ

એતદ્ગૃહસ્ય વાર્દ્ધક્યં કથિતં શૃણુ દૂતિકે ।
પતમાનં ગૃહં દૃષ્ટ્વા ગૃહસ્વામી પરિત્યજેત્

ગૃહમન્યં પ્રવેશાય પ્રયાત્યેવ હિ સત્વરમ્ ।
તથા બાલ્યં ચ તારુણ્યં નૃણાં વૃદ્ધત્વમેવ ચ

સ બાલ્યે બાલરૂપશ્ચ જ્ઞાનહીનં પ્રકારયેત્ ।
ચિત્રયેત્કાયમેવાપિ વસ્ત્રાલંકારભૂષણૈઃ

લેપનૈશ્ચંદનૈશ્ચાન્યૈસ્તાંબૂલપ્રભવાદિભિઃ ।
કાયસ્તરુણતાં યાતિ અતિરૂપો વિજાયતે

બાહ્યાભ્યંતરમેવાપિ રસૈઃ સર્વૈઃ પ્રપોષયેત્ ।
તેન પોષણભાવેન પરિપુષ્ટઃ પ્રજાયતે

જાયતે માંસવૃદ્ધિસ્તુ રસૈશ્ચાપિ નવોત્તમા ।
યાંતિ વિસ્તરતાં રાજન્નંગાન્યાપ્યાયિતાન્યપિ

પ્રત્યંગાનિ રસૈશ્ચૈવ સ્વંસ્વં રૂપં પ્રયાંતિ વૈ ।
દંતાધરૌ સ્તનૌ બાહૂ કટિપૃષ્ઠમુરૂ ઉભે

હસ્તપાદતલૌ તદ્વદ્વૃદ્ધિત્વં પ્રતિપેદિરે ।
ઉભાભ્યામપિ તાન્યેવ વૃદ્ધિમાયાંતિ તાનિ વૈ

અંગાનિ રસમાંસાભ્યાં સુરૂપાણિ ભવંતિ તે ।
તૈઃ સ્વરૂપૈર્ભવેન્મર્ત્યો રસબદ્ધશ્ચ દૂતિકે

સુરૂપઃ કથ્યતે મર્ત્યો લોકે કેન પ્રિયો ભવેત્ ।
વિષ્ઠામૂત્રસ્ય વૈ કોશઃ કાય એષ ચ દૂતિકે

અપવિત્રશરીરોયં સદા સ્રવતિ નિર્ઘૃણઃ ।
તસ્ય કિં વર્ણ્યતે રૂપં જલબુદ્બુદવચ્છુભે

યાવત્પંચાશદ્વર્ષાણિ તાવત્તિષ્ઠતિ વૈ દૃઢઃ ।
પશ્ચાચ્ચ જાયતે હાનિસ્તસ્યૈવાપિ દિનેદિને

દંતાઃ શિથિલતાં યાંતિ તથા લાલાયતે મુખમ્ ।
ચક્ષુર્ભ્યામપિ પશ્યેન્ન કર્ણાભ્યાં ન શૃણોતિ ચ

ગતિં કર્તું ન શક્નોતિ હસ્તપાદૈશ્ચ દૂતિકે ।
અક્ષમો જાયતે કાયો જરાકાલેન પીડિતઃ

તદ્રસઃ શોષમાયાતિ જરાગ્નિતાપશોષિતઃ ।
અક્ષમો જાયતે દૂતિ કેન રૂપત્વમિષ્યતે

યથા જીર્ણં ગૃહં યાતિ ક્ષયમેવં ન સંશયઃ ।
તથા સંક્ષયમાયાતિ વાર્દ્ધકે તુ કલેવરમ્

મમરૂપં સમાયાતં વર્ણસ્યેવં દિને દિને ।
કેનાહં રૂપસંયુક્તા કેન રૂપત્વમિષ્યતે

યથા જીર્ણં ગૃહં યાતિ કેનાસૌ પુરુષો બલી ।
યસ્યાર્થમાગતા દૂતિ ભવતી કેન શંસતિ

કિમુ ચૈવ ત્વયા દૃષ્ટં મમાંગે વદ સાંપ્રતમ્ ।
તસ્યાંગાદિહ હીનં ચ દૂતિ નાસ્ત્યધિકં તથા

યથા ત્વં ચ તથાસૌવૈ તથાહં નાત્ર સંશયઃ ।
કસ્ય રૂપં ન વિદ્યેત રૂપવાન્નાસ્તિ ભૂતલે

ઉચ્છ્રાયાઃ પતનાંતાશ્ચ નગાસ્તુ ગિરયઃ શુભે ।
કાલેન પીડિતા યાંતિ તદ્વદ્ભૂતાશ્ચ નાન્યથા

અરૂપો રૂપવાન્દિવ્ય આત્મા સર્વગતઃ શુચિઃ ।
સ્થાવરેષ્વેવ સર્વેષુ જંગમેષુ ચ દૂતિકે

એકો નિવસતે શુદ્ધો ઘટેષ્વેકં યથોદકમ્ ।
ઘટનાશાત્પ્રયાત્યેકમેકત્વં ત્વં ન બુધ્યસે

પિંડનાશાદયં ચાત્મા એકરૂપો વિજાયતે ।
એકં રૂપં મયા દૃષ્ટં સંસારે વસતા સદા

એવં વદ સ્વતં જ્ઞાત્વા યસ્યાર્થમિહ ચાગતા ।
દર્શયસ્વ અપૂર્વં મે યદિ ભોક્તુમિહેચ્છસિ

વ્યાધિના પીડ્યમાનસ્ય કફેનાપિ વૃતસ્ય ચ ।
અંગાદ્વિચલતે શોણઃ સ્થાનભ્રષ્ટોભિજાયતે

અંગસંધિષુ સર્વાસુ પલત્વં ચાંતરં ગતઃ ।
એકતો નાશમાયાતિ સ્વં હિ રૂપં પરિત્યજેત્

વિષ્ઠાત્વં જાયતે શીઘ્રં કૃમિભિશ્ચ ભવેત્કિલ ।
તદ્વદ્દુઃખકરં વાપિ નિજરૂપં પરિત્યજેત્

શ્રૂયતાં જાયતે પશ્ચાત્કૃમિદુર્ગંધસંકુલમ્ ।
જાયંતે તત્ર વૈ યૂકાઃ કૃમયો વા ન સંશયઃ

સકૃમિઃ કુરુતે સ્ફોટં કંડૂં ચ પરિદારુણામ્ ।
વ્યથામુત્પાદયેદ્યૂકા સર્વાંગં પરિચાલયેત્

નખાગ્રૈર્ઘૃષ્યમાણા સા કંડૂઃ શાંતા પ્રજાયતે ।
તદ્વત્તૈશ્ચ શૃણુષ્વૈવ સુરતસ્ય ન સંશયઃ

ભુંજત્યેવ રસાન્મર્ત્યઃ સુભિક્ષાન્પિબતે પુનઃ ।
વાયુના તેન પ્રાણેન પાકસ્થાનં પ્રણીયતે

યદ્ભક્તં પ્રાણિભિર્દૂતિ પાકસ્થાનં ગતં પુનઃ ।
સર્વં તત્પિહિતં તત્ર વાયુર્વૈ પાતયેન્મલમ્

સારભૂતો રસસ્તત્ર તદ્રક્તશ્ચ પ્રજાયતે ।
નિર્મલઃ શુદ્ધવીર્યસ્તુ બ્રહ્મસ્થાનં પ્રયાતિ ચ

આકૃષ્ટઃ સ સમાનેન નીતસ્તેનાપિ વાયુના ।
સ્થાનં ન લભતે વીર્યં ચંચલત્વેન વર્તતે

પ્રાણિનાં હિ કપાલેષુ કૃમયઃ સંતિ પંચ વૈ ।
દ્વાવેતૌ કર્ણમૂલે તુ નેત્રસ્થાને તતઃ પુનઃ

કનિષ્ઠાંગુલિમાનેન રક્તપુચ્છાશ્ચ દૂતિકે ।
નવનીતસ્ય વર્ણેન કૃષ્ણપુચ્છા ન સંશયઃ

તેષાં નામાપિ ભદ્રે ત્વં મત્તો નિગદિતં શૃણુ ।
પિંગલી શૃંખલી નામ દ્વૌ કૃમી કર્ણમૂલયોઃ

ચપલઃ પિપ્પલશ્ચૈવ દ્વાવેતૌ નાસિકાગ્રયોઃ ।
શૃંગલી જંગલી ચાન્યૌ નેત્રયોરંતરસ્થિતૌ

કૃમીણાં શતપંચાશત્તાદૃગ્ભૂતા ન સંશયઃ ।
ભાલાંતેવસ્થિતાઃ સર્વે રાજિકાયાઃ પ્રમાણતઃ

કપાલરોગિણઃ સર્વે વિકુર્વંતિ ન સંશયઃ ।
કેશદ્વયં મુખે તસ્ય વિદ્યતે શૃણુ દૂતિકે

પ્રાણિનાં સંક્ષયં વિદ્ધિ તત્ક્ષણે હિ ન સંશયઃ ।
સ્વસ્થાને સંસ્થિતસ્યાપિ પ્રાજાપત્યસ્ય વૈ મુખે

તદ્વીર્યં રસરૂપેણ પતતે નાત્ર સંશયઃ ।
મુખેન પિબતે વીર્યં તેન મત્તઃ પ્રજાયતે

તાલુમધ્યપ્રદેશે ચ ચંચલત્વેન વર્તતે ।
ઇડા ચ પિંગલા નાડી સુષુમ્ણાખ્યા ચ સંસ્થિતા

સુબલેનાપિ તસ્યૈવ નાડિકા જાલપંજરે ।
કામકંડૂર્ભવેદ્દૂતિ સર્વેષાં પ્રાણિનાં કિલ

પુંસશ્ચ સ્ફુરતે લિંગં નાર્યા યોનિશ્ચ દૂતિકે ।
સ્ત્રીપુંસૌ સંપ્રમત્તૌ તુ વ્રજતઃ સંગમં તતઃ

કાયેન કાયસંઘૃષ્ટિર્મૈથુનેન હિ જાયતે ।
ક્ષણમાત્રં સુખં કાયે પુનઃ કંડૂશ્ચ તાદૃશી

સર્વત્ર દૃશ્યતે દૂતિ ભાવ એવંવિધઃ કિલ ।
વ્રજ ત્વમાત્મનઃ સ્થાનં નૈવાસ્ત્યત્ર અપૂર્વતા

અપૂર્વં નાસ્તિ મે કિંચિત્કરોમ્યેવ ન સંશયઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને સુકલાચરિત્રે
ત્રિપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ