પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.41

એકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ

વેન ઉવાચ-
પુત્રો ભાર્યા કથં તીર્થં પિતામાતા કથં વદ ।
ગુરુશ્ચૈવ કથં તીર્થં તન્મે વિસ્તરતો વદ

શ્રીવિષ્ણુરુવાચ-
અસ્તિ વારાણસી રમ્યા ગંગાયુક્તા મહાપુરી ।
તસ્યાં વસતિ વૈશ્યૈકઃ કૃકલો નામ નામતઃ

તસ્ય ભાર્યા મહાસાધ્વી પતિવ્રતપરાયણા ।
ધર્માચારપરા નિત્યં સા વૈ પતિપરાયણા

સુકલા નામ પુણ્યાંગી સુપુત્રા ચારુમંગલા ।
સત્યંવદા સદા શુદ્ધા પ્રિયાકારા પ્રિયપ્રિયા

એવંગુણૈઃ સમાયુક્તા સુભગા ચારુકારિણી ।
સ વૈશ્ય ઉત્તમો નાના ધર્મજ્ઞો જ્ઞાનવાન્ગુણી

પુરાણે શ્રૌતધર્મે ચ સદા શ્રવણતત્પરઃ ।
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન બહુપુણ્યપ્રદાયકમ્

શ્રદ્ધયા નિર્ગતો યાત્રાં તીર્થાનાં પુણ્યમંગલામ્ ।
બ્રાહ્મણાનાં પ્રસંગેન સાર્થવાહેન તેન ચ

પ્રસ્થિતો ધર્મમાર્ગં તુ તમુવાચ પતિવ્રતા ।
પતિસ્નેહેન સંમુગ્ધા ભર્તારં વાક્યમબ્રવીત્

સુકલોવાચ-
અહં તે ધર્મતઃ પત્ની સહપુણ્યકરા પ્રિય ।
પતિમાર્ગં પ્રતીક્ષ્યાહં પતિદેવં યજામ્યહમ્

કદા નૈવ મયા ત્યાજ્યં સામીપ્યં તે દ્વિજોત્તમ ।
તવચ્છાયાં સમાશ્રિત્ય કરિષ્યે ધર્મમુત્તમમ્

પતિવ્રતાખ્યં પાપઘ્નં નારીણાં ગતિદાયકમ્ ।
પુણ્યસ્ત્રી કથ્યતે લોકે યા સ્યાત્પતિપરાયણા

યુવતીનાં પૃથક્તીર્થં વિના ભર્તુર્ન શોભતે ।
સુખદં નાસ્તિ વૈ લોકે સ્વર્ગમોક્ષપ્રદાયકમ્

સવ્યં પાદં ચ ભર્તુશ્ચ પ્રયાગં વિદ્ધિ સત્તમ ।
વામં ચ પુષ્કરં તસ્ય યા નારી પરિકલ્પયેત્

તસ્ય પાદોદકસ્નાનાત્તત્પુણ્યં પરિ જાયતે ।
પ્રયાગપુષ્કરસમં સ્નાનં સ્ત્રીણાં ન સંશયઃ

સર્વતીર્થમયો ભર્તા સર્વપુણ્યમયઃ પતિઃ ।
મખાનાં યજનાત્પુણ્યં યદ્વૈ ભવતિ દીક્ષિતે

તત્ફલં સમવાપ્નોતિ સેવયા ભર્તુરેવ હિ ।
ગયાદીનાં સુતીર્થાનાં યાત્રાં કૃત્વા હિ યદ્ભવેત્

તત્ફલં સમવાપ્નોતિ ભર્તુઃ શુશ્રૂષણાદપિ ।
સમાસેન પ્રવક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

નાસ્ત્યાસાં હિ પૃથગ્ધર્મઃ પતિશુશ્રૂષણં વિના ।
તસ્માત્કાંતસહાયં તે કુર્વાણા સુખદાયિની

તવચ્છાયાં સમાશ્રિત્ય આગમિષ્યામિ નાન્યથા ।
વિષ્ણુરુવાચ-
રૂપં શીલં ગુણં ભક્તિં સમાલોક્ય વયસ્તથા

સૌકુમાર્યં વિચાર્યૈવં કૃકલઃ સ પુનઃપુનઃ ।
યદ્યેવં હિ નયિષ્યામિ દુર્ગમાર્ગં સુદુઃખદમ્

રૂપનાશો ભવેચ્ચાસ્યાઃ શીતાતપવિલોડનાત્ ।
પદ્મગર્ભપ્રતીકાશમસ્યાશ્ચાંગં પ્રવર્ણકમ્

ઝંઝાવાતેન શીતેન કૃષ્ણવર્ણં ભવિષ્યતિ ।
પંથાઃ કર્કશ સુગ્રાવા પાદૌચાસ્યાઃ સુકોમલૌ

એષ્યતે વેદનાં તીવ્રામથો ગંતું ન ચ ક્ષમા ।
ક્ષુત્તૃષ્ણાભિપરીતાંગી કીદૃશીયં ભવિષ્યતિ

વામાંગી મમ ચ સ્થાનં સુખસ્થાનં વરાનના ।
મમ પ્રાણપ્રિયા નિત્યં નિત્યં ધર્મસ્ય ચાશ્રયઃ

નાશમેતિ યદા બાલા મમ નાશો ભવેદિહ ।
ઇયં મે જીવિકા નિત્યમિયં પ્રાણસ્ય ચેશ્વરી

ન નયિષ્યે વનં તીર્થમેકશ્ચૈવાપ્યહં વ્રજે ।
ચિંતયિત્વા ક્ષણં નૂનં કૃકલેન મહાત્મના

તસ્ય ચિત્તાનુગો ભાવસ્તયા જ્ઞાતો નૃપોત્તમ ।
પુનરૂચે મહાભાગા ભર્ત્તારં પ્રસ્થિતં તદા

અનઘા નૈવ વૈ ત્યાજ્યા પુરુષૈઃ શૃણુ સત્તમ ।
મૂલમેવં હિ ધર્મસ્ય પુરુષસ્ય મહામતે

એવં જ્ઞાત્વા મહાભાગ મામેવં નય સાંપ્રતમ્ ।
વિષ્ણુરુવાચ-
શ્રુત્વા સર્વં હિ તેનાપિ પ્રિયાયા ભાષિતં બહુ

પ્રહસ્યૈવ વચો બ્રૂતે તામેવં કૃકલઃ પુનઃ ।
નૈવ ત્યાજ્યા ભવેદ્ભાર્યા પ્રાપ્તા ધર્મેણ વૈ પ્રિયે

યેન ભાર્યા પરિત્યક્તા સુનીતા ધર્મચારિણી ।
દશાંગધર્મસ્તેનાપિ પરિત્યક્તો વરાનને

તસ્માત્ત્વામેવ ભદ્રં તે નૈવ ત્યક્ષ્યે કદા પ્રિયે ।
વિષ્ણુરુવાચ-
એવમાભાષ્ય તાં ભાર્યાં સંબોધ્ય ચ પુનઃપુનઃ

તસ્યા અજ્ઞાતમાત્રેણ સસાર્થેન સમં ગતઃ ।
ગતે તસ્મિન્મહાભાગે કૃકલે પુણ્યકર્મણિ

દેવકર્મસુવેલાયાં કાલે પુણ્યે શુભાનના ।
નૈવ પશ્યતિ ભર્તારં કૃકલં નિજમંદિરે

સમુત્થાય ત્વરાયુક્તા રુદમાના સુદુઃખિતા ।
વયસ્યાન્પૃચ્છતે ભર્તુર્દુઃખશોકાધિપીડિતા

યુષ્માભિર્વા મહાભાગા દૃષ્ટોઽસૌ કૃકલો મમ ।
પ્રાણેશ્વરો ગતઃ ક્વાપિ ભવંતો મમ બાંધવાઃ

યદિ દૃષ્ટો મહાભાગાઃ કૃકલો મમ સાંપ્રતમ્ ।
ભર્તારં પુણ્યકર્તારં સર્વજ્ઞં સત્યપંડિતમ્

કથયંતુ મહાત્માનં યદિ દૃષ્ટો મહામતિઃ ।
તસ્યાસ્તદ્ભાષિતં શ્રુત્વા તામૂચુસ્તે મહામતિમ્

ધર્મયાત્રાપ્રસંગેન નાથસ્તે કૃકલઃ શુભે ।
તીર્થયાત્રાં ચકારાસૌ કસ્માચ્છોચસિ સુવ્રતે

સાધયિત્વા મહાતીર્થં પુનરેષ્યતિ શોભને ।
એવમાશ્વાસિતા સા ચ પુરુષૈરાપ્તકારિભિઃ

પુનર્ગેહં ગતા રાજન્સુકલા ચારુભાષિણી ।
રુરોદ કરુણં દુઃખં સુકલાપિ પરાયણા

યાવદાયાતિ મે ભર્ત્તા ભૂમૌ સ્વપ્સ્યામિ સંસ્તરે ।
ઘૃતં તૈલં ન ભોક્ષ્યેઽહં દધિક્ષીરં તથૈવ ચ

લવણં ચ પરિત્યક્તં તથા તાંબૂલમેવ ચ ।
મધુરં ચ તથા રાજંસ્ત્યક્તં ગુડાદિકં તથા

એકાહારા નિરાહારા તાવત્સ્થાસ્યે ન સંશયઃ ।
યાવચ્ચાગમનં ભર્તુઃ પુનરેવ ભવિષ્યતિ

એવં દુઃખાન્વિતા ભૂત્વા એકવેણીધરા પુનઃ ।
એકકંચુકસંવીતા મલિના ચ બભૂવ સા

મલિનેનાપિ વસ્ત્રેણ એકેનૈવ સ્થિતા પુનઃ ।
હાહાકારં પ્રમુંચંતી નિઃશ્વસંતી સુદુઃખિતા

વિયોગાનલસંદગ્ધા કૃષ્ણાંગી મલધારિણી ।
એવં દુઃખસમાચારા સુકૃશા વિહ્વલા તદા

રોદમાના દિવારાત્રૌ નિદ્રા લેભે ન વૈ નિશિ ।
ક્ષુધાં ન વિંદતે રાજન્દુઃખેન વિદલીકૃતા

અથ સખ્યઃ સમાયાતાઃ પપ્રચ્છુઃ સુકલાં તદા ।
સુકલે ચારુસર્વાંગિ કસ્માદ્રોદિષિ સંપ્રતિ

તતસ્ત્વં કારણં બ્રૂહિ દુઃખસ્યાસ્ય વરાનને ।
સુકલોવાચ-
સ માં ત્યક્ત્વા ગતો ભર્તા ધર્માર્થં ધર્મતત્પરઃ

તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન અટતે મેદિનીં તતઃ ।
માં ત્યક્ત્વા સ ગતઃ સ્વામી નિર્દોષાં પાપવર્જિતામ્

અહં સાધ્વી સમાચારા સદા પુણ્યા પતિવ્રતા ।
માં ત્યક્ત્વા સ ગતો ભર્તા તીર્થ સાધનતત્પરઃ

તેનાહં દુઃખિતા સખ્યો વિયોગેનાતિ પીડિતા ।
જીવનાશો વરં શ્રેષ્ઠો વરં વૈ વિષભક્ષણમ્

વરમગ્નિપ્રવેશશ્ચ વરં કાયવિનાશનમ્ ।
નારીં પ્રિયાં પરિત્યજ્ય ભર્તા યાતિ સુનિષ્ઠુરઃ

ભર્તૃત્યાગો વરં નૈવ પ્રાણત્યાગો વરં સખિ ।
વિયોગં ન સમર્થાહં સહિતું નિત્યદારુણમ્

તેનાહં દુઃખિતા સખ્યો વિયોગેનાપિ નિત્યશઃ ।
સખ્ય ઊચુઃ-
તીર્થયાત્રાં ગતો ભર્તા પુનરેષ્યતિ તે પતિઃ

વૃથા શોષયસે કાયં વૃથાશોકં કરોષિ વૈ ।
વૃથા ત્વં તપ્યસે બાલે વૃથા ભોગાન્પરિત્યજેઃ

પિબસ્વ પાનં ભુંક્ષ્વ ત્વં સ્વપ્રદત્તં હિ પૂર્વકમ્ ।
કસ્ય ભર્તા સુતાઃ કસ્ય કસ્ય સ્વજનબાંધવાઃ

કઃ કસ્ય નાસ્તિ સંસારે સંબંધઃ કેન ચૈવ હિ ।
ભક્ષ્યતે ભુજ્યતે બાલે સંસારસ્ય હિ તત્ફલમ્

મૃતે પ્રાણિનિ કોઽશ્નાતિ કો હિ પશ્યતિ તત્ફલમ્ ।
પીયતે ભુજ્યતે બાલે એતત્સંસારતઃ ફલમ્

સુકલોવાચ-
ભવતીભિઃ પ્રયુક્તં યત્તન્ન સ્યાદ્વેદસંમતમ્ ।
યાતુ ભર્તુઃ પૃથગ્ભૂતા તિષ્ઠત્યેકા સદૈવ હિ

પાપભૂતા ભવેન્નારી તાં ન મન્યંતિ સજ્જનાઃ ।
ભર્તુઃ સાર્ધં સદા સખ્યો દૃષ્ટો વેદેષુ સર્વદા

સંબંધઃ પુણ્યસંસર્ગાજ્જાયતે નાત્ર સંશયઃ ।
નારીણાં ચ સદા તીર્થં ભર્તા શાસ્ત્રેષુ પઠ્યતે

તમેવાવાહયેન્નિત્યં વાચા કાયેન કર્મભિઃ ।
મનસા પૂજયેન્નિત્યં ભાવસત્યેન તત્પરા

ભર્તુઃ પાર્શ્વં મહાતીર્થં દક્ષિણાંગં સદૈવ હિ ।
તમાશ્રિત્ય યદા નારી ગૃહસ્થા પરિવર્ત્તયેત્

યજતે દાનપુણ્યૈશ્ચ તસ્ય દાનસ્ય યત્ફલમ્ ।
વારાણસ્યાં ચ ગંગાયાં યત્ફલં ન ચ પુષ્કરે

દ્વારકાયાં ન ચાવન્ત્યાં કેદારે શશિભૂષણે ।
લભતે નૈવ સા નારી યજમાના સદા કિલ

તાદૃશં ફલમેવં સા ન પ્રાપ્નોતિ કદા સખિ ।
સુમુખં પુત્રસૌભાગ્યં સ્નાનં દાનં ચ ભૂષણમ્

વસ્ત્રાલંકારસૌભાગ્યં રૂપં તેજઃ ફલં સદા ।
યશઃ કીર્તિમવાપ્નોતિ ગુણં ચ વરવર્ણિની

ભર્તુઃ પ્રસાદાત્સર્વં ચ લભતે નાત્ર સંશયઃ ।
વિદ્યમાને યદા કાંતે અન્યં ધર્મં કરોતિ યા

નિષ્ફલં જાયતે તસ્યાઃ પુંશ્ચલી પરિકથ્યતે ।
નારીણાં યૌવનં રૂપમવતારં સ્મૃતં ધ્રુવમ્

એકસ્યાપિ હિ ભર્તુશ્ચ તસ્યાર્થે ભૂમિમંડલે ।
સુપુત્રા સુયશા નારી પરિકથ્યેત વૈ સદા

તુષ્ટે ભર્તરિ સંસારે દૃશ્યા નારી ન સંશયઃ ।
પતિહીના ભવેન્નારી ભવેત્સા ભૂમિમંડલે

કુતસ્તસ્યાઃ સુખં રૂપં યશઃ કીર્તિઃ સુતા ભુવિ ।
સુદૌર્ભાગ્યં મહદ્દુઃખં સંસારે પરિભુજ્યતે

પાપભાગા ભવેત્સા ચ દુઃખાચારા સદૈવ હિ ।
તુષ્ટે ભર્તરિ તસ્યાસ્તુ તુષ્ટાઃ સર્વાશ્ચ દેવતાઃ

તુષ્ટે ભર્તરિ તુષ્યંતિ ઋષયો દેવમાનવાઃ ।
ભર્તા નાથો ગુરુર્ભર્તા દેવતા દૈવતૈઃ સહ

ભર્તા તીર્થશ્ચ પુણ્યશ્ચ નારીણાં નૃપનંદન ।
શૃંગારં ભૂષણં રૂપં વર્ણં સૌગંધમેવ ચ

કૃત્વા સા તિષ્ઠતે નિત્યં વર્જયિત્વા સુપર્વસુ ।
શૃંગારૈર્ભૂષણૈઃ સા તુ શુશુભે સા યદા પતિઃ

પત્યાવિના ભવત્યેવં ક્ષીરં સર્પમુખે યથા ।
ભર્તુરર્થે મહાભાગા સુવ્રતા ચારુમંગલા

ગતે ભર્તરિ યા નારી શૃંગારં કુરુતે યદિ ।
રૂપં વર્ણં ચ તત્સર્વં શવરૂપેણ જાયતે

વદંતિ ભૂતલે લોકાઃ પુંશ્ચલીયં ન સંશયઃ ।
તસ્માદ્ભર્તુર્વિયુક્તા યા નાર્યાઃ શૃણુત ભૂતલે

ઇચ્છંત્યા વૈ મહાસૌખ્યં ભવિતવ્યં કદાચન ।
સુજાયાયાઃ પરો ધર્મો ભર્તા શાસ્ત્રેષુ ગીયતે

તસ્માદ્વૈ શાશ્વતો ધર્મો ન ત્યાજ્યો ભાર્યયા કિલ ।
એવં ધર્મં વિજાનામિ કથં ભર્તા પરિત્યજેત્

ઇત્યર્થે શ્રૂયતે સખ્ય ઇતિહાસઃ પુરાતનઃ ।
સુદેવાયાશ્ચ ચરિતં સુપુણ્યં પાપનાશનમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને સુકલાચરિત એકચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ