Padma Purana · Chapter 2.41

ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

vena uvāca-
putro bhāryā kathaṃ tīrthaṃ pitāmātā kathaṃ vada /
guruścaiva kathaṃ tīrthaṃ tanme vistarato vada

śrīviṣṇuruvāca-
asti vārāṇasī ramyā gaṃgāyuktā mahāpurī /
tasyāṃ vasati vaiśyaikaḥ kṛkalo nāma nāmataḥ

tasya bhāryā mahāsādhvī pativrataparāyaṇā /
dharmācāraparā nityaṃ sā vai patiparāyaṇā

sukalā nāma puṇyāṃgī suputrā cārumaṃgalā /
satyaṃvadā sadā śuddhā priyākārā priyapriyā

evaṃguṇaiḥ samāyuktā subhagā cārukāriṇī /
sa vaiśya uttamo nānā dharmajño jñānavānguṇī

purāṇe śrautadharme ca sadā śravaṇatatparaḥ /
tīrthayātrāprasaṃgena bahupuṇyapradāyakam

śraddhayā nirgato yātrāṃ tīrthānāṃ puṇyamaṃgalām /
brāhmaṇānāṃ prasaṃgena sārthavāhena tena ca

prasthito dharmamārgaṃ tu tamuvāca pativratā /
patisnehena saṃmugdhā bhartāraṃ vākyamabravīt

sukalovāca-
ahaṃ te dharmataḥ patnī sahapuṇyakarā priya /
patimārgaṃ pratīkṣyāhaṃ patidevaṃ yajāmyaham

kadā naiva mayā tyājyaṃ sāmīpyaṃ te dvijottama /
tavacchāyāṃ samāśritya kariṣye dharmamuttamam

pativratākhyaṃ pāpaghnaṃ nārīṇāṃ gatidāyakam /
puṇyastrī kathyate loke yā syātpatiparāyaṇā

yuvatīnāṃ pṛthaktīrthaṃ vinā bharturna śobhate /
sukhadaṃ nāsti vai loke svargamokṣapradāyakam

savyaṃ pādaṃ ca bhartuśca prayāgaṃ viddhi sattama /
vāmaṃ ca puṣkaraṃ tasya yā nārī parikalpayet

tasya pādodakasnānāttatpuṇyaṃ pari jāyate /
prayāgapuṣkarasamaṃ snānaṃ strīṇāṃ na saṃśayaḥ

sarvatīrthamayo bhartā sarvapuṇyamayaḥ patiḥ /
makhānāṃ yajanātpuṇyaṃ yadvai bhavati dīkṣite

tatphalaṃ samavāpnoti sevayā bhartureva hi /
gayādīnāṃ sutīrthānāṃ yātrāṃ kṛtvā hi yadbhavet

tatphalaṃ samavāpnoti bhartuḥ śuśrūṣaṇādapi /
samāsena pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu

nāstyāsāṃ hi pṛthagdharmaḥ patiśuśrūṣaṇaṃ vinā /
tasmātkāṃtasahāyaṃ te kurvāṇā sukhadāyinī

tavacchāyāṃ samāśritya āgamiṣyāmi nānyathā /
viṣṇuruvāca-
rūpaṃ śīlaṃ guṇaṃ bhaktiṃ samālokya vayastathā

saukumāryaṃ vicāryaivaṃ kṛkalaḥ sa punaḥpunaḥ /
yadyevaṃ hi nayiṣyāmi durgamārgaṃ suduḥkhadam

rūpanāśo bhaveccāsyāḥ śītātapaviloḍanāt /
padmagarbhapratīkāśamasyāścāṃgaṃ pravarṇakam

jhaṃjhāvātena śītena kṛṣṇavarṇaṃ bhaviṣyati /
paṃthāḥ karkaśa sugrāvā pādaucāsyāḥ sukomalau

eṣyate vedanāṃ tīvrāmatho gaṃtuṃ na ca kṣamā /
kṣuttṛṣṇābhiparītāṃgī kīdṛśīyaṃ bhaviṣyati

vāmāṃgī mama ca sthānaṃ sukhasthānaṃ varānanā /
mama prāṇapriyā nityaṃ nityaṃ dharmasya cāśrayaḥ

nāśameti yadā bālā mama nāśo bhavediha /
iyaṃ me jīvikā nityamiyaṃ prāṇasya ceśvarī

na nayiṣye vanaṃ tīrthamekaścaivāpyahaṃ vraje /
ciṃtayitvā kṣaṇaṃ nūnaṃ kṛkalena mahātmanā

tasya cittānugo bhāvastayā jñāto nṛpottama /
punarūce mahābhāgā bharttāraṃ prasthitaṃ tadā

anaghā naiva vai tyājyā puruṣaiḥ śṛṇu sattama /
mūlamevaṃ hi dharmasya puruṣasya mahāmate

evaṃ jñātvā mahābhāga māmevaṃ naya sāṃpratam /
viṣṇuruvāca-
śrutvā sarvaṃ hi tenāpi priyāyā bhāṣitaṃ bahu

prahasyaiva vaco brūte tāmevaṃ kṛkalaḥ punaḥ /
naiva tyājyā bhavedbhāryā prāptā dharmeṇa vai priye

yena bhāryā parityaktā sunītā dharmacāriṇī /
daśāṃgadharmastenāpi parityakto varānane

tasmāttvāmeva bhadraṃ te naiva tyakṣye kadā priye /
viṣṇuruvāca-
evamābhāṣya tāṃ bhāryāṃ saṃbodhya ca punaḥpunaḥ

tasyā ajñātamātreṇa sasārthena samaṃ gataḥ /
gate tasminmahābhāge kṛkale puṇyakarmaṇi

devakarmasuvelāyāṃ kāle puṇye śubhānanā /
naiva paśyati bhartāraṃ kṛkalaṃ nijamaṃdire

samutthāya tvarāyuktā rudamānā suduḥkhitā /
vayasyānpṛcchate bharturduḥkhaśokādhipīḍitā

yuṣmābhirvā mahābhāgā dṛṣṭo'sau kṛkalo mama /
prāṇeśvaro gataḥ kvāpi bhavaṃto mama bāṃdhavāḥ

yadi dṛṣṭo mahābhāgāḥ kṛkalo mama sāṃpratam /
bhartāraṃ puṇyakartāraṃ sarvajñaṃ satyapaṃḍitam

kathayaṃtu mahātmānaṃ yadi dṛṣṭo mahāmatiḥ /
tasyāstadbhāṣitaṃ śrutvā tāmūcuste mahāmatim

dharmayātrāprasaṃgena nāthaste kṛkalaḥ śubhe /
tīrthayātrāṃ cakārāsau kasmācchocasi suvrate

sādhayitvā mahātīrthaṃ punareṣyati śobhane /
evamāśvāsitā sā ca puruṣairāptakāribhiḥ

punargehaṃ gatā rājansukalā cārubhāṣiṇī /
ruroda karuṇaṃ duḥkhaṃ sukalāpi parāyaṇā

yāvadāyāti me bharttā bhūmau svapsyāmi saṃstare /
ghṛtaṃ tailaṃ na bhokṣye'haṃ dadhikṣīraṃ tathaiva ca

lavaṇaṃ ca parityaktaṃ tathā tāṃbūlameva ca /
madhuraṃ ca tathā rājaṃstyaktaṃ guḍādikaṃ tathā

ekāhārā nirāhārā tāvatsthāsye na saṃśayaḥ /
yāvaccāgamanaṃ bhartuḥ punareva bhaviṣyati

evaṃ duḥkhānvitā bhūtvā ekaveṇīdharā punaḥ /
ekakaṃcukasaṃvītā malinā ca babhūva sā

malinenāpi vastreṇa ekenaiva sthitā punaḥ /
hāhākāraṃ pramuṃcaṃtī niḥśvasaṃtī suduḥkhitā

viyogānalasaṃdagdhā kṛṣṇāṃgī maladhāriṇī /
evaṃ duḥkhasamācārā sukṛśā vihvalā tadā

rodamānā divārātrau nidrā lebhe na vai niśi /
kṣudhāṃ na viṃdate rājanduḥkhena vidalīkṛtā

atha sakhyaḥ samāyātāḥ papracchuḥ sukalāṃ tadā /
sukale cārusarvāṃgi kasmādrodiṣi saṃprati

tatastvaṃ kāraṇaṃ brūhi duḥkhasyāsya varānane /
sukalovāca-
sa māṃ tyaktvā gato bhartā dharmārthaṃ dharmatatparaḥ

tīrthayātrāprasaṃgena aṭate medinīṃ tataḥ /
māṃ tyaktvā sa gataḥ svāmī nirdoṣāṃ pāpavarjitām

ahaṃ sādhvī samācārā sadā puṇyā pativratā /
māṃ tyaktvā sa gato bhartā tīrtha sādhanatatparaḥ

tenāhaṃ duḥkhitā sakhyo viyogenāti pīḍitā /
jīvanāśo varaṃ śreṣṭho varaṃ vai viṣabhakṣaṇam

varamagnipraveśaśca varaṃ kāyavināśanam /
nārīṃ priyāṃ parityajya bhartā yāti suniṣṭhuraḥ

bhartṛtyāgo varaṃ naiva prāṇatyāgo varaṃ sakhi /
viyogaṃ na samarthāhaṃ sahituṃ nityadāruṇam

tenāhaṃ duḥkhitā sakhyo viyogenāpi nityaśaḥ /
sakhya ūcuḥ-
tīrthayātrāṃ gato bhartā punareṣyati te patiḥ

vṛthā śoṣayase kāyaṃ vṛthāśokaṃ karoṣi vai /
vṛthā tvaṃ tapyase bāle vṛthā bhogānparityajeḥ

pibasva pānaṃ bhuṃkṣva tvaṃ svapradattaṃ hi pūrvakam /
kasya bhartā sutāḥ kasya kasya svajanabāṃdhavāḥ

kaḥ kasya nāsti saṃsāre saṃbaṃdhaḥ kena caiva hi /
bhakṣyate bhujyate bāle saṃsārasya hi tatphalam

mṛte prāṇini ko'śnāti ko hi paśyati tatphalam /
pīyate bhujyate bāle etatsaṃsārataḥ phalam

sukalovāca-
bhavatībhiḥ prayuktaṃ yattanna syādvedasaṃmatam /
yātu bhartuḥ pṛthagbhūtā tiṣṭhatyekā sadaiva hi

pāpabhūtā bhavennārī tāṃ na manyaṃti sajjanāḥ /
bhartuḥ sārdhaṃ sadā sakhyo dṛṣṭo vedeṣu sarvadā

saṃbaṃdhaḥ puṇyasaṃsargājjāyate nātra saṃśayaḥ /
nārīṇāṃ ca sadā tīrthaṃ bhartā śāstreṣu paṭhyate

tamevāvāhayennityaṃ vācā kāyena karmabhiḥ /
manasā pūjayennityaṃ bhāvasatyena tatparā

bhartuḥ pārśvaṃ mahātīrthaṃ dakṣiṇāṃgaṃ sadaiva hi /
tamāśritya yadā nārī gṛhasthā parivarttayet

yajate dānapuṇyaiśca tasya dānasya yatphalam /
vārāṇasyāṃ ca gaṃgāyāṃ yatphalaṃ na ca puṣkare

dvārakāyāṃ na cāvantyāṃ kedāre śaśibhūṣaṇe /
labhate naiva sā nārī yajamānā sadā kila

tādṛśaṃ phalamevaṃ sā na prāpnoti kadā sakhi /
sumukhaṃ putrasaubhāgyaṃ snānaṃ dānaṃ ca bhūṣaṇam

vastrālaṃkārasaubhāgyaṃ rūpaṃ tejaḥ phalaṃ sadā /
yaśaḥ kīrtimavāpnoti guṇaṃ ca varavarṇinī

bhartuḥ prasādātsarvaṃ ca labhate nātra saṃśayaḥ /
vidyamāne yadā kāṃte anyaṃ dharmaṃ karoti yā

niṣphalaṃ jāyate tasyāḥ puṃścalī parikathyate /
nārīṇāṃ yauvanaṃ rūpamavatāraṃ smṛtaṃ dhruvam

ekasyāpi hi bhartuśca tasyārthe bhūmimaṃḍale /
suputrā suyaśā nārī parikathyeta vai sadā

tuṣṭe bhartari saṃsāre dṛśyā nārī na saṃśayaḥ /
patihīnā bhavennārī bhavetsā bhūmimaṃḍale

kutastasyāḥ sukhaṃ rūpaṃ yaśaḥ kīrtiḥ sutā bhuvi /
sudaurbhāgyaṃ mahadduḥkhaṃ saṃsāre paribhujyate

pāpabhāgā bhavetsā ca duḥkhācārā sadaiva hi /
tuṣṭe bhartari tasyāstu tuṣṭāḥ sarvāśca devatāḥ

tuṣṭe bhartari tuṣyaṃti ṛṣayo devamānavāḥ /
bhartā nātho gururbhartā devatā daivataiḥ saha

bhartā tīrthaśca puṇyaśca nārīṇāṃ nṛpanaṃdana /
śṛṃgāraṃ bhūṣaṇaṃ rūpaṃ varṇaṃ saugaṃdhameva ca

kṛtvā sā tiṣṭhate nityaṃ varjayitvā suparvasu /
śṛṃgārairbhūṣaṇaiḥ sā tu śuśubhe sā yadā patiḥ

patyāvinā bhavatyevaṃ kṣīraṃ sarpamukhe yathā /
bharturarthe mahābhāgā suvratā cārumaṃgalā

gate bhartari yā nārī śṛṃgāraṃ kurute yadi /
rūpaṃ varṇaṃ ca tatsarvaṃ śavarūpeṇa jāyate

vadaṃti bhūtale lokāḥ puṃścalīyaṃ na saṃśayaḥ /
tasmādbharturviyuktā yā nāryāḥ śṛṇuta bhūtale

icchaṃtyā vai mahāsaukhyaṃ bhavitavyaṃ kadācana /
sujāyāyāḥ paro dharmo bhartā śāstreṣu gīyate

tasmādvai śāśvato dharmo na tyājyo bhāryayā kila /
evaṃ dharmaṃ vijānāmi kathaṃ bhartā parityajet

ityarthe śrūyate sakhya itihāsaḥ purātanaḥ /
sudevāyāśca caritaṃ supuṇyaṃ pāpanāśanam

iti śrīpadmapurāṇe bhūmikhaṃḍe venopākhyāne sukalācarita ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ