પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.123

સિદ્ધ ઉવાચ-
શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ જ્ઞાનરૂપં તવાગ્રતઃ ।
જ્ઞાનસ્ય નાસ્તિ વૈ દેહો હસ્તૌ પાદૌ ચ ચક્ષુષી

નાસાકર્ણૌ ન જ્ઞાનસ્ય નાસ્તિ ચૈવાસ્થિસંગ્રહઃ ।
કેન દૃષ્ટં તુ વૈ જ્ઞાનં કાનિ લિંગાનિ તસ્ય વૈ

આકારૈર્વર્જિતં નિત્યં સર્વં વેત્તિ સ સર્વવિત્ ।
દિવાપ્રકાશકઃ સૂર્યો રાત્રૌ પ્રકાશયેચ્છશી

ગૃહં પ્રકાશયેદ્દીપો લોકમધ્યે સ્થિતા અમી ।
તત્પદં કેન વૈ ધામ્ના દૃશ્યતે શૃણુ સત્તમ

ન વિંદંતિ હિ મૂઢાસ્તે મોહિતા વિષ્ણુમાયયા ।
કાયમધ્યે સ્થિતં જ્ઞાનં ધ્યાનદીપ્તમનૌપમમ્

તત્પદં તેન દૃશ્યેત ચંદ્રસૂર્યાદિભિર્ન ચ ।
હસ્તપાદૌ વિના જ્ઞાનમચક્ષુઃ કર્ણવર્જિતમ્

તસ્ય સર્વત્ર ગતિરસ્તિ સર્વં ગૃહ્ણાતિ પશ્યતિ ।
સર્વમાઘ્રાતિ વિપ્રેંદ્ર શૃણોત્યેવં ન સંશયઃ

નાસ્તિ જ્ઞાનસમો દીપઃ સર્વાંધકારનાશને ।
સ્વર્ગે ભૂમૌ ચ પાતાલે સ્થાને સ્થાને ચ દૃશ્યતે

કાયમધ્યે સ્થિતં જ્ઞાનં ન વિંદંતિ કુબુદ્ધયઃ ।
જ્ઞાનસ્થાનં પ્રવક્ષ્યામિ યસ્માજ્જ્ઞાનં પ્રજાયતે

પ્રાણિનાં હૃદયે નિત્યં નિહિતં સર્વદા દ્વિજ ।
કામાદીન્સુમહાભોગાન્મહામોહાદિકાંસ્તથા

વિવેકવહ્નિના સર્વાન્દિધક્ષતિ સદૈવ યઃ ।
સર્વશાંતિમયોભૂત્વા ઇંદ્રિયાર્થં પ્રમર્દ્દયેત્

તતસ્તુ જાયતે જ્ઞાનં સર્વતત્ત્વાર્થદર્શકમ્ ।
તત્ત્વમૂલમિદં જ્ઞાનં નિર્મલં સર્વદર્શકમ્

તસ્માચ્છાંતિં કુરુષ્વ ત્વં સર્વસૌખ્યપ્રવર્દ્ધિનીમ્ ।
સમઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ યથાત્મનિ તથાપરે

ભવ સ્વનિયતો નિત્યં જિતાહારો જિતેંદ્રિયઃ ।
મૈત્રં નૈવ પ્રકર્તવ્યં વૈરં દૂરે પરિત્યજેત્

નિઃસંગો નિઃસ્પૃહો ભૂત્વા એકાંતસ્થાનમાશ્રિતઃ ।
સર્વપ્રકાશકો જ્ઞાની સર્વદર્શી ભવિષ્યસિ

એકસ્થાનસ્થિતો વત્સ ત્રૈલોક્યે યદ્ભવિષ્યતિ ।
વૃત્તાંતં વેત્સ્યસિ ત્વં તુ મત્પ્રસાદાન્ન સંશયઃ

કુંજલ ઉવાચ-
સિદ્ધેન તેન મે વિપ્ર જ્ઞાનરૂપં પ્રકાશિતમ્ ।
તસ્ય વાક્યે સ્થિતો નિત્યં તદ્ભાવેનાપિ ભાવિતઃ

ત્રૈલોક્યે વર્ત્તતે યદ્યદેકસ્થાને સ્થિતો હ્યહમ્ ।
તત્તદેવ પ્રજાનામિ પ્રસાદાત્તસ્ય સદ્ગુરોઃ

એતત્તે સર્વમાખ્યાતમાત્મવૃત્તાંતમેવ હિ ।
અન્યત્કિં તે પ્રવક્ષ્યામિ તદ્બ્રૂહિ દ્વિજસત્તમ

ચ્યવન ઉવાચ-
કીરયોનિં કથં પ્રાપ્તો ભવાઞ્જ્ઞાનવતાં વરઃ ।
તન્મે ત્વં કારણં બ્રૂહિ સર્વસંદેહનાશનમ્

કુંજલ ઉવાચ-
સંસર્ગાજ્જાયતે પાપં સંસર્ગાત્પુણ્યમેવ હિ ।
તસ્માદ્વિવર્જયેચ્છુદ્ધો ભવ્યં વિરુદ્ધમેવ ચ

લુબ્ધકેનાપિ પાપેન કેનાપ્યેકઃ શુકઃ શિશુઃ ।
બંધયિત્વા સમાનીતો વિક્રયાર્થં સમુદ્યતઃ

ચાટુકાંર સુરૂપં તં પટુવાક્યં સમીક્ષ્ય ચ ।
ગૃહીતો બ્રાહ્મણૈકેન મમ પ્રીત્યા સમર્પિતઃ

જ્ઞાનધ્યાનસ્થિતો નિત્યમહમેવ દ્વિજોત્તમ ।
સમે બાલસ્વભાવેન કૌતુકાત્કરસંસ્થિતઃ

તસ્ય કૌતુકવાક્યૈર્વા મુગ્ધોઽહં દ્વિજસત્તમ ।
શુકસ્ય પુત્રરૂપસ્ય નિત્યં તત્પરમાનસઃ

મામેવં વદતે સોપિ તાતતાતેતિ આસ્યતામ્ ।
સ્નાતું ગચ્છ મહાભાગ દેવમર્ચય સાંપ્રતમ્

ઇત્યાદિચાટુકૈર્વાક્યૈર્મામેવં પરિભાષયેત્ ।
તસ્યવાક્યવિનોદેન વિસ્મૃતં જ્ઞાનમુત્તમમ્

પુષ્પાર્થં ફલભોગાર્થં ગતોહં વનમેવ ચ ।
નીતઃ શુકો બિડાલેન મમ દુઃખસ્ય હેતવે

મમ સંસર્ગિભિઃ સર્વૈર્વયસ્યૈઃ સાધુચારિભિઃ ।
બિડાલેન હતઃ પક્ષી તેનૈવ ભક્ષિતો હિ સઃ

શ્રુત્વા મૃત્યું ગતં વિપ્ર શુકં તં ચાટુકારકમ્ ।
મહતા દુઃખભાવેન અસુખેનાતિદુઃખિતઃ

તસ્ય દુઃખેન મુગ્ધોસ્મિ તીવ્રેણાપિ સુપીડિતઃ ।
મહતા મોહજાલેન બદ્ધોઽહં દ્વિજપુંગવ

પ્રાલપં રામચંદ્રેતિ શુકરાજેતિ પંડિત ।
શ્લોકરાજેતિ તં વિપ્ર મોહાચ્ચલિતમાનસઃ

તતોઽહં દુઃખસંતપ્તઃ સંજાતઃ સ્વેનકર્મણા ।
વિયોગેનાપિ વિપ્રેંદ્ર શુકસ્ય શૃણુ સાંપ્રતમ્

વિસ્મૃતં તન્મયા જ્ઞાનં સિદ્ધેનાપિ પ્રકાશિતમ્ ।
સંસ્મરઞ્છોકસંતપ્તસ્તં શુકં ચાટુકારકમ્

વત્સવત્સેતિ નિત્યં વૈ પ્રલપઞ્છૃણુ ભાર્ગવ ।
ગદ્યપદ્યમયૈર્વાક્યૈઃ સંસ્કૃતાક્ષરસંયુતૈઃ

ત્વાં વિના કશ્ચ માં વત્સ બોધયિષ્યતિ સાંપ્રતમ્ ।
કથાભિસ્તુ વિચિત્રાભિઃ પક્ષિરાજપ્રસાદ્ય મામ્

અસ્મિન્સુનિર્જનોદ્યાને વિહાય ક્વ ગતો ભવાન્ ।
કેન દોષેણ લિપ્તોસ્મિ તન્મે કથય સાંપ્રતમ્

એવંવિધૈરહં વાક્યૈઃ કરુણૈસ્તૈસ્તુ મોહિતઃ ।
એવમાદિ પ્રલપ્યાહં શોકેનાપિ સુપીડિતઃ

મૃતોહં તેન મોહેન તદ્ભાવેનાપિ મોહિતઃ ।
મરણે યાદૃશો ભાવો મતિશ્ચાસીચ્ચ યાદૃશી

તાદૃશેનાપિ ભાવેન જાતોઽહં દ્વિજસત્તમ ।
ગર્ભવાસો મયા પ્રાપ્તો જ્ઞાનસ્મૃતિવિધાયકઃ

સ્મૃતં પૂર્વકૃતં કર્મ સ્વયમેવ વિચેષ્ટિતમ્ ।
મયા પાપેન મૂઢેન કિં કૃતં હ્યકૃતાત્મના

ગર્ભયોગસમારૂઢઃ પુનસ્તં ચિંતયામ્યહમ્ ।
તેન મે નિર્મલં જ્ઞાનં જાતં વૈ સર્વદર્શકમ્

ગુરોસ્તસ્ય પ્રસાદાચ્ચ પ્રાપ્તં વૈ જ્ઞાનમુત્તમમ્ ।
તસ્યવાક્યોદકૈઃ સ્વચ્છૈઃ કાયસ્ય મલમેવ ચ

સબાહ્યાભ્યંતરં વિપ્ર ક્ષાલિતં નિર્મલં કૃતમ્ ।
તિર્યક્ત્વં ચ મયા પ્રાપ્તં શુકજાતિસમુદ્ભવમ્

શુકસ્ય ધ્યાનભાવેન મરણે સમુપસ્થિતે ।
તસ્મિન્કાલે મૃતો વિપ્ર તદ્ભાવેનાપિ ભાવિતઃ

તાદૃશોઽસ્મિ પુનર્જાતઃ શુકરૂપો મહીતલે ।
મરણે યાદૃશો ભાવઃ પ્રાણિનાં પરિજાયતે

તાદૃશાઃ સ્યુસ્તુ સત્વાસ્તે તદ્રૂપાસ્તત્પરાયણાઃ ।
તદ્ગુણાસ્તત્સ્વરૂપાસ્તે ભાવભૂતા ભવંતિ હિ

મૃત્યકાલસ્ય વિપ્રેંદ્ર ભાવેનાપિ ન સંશયઃ ।
અતુલં પ્રાપ્તવાઞ્જ્ઞાનમહમત્ર મહામતે

તેન સર્વં વિપશ્યામિ યદ્ભૂતં યદ્ભવિષ્યતિ ।
વર્તમાનં મહાપ્રાજ્ઞ જ્ઞાનેનાપિ મહામતે

સર્વં વિદામ્યહં હ્યત્ર સંસ્થિતોપિ ન સંશયઃ ।
તારણાય મનુષ્યાણાં સંસારે પરિવર્તતામ્

નાસ્તિ તીર્થં ગુરુસમં બંધચ્છેદકરં દ્વિજ ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં શૃણુ ભાર્ગવનંદન

યત્ત્વયા પૃચ્છિતં વિપ્ર તત્તે સર્વં પ્રકાશિતમ્ ।
સ્થલજાચ્ચોદકાત્સર્વં બાહ્યં મલં પ્રણશ્યતિ

જન્માંતરકૃતાન્પાપાન્ગુરુતીર્થં પ્રણાશયેત્ ।
સંસારતારણાયૈવ જંગમં તીર્થમુત્તમમ્

વિષ્ણુરુવાચ-
શુક એવં મહાપ્રાજ્ઞશ્ચ્યવનાય મહાત્મને ।
તત્ત્વં પ્રકાશયિત્વા તુ વિરરામ નૃપોત્તમ

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં જંગમં તીર્થમુત્તમમ્ ।
વરં વરય ભદ્રં તે યત્તે મનસિ વર્ત્તતે

વેન ઉવાચ-
નાહં રાજ્યસ્ય કામાર્થી નાન્યત્કિંચિત્પ્રકામયે ।
સદેહો ગંતુમિચ્છામિ તવ કાયં જનાર્દન

એવં વરમહં મન્યે યદિ દાતુમિહેચ્છસિ ।
વિષ્ણુરુવાચ-
યજ ત્વમશ્વમેધેન રાજસૂયેન ભૂપતે

ગો ભૂ સ્વર્ણામ્બુધાન્યાનાં કુરુ દાનં મહામતે ।
દાનાન્નશ્યતિ વૈ પાપં બ્રહ્મવધ્યાદિઘોરકમ્

ચતુર્વર્ગસ્તુ દાનેન સિદ્ધ્યત્યેવ ન સંશયઃ ।
તસ્માદ્દાનં પ્રકર્તવ્યં મામુદ્દિશ્ય ચ ભૂપતે

યાદૃશેનાપિ ભાવેન મામુદ્દિશ્ય દદાતિ યઃ ।
તાદૃશં તસ્ય વૈ ભાવં સત્યમેવં કરોમ્યહમ્

ઋષીણાં દર્શનાત્સ્પર્શાદ્ભ્રષ્ટસ્તે પાપસંચયઃ ।
આગમિષ્યસિ યજ્ઞાંતે મમ દેહં ન સંશયઃ

એવમાભાષ્ય તં વેનમંતર્દ્ધાનં ગતો હરિઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને ગુરુતીર્થમાહાત્મ્યસંપૂર્તિવર્ણને।
ચ્યવનચરિત્રસમાપ્તૌ ચ ત્રયોવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ