પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.122

વિષ્ણુરુવાચ-
કુંજલો ધર્મપક્ષી સ ઇત્યુક્ત્વા તાન્સુતાન્પ્રતિ ।
વિરરામ મહાપ્રાજ્ઞઃ કિંચિન્નોવાચ તાન્પ્રતિ

વટાધઃસ્થો દ્વિજશ્રેષ્ઠસ્તમુવાચ મહાશુકમ્ ।
કો ભવાન્ધર્મવક્તા હિ પક્ષિરૂપેણ વર્તતે

કિં વા દેવોઽથ ગંધર્વઃ કિં વા વિદ્યાધરો ભવાન્ ।
કસ્ય શાપાદિમાં પ્રાપ્તો યોનિં કીરસ્ય પાતકીમ્

કસ્માત્તે ઈદૃશં જ્ઞાનં વર્તતેઽતીદ્રિયં શુક ।
સુપુણ્યસ્ય તુ કસ્યાપિ કસ્ય વૈ તપસઃ ફલમ્

કિં વા ચ્છન્નેન રૂપેણ અનેનાપિ મહામતે ।
કસ્ત્વં સિદ્ધોઽસિ દેવો વા તન્મે કથય કારણમ્

કુંજલ ઉવાચ-
ભોઃ સિદ્ધ ત્વામહં જાને કુલં તે ગોત્રમુત્તમમ્ ।
વિદ્યાં તપઃપ્રભાવં ચ યસ્માદ્ભ્રમસિ મેદિનીમ્

સર્વં વિપ્ર પ્રવક્ષ્યામિ સ્વાગતં તવ સુવ્રત ।
ઉપવિશ્યાસને પુણ્યે છાયામાશ્રયશીતલામ્

અવ્યક્તપ્રભવો બ્રહ્મા તસ્માજ્જજ્ઞે પ્રજાપતિઃ ।
બ્રાહ્મણસ્તુ ગુણૈર્યુક્તો ભૃગુર્બ્રહ્મસમો દ્વિજઃ

ભાર્ગવો નામ તસ્યાસીત્સર્વધર્માર્થતત્વવિત્ ।
તસ્યાન્વયે ભવાન્વિપ્ર ચ્યવનઃ ખ્યાતિમાન્ભુવિ

નાહં દેવો ન ગંધર્વો નાહં વિદ્યાધરઃ પુનઃ ।
યોહં વિપ્ર પ્રવક્ષ્યામિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

કશ્યપસ્ય કુલે જાતઃ કશ્ચિદ્બ્રાહ્મણસત્તમઃ ।
વેદવેદાંગતત્ત્વજ્ઞઃ સર્વકર્મપ્રકાશકઃ

વિદ્યાધરેતિ વિખ્યાતઃ કુલશીલગુણૈર્યુતઃ ।
રાજમાનઃ શ્રિયા વિપ્ર આચારૈસ્તપસા તદા

સંબભૂવુઃ સુતાસ્તસ્ય વિદ્યાધરસ્ય તે ત્રયઃ ।
વસુશર્મા નામશર્મા ધર્મશર્મા ચ તે ત્રયઃ

તેષામહં ધર્મશર્મા કનિષ્ઠો ગુણવર્જિતઃ ।
વસુશર્મા મમ ભ્રાતા વેદશાસ્ત્રાર્થકોવિદઃ

આચારેણ સુસંપન્નો વિદ્યાદિસુગુણૈઃ પુનઃ ।
નામશર્મા મહાપ્રાજ્ઞસ્તદ્વચ્ચાસીદ્ગુણાધિકઃ

અહમેકો મહામૂર્ખઃ સંજાતઃ શૃણુ સત્તમ ।
વિદ્યાનામુત્તમં વિપ્ર ભાવમર્થં શુભં કદા

ન શૃણોમિ ન વૈ યામિ ગુરુગેહમનુત્તમમ્ ।
તતસ્તુ જનકો મે તુ મામેવં પરિચિંતયેત્

ધર્મશર્મેતિ પુત્રસ્ય નામાસ્ય તુ નિરર્થકમ્ ।
સંજાતઃ ક્ષિતિમધ્યે તુ ન વિદ્વાન્મે ગુણાકરઃ

ઇતિ સંચિંત્ય ધર્માત્મા મામુવાચ સુદુઃખિતઃ ।
વ્રજ પુત્ર ગુરોર્ગેહં વિદ્યાર્થં પરિસાધય

એવમાકર્ણ્ય તત્તસ્ય પિતુર્વાક્યં મયાશુભમ્ ।
નાહં તાત ગમિષ્યામિ ગુરોર્ગેહં સુદુઃખદમ્

યત્ર વૈ તાડનં નિત્યં ભ્રૂભંગાદિ ચ ક્રોશનમ્ ।
અન્નં ન દૃશ્યતે તત્ર કર્મણા શૃણુસત્તમ

દિવારાત્રૌ ન નિદ્રાસ્તિ નાસ્તિ સુખસ્ય સાધનમ્ ।
તસ્માદ્દુઃખમયં તાત ન યાસ્યે ગુરુમંદિરમ્

વિદ્યાકાર્યં કરિષ્યે ન ક્રીડાર્થમહમુત્સુકઃ ।
ભોક્ષ્યે સ્વપ્સ્યે પ્રસાદાત્તે કરિષ્યે ક્રીડનં પિતઃ

ડિંભૈઃ સાર્દ્ધં સુખેનાપિ દિવારાત્રમતંદ્રિતઃ ।
મામુવાચ સ ધર્માત્મા મૂઢં જ્ઞાત્વા સુદુઃખિતઃ

વિદ્યાધર ઉવાચ-
મા પુત્ર સાહસં કાર્ષીર્વિદ્યાર્થમુદ્યમં કુરુ ।
વિદ્યયા પ્રાપ્યતે સૌખ્યં યશઃ કીર્તિસ્તથાતુલા

જ્ઞાનં સ્વર્ગશ્ચ મોક્ષશ્ચ તસ્માદ્વિદ્યાં પ્રસાધય ।
પૂર્વં સુદુઃખમૂલા તુ પશ્ચાદ્વિદ્યા સુખપ્રદા

તસ્માત્સાધય પુત્ર ત્વં વિદ્યાં ગુરુગૃહં વ્રજ ।
પિતુર્વાક્યમકુર્વાણો અહમેવં દિનદિને

યત્રયત્ર સ્થિતો નિત્યમર્થહાનિં કરોમ્યહમ્ ।
ઉપહાસઃ કૃતો લોકૈર્મમવિપ્ર પ્રકુત્સનમ્

મમ લજ્જા સમુત્પન્ના જીવનાશકરી તદા ।
વિદ્યાર્થમુદ્યતો વિપ્ર કં ગુરું પ્રાર્થયામ્યહમ્

ઇતિ ચિંતાપરો જાતો દુઃખશોકસમાકુલઃ ।
કથં વિદ્યામહં જાને કથં વિંદામ્યહં ગુણાન્

કથં મે જાયતે સ્વર્ગઃ કથં મોક્ષં વ્રજામ્યહમ્ ।
ઇત્યેવં ચિંતયન્વિપ્ર વાર્દ્ધક્યમગમં પુનઃ

દેવતાયતને દુઃખી ઉપવિષ્ટસ્ત્વહં કદા ।
મદ્ભાગ્યૈઃ પ્રેરિતઃ કશ્ચિત્સિદ્ધ એકઃ સમાગતઃ

નિરાશ્રયો જિતાહારઃ સદાનંદસ્તુ નિઃસ્પૃહઃ ।
એકાંતમાસ્થિતો વિપ્ર યોગયુક્તો જિતેંદ્રિયઃ

પરબ્રહ્મણિ સંલીનો જ્ઞાનધ્યાનસમાધિમાન્ ।
તમહં સંશ્રિતો વિપ્ર જ્ઞાનરૂપં મહામતિમ્

અહં શુદ્ધેન ભાવેન ભક્ત્યા નમિતકંધરઃ ।
નમસ્કૃત્ય મહાત્માનં પુરતસ્તસ્ય સંસ્થિતઃ

દીનરૂપો હ્યહં જાતો મંદભાગ્યસ્તથા પુનઃ ।
તેનાહં પૃચ્છિતો વિપ્ર કસ્માદ્ભવાન્પ્રશોચતિ

કેનાભિપ્રાયભાવેન દુઃખમેવ ભુનક્તિ વૈ ।
તેનેત્યુક્તોસ્મિ વિપ્રેંદ્ર જ્ઞાનિના યોગિના તદા

સુમૂઢેન મયા તસ્ય પૂર્વવૃત્તાંતમેવ હિ ।
તમેવં શ્રાવિતં સર્વં સર્વજ્ઞત્વં કથં વ્રજેત્

એતદર્થં મહાદુઃખી ભવાન્મમ ગતિઃ સદા ।
સ ચોવાચ મહાત્મા મે સર્વં જ્ઞાનસ્ય કારણમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને ગુરુતીર્થમાહાત્મ્યે ચ્યવનચરિત્રે દ્વાવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ