પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.10

ઋષય ઊચુઃ-
તતસ્તે દાનવાઃ સર્વે હિરણ્યકશિપૂત્તરાઃ ।
યુદ્ધાદ્ભગ્નાસ્તુ કિં કુર્યુર્વ્યવસાયં મહામતે

વિસ્તરેણાપિ નો બ્રૂહિ તેષાં વૃત્તમનુત્તમમ્ ।
શ્રોતુમિચ્છામહે સર્વે ત્વત્તો વૈ સાંપ્રતં દ્વિજ

સૂત ઉવાચ-
ભગ્ના રણાત્તુ તે સર્વે બલહીનાસ્તુ વૈ તદા ।
ગતદર્પાઃ સુદુઃખાર્તા દૈત્યાસ્તે પિતરં ગતાઃ

ભક્ત્યા પ્રણમ્ય તે સર્વે સમૂચુઃ કશ્યપં તદા ।
દાનવા ઊચુઃ-
ભવદ્વીર્યાત્સમુત્પત્તિરસ્માકં દ્વિજસત્તમ

દેવતાનાં મહાભાગ દાનવાનાં તથૈવ ચ ।
વયં ચ દાનવાઃ સર્વે બલવીર્યપરાક્રમાઃ

ઉપાયજ્ઞાઃ સુધીરાશ્ચ ઉદ્યમેન સમન્વિતાઃ ।
વયં તુ બહવસ્તાત દેવાસ્ત્વલ્પાસ્તથૈવ ચ

કથં જયંતિ તે સર્વે વયં ભગ્ના મહાહવાત્ ।
તત્કિં વૈ કારણં તાત બલતેજઃ સમન્વિતાઃ

મત્તનાગસહસ્રાણામેકૈકસ્ય મહામતે ।
બલમસ્તિ ચ દૈત્યસ્ય નાસ્તિ દેવેષુ તાદૃશમ્

જયશ્ચ દૃશ્યતે તાત દેવેષ્વેવ મહાહવે ।
તત્સર્વં કથયસ્વૈવ સંશયંછેત્તુમર્હસિ

કશ્યપ ઉવાચ-
શૃણુધ્વં પુત્રકાઃ સર્વે જયસ્યાપિ ચ કારણમ્ ।
યસ્માદ્ધિ દેવતાઃ સર્વે સમરે જયિનોઽભવન્

વીર્યનિર્વાપકસ્તાતો માતાક્ષેત્રમિદં સદા ।
ધારણે પાલને ચૈવ પોષણે ચ યથૈવ હિ

કિં કુર્યાદ્વિષમાર્થે તુ પિતા પુત્રે ચ વૈ તથા ।
અત્ર પ્રધાનં કર્મૈવ મામેવં બુદ્ધિરાશ્રિતા

દ્વૈવિધ્યં કર્મસંબંધં પાપપુણ્યસમુદ્ભવમ્ ।
સત્યમેવ સમાશ્રિત્ય ક્રિયતે ધર્મ ઉત્તમઃ

તપોધ્યાનસમાયુક્તં તારણાય હિ તં સુતાઃ ।
પતનાય પાતકં પ્રોક્તં સર્વદૈવ ન સંશયઃ

બલેન પરિવારેણ આભિજાત્યેન પુત્રકાઃ ।
પુણ્યહીનસ્ય પુંસો વૈ તદ્બલં વિકલાયતે

ઉન્નતા ગિરિદુર્ગેષુ વૃક્ષાઃ સંતિ સુપુત્રકાઃ ।
પતંતિ વાતવેગેન સમૂલાસ્તુ ઘનાસ્તથા

સત્યધર્મવિહીનાસ્તે તથાયાંતિ યમક્ષયમ્ ।
સાધારણઃ પ્રાણિનાં ચ ધર્મ એષ સુપુત્રકાઃ

યેન સંતરતે જંતુરિહ ચૈવ પરત્ર ચ ।
તદ્યુષ્માભિઃ પરિત્યક્તં સત્યં ધર્મસમન્વિતમ્

અધર્મમાસ્થિતં પુત્રા યુષ્માભિઃ સત્યવર્જિતૈઃ ।
સત્યધર્મતપોભ્રષ્ટાઃ પતિતા દુઃખસાગરે

દેવાશ્ચ સત્યસંપન્નાઃ શ્રેયસા ચ સમન્વિતાઃ ।
તપઃ શાંતિદમોપેતાઃ સુપુણ્યા પાપવર્જિતાઃ

યત્ર સત્યં ચ ધર્મશ્ચ તપઃ પુણ્યં તથૈવ ચ ।
યત્ર વિષ્ણુર્હૃષીકેશો જયસ્તત્ર પ્રદૃશ્યતે

તેષાં સહાયઃ સંભૂતો વાસુદેવઃ સનાતનઃ ।
તસ્માજ્જયંતિ તે દેવાઃ સત્યધર્મસમન્વિતાઃ

સહાયેન બલેનૈવ પૌરુષેણ તથૈવ ચ ।
ભવંતઃ કિલ વૈ પુત્રાસ્તપઃ સત્યવિવર્જિતાઃ

યસ્ય વિષ્ણુઃ સહાયશ્ચ તપશ્ચૈવ બલં તથા ।
તસ્યૈવ ચ જયો દૃષ્ટ ઇતિ ધર્મવિદો વિદુઃ

યૂયં ધર્મવિહીનાસ્તુ તપઃ સત્યવિવર્જિતાઃ ।
ઐંદ્રં પદં બલેનૈવ પ્રાપ્તવંતશ્ચ પૂર્વતઃ

તપો વિના મહાપ્રાજ્ઞા ધર્મેણ યશસા વિના ।
બલદર્પગુણૈઃ પુત્રા ન પ્રાપ્યમૈન્દ્રકં પદમ્

પ્રાપ્યાપ્યૈંદ્રં પદં પુત્રાસ્તતો ભ્રષ્ટા ભવંતિ હિ ।
તસ્માદ્યૂયં પ્રકુર્વંતુ તપઃ પુત્રાઃ સમન્વિતાઃ

અવિરોધેન સંયુક્તા જ્ઞાનધ્યાનસમન્વિતાઃ ।
વૈરં ચૈવ ન કર્તવ્યં કેશવેન સમં કદા

એવંવિધા યદા પુત્રા યૂયં ધન્યા ભવિષ્યથ ।
પરાં સિદ્ધિં તદા સર્વે પ્રયાસ્યથ ન સંશયઃ

એવં સંભાષિતાસ્તે તુ કશ્યપેન મહાત્મના ।
સમાકર્ણ્ય પિતુર્વાક્યં દાનવાસ્તે મહૌજસઃ

પ્રણમ્ય કશ્યપં ભક્ત્યા સમુત્થાય ત્વરાન્વિતાઃ ।
સુમંત્રં ચક્રિરે દૈત્યાઃ પરસ્પરસમાહિતાઃ

હિરણ્યકશિપૂ રાજા તાનુવાચાથ દાનવાન્ ।
તપશ્ચૈવ કરિષ્યામો દુષ્કરં સર્વદાયકમ્

હિરણ્યાક્ષસ્તદોવાચ કરિષ્યે દારુણં તપઃ ।
તતો બલેન ત્રૈલોક્યં ગ્રહીષ્યે નાત્ર સંશયઃ

રણે નિર્જિત્ય ગોવિંદં તમિમં પાપચેતસમ્ ।
વ્યાપાદ્ય દેવતાઃ સર્વાઃ પદમૈંદ્રં વ્રજામ્યહમ્

બલિરુવાચ-
એવં ન યુજ્યતે કર્તું યુષ્માભિર્દિતિજેશ્વરાઃ ।
વિષ્ણુના સહ યદ્વૈરં તદ્વૈરં નાશકારણમ્

દાનધર્મૈસ્તથા પુણ્યૈસ્તપોભિર્યજ્ઞયાજનૈઃ ।
તમારાધ્ય હૃષીકેશં સુખં ગચ્છંતિ માનવાઃ

હિરણ્યકશિપુરુવાચ-
અહમેવં ન કરિષ્યે હરેરારાધનં કદા ।
સ્વભાવં તુ પરિત્યજ્ય શત્રુસેવા પ્રચર્યતે

મરણાદધિકં તં તુ માનયંતિ હિ પંડિતાઃ ।
વિષ્ણોઃ સેવા ન વૈ કાર્યા મયા ચાન્યૈશ્ચ દાનવૈઃ

તમુવાચ મહાત્માનં બલિઃ પિતામહં પુનઃ ।
ધર્મશાસ્ત્રેષુ યદ્દૃષ્ટં મુનિભિસ્તત્ત્વવેદિભિઃ

રાજનીતિયુતં મંત્રં શત્રોશ્ચૈવ પ્રધાનતઃ ।
હીનમાત્માનમાજ્ઞાય રિપું તં બલિનં તથા

તસ્ય પાર્શ્વે પ્રગત્વૈવ જયકાલં પ્રતીક્ષયેત્ ।
દીપચ્છાયાં સમાશ્રિત્ય તમો વસતિ સર્વદા

સ્નેહં દશાગતં પ્રેક્ષ્ય દીપસ્યાપિ મહાબલમ્ ।
પ્રકાશં યાતિ વેગેન તમશ્ચ વર્દ્ધતે પુનઃ

તથા પ્રસાદયેચ્છન્નઃ સ્નેહં નિર્દિશ્ય તત્ત્વતઃ ।
સ્નેહં કૃત્વાસુરૈઃ સાર્દ્ધં ધર્મભાવૈઃ સુરદ્વિષઃ

પૂર્વમુક્તં સુમંત્રં તુ મુનિના કશ્યપેન હિ ।
તેન મંત્રેણ રાજેંદ્ર કુરુ કાર્યં સ્વમાત્મવાન્

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રાહ દૈત્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
પૌત્ર નૈવં કરિષ્યેહં માનભંગં તથાત્મનઃ

અન્યે ચ બાંધવાઃ સર્વે તમૂચુર્નયપંડિતમ્ ।
બલિનોક્તં ચ યત્પુણ્યં દેવતાનાં પ્રિયંકરમ્

શક્રમાનકરં પ્રોક્તં દાનવાનાં ભયંકરમ્ ।
કરિષ્યામો વયં સર્વે તપ એવમનુત્તમમ્

તપસા નિર્જિત્ય દેવાન્હરિષ્યામઃ સ્વકં પદમ્ ।
એવમામંત્ર્ય તે સર્વે નિરાકૃત્ય બલિં તદા

વિષ્ણોઃ સાર્દ્ધં મહાવૈરં હૃદિ કૃત્વા મહાસુરાઃ ।
તપશ્ચક્રુસ્તતઃ સર્વે ગિરિદુર્ગેષુ સાનુષુ

એવં તે દાનવાઃ સર્વે ત્યક્તરાગાઃ સુનિશ્ચિતાઃ ।
કામક્રોધવિહીનાશ્ચ નિરાહારા જિતક્લમાઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે દૈત્યતપશ્ચર્યાવર્ણનંનામ દશમોઽધ્યાયઃ