પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.9

ભીષ્મ ઉવાચ।
ભગવન્શ્રોતુમિચ્છામિ પિતૄણાં વંશમુત્તમમ્।
રવેશ્ચ શ્રાદ્ધદેવસ્ય સોમસ્ય ચ વિશેષતઃ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
હંત તે કથયિષ્યામિ પિતૄણાં વંશમુત્તમમ્।
સ્વર્ગે પિતૃગણાઃ સપ્ત ત્રયસ્તેષામમૂર્તયઃ

મૂર્તિમંતોથ ચત્વારઃ સર્વેષામમિતૌજસાં।
અમૂર્ત્તયઃ પિતૃગણા વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ

યજન્તિ યાન્દેવગણા વૈરાજા ઇતિ વિશ્રુતાઃ।
યે વૈ તે યોગવિભ્રષ્ટાઃ પ્રાપુર્લોકાન્સનાતનાન્

પુનર્બ્રહ્મદિનાંતે તુ જાયંતે બ્રહ્મવાદિનઃ।
સંપ્રાપ્ય તાં સ્મૃતિં ભૂયો યોગં સાંખ્યમનુત્તમમ્

સિદ્ધિં પ્રયાંતિ યોગેન પુનરાવૃત્તિદુર્લ્લભામ્।
યોગિનામેવ દેયાનિ તસ્માચ્છાદ્ધાનિ દાતૃભિઃ

એતેષાં માનસી કન્યા પત્ની હિમવતો મતા।
મૈનાકસ્તસ્ય દાયાદઃ ક્રૌચસ્તસ્ય સુતોભવત્

ક્રૌંચદ્વીપઃ સ્મૃતો યેન ચતુર્થો ધૃતસંયુતઃ।
મેના તુ સુષવે તિસ્રઃ કન્યા યોગવતીસ્તતઃ

ઉમૈકપર્ણા પર્ણા ચ તીવ્રવ્રતપરાયણાઃ।
રુદ્રસ્યૈકા ભૃગોશ્ચૈકા જૈગીષવ્યસ્ય ચાપરા

દત્તા હિમવતા બાલાઃ સર્વલોકતપોધિકાઃ।
પિતૄણાં લોકસંગીતં કથયામિ શૃણુષ્વ તત્

લોકાઃ સોમપથા નામ યત્ર મારીચનંદનાઃ।
વર્ત્તંતે યેન પિતરો યાન્દેવા ભાવયન્ત્યલમ્

અગ્નિષ્વાત્તા ઇતિ ખ્યાતા યજ્વાનો યત્ર સંસ્થિતાઃ।
અચ્છોદા નામ તેષાં તુ કન્યાભૂદ્વરવર્ણિની

અચ્છોદં ચ સરસ્તત્ર પિતૃભિર્નિર્મિતં પુરા।
અચ્છોદાથ તપશ્ચક્રે દિવ્યં વર્ષસહસ્રકમ્

આજગ્મુઃ પિતરસ્તુષ્ટા દાસ્યન્તઃ કિલ તે વરમ્।
દિવ્યરૂપધરાઃ સર્વે દિવ્યમાલ્યાનુલેપનાઃ

સર્વે પ્રધાના બલિનઃ કુસુમાયુધસન્નિભાઃ।
તન્મધ્યેમાવસું નામ પિતરં વીક્ષ્ય સાંગના

વવ્રે વરાર્થિની સંગં કુસુમાયુધપીડિતા।
યોગાદ્ભ્રષ્ટા તુ સા તેન વ્યભિચારેણ ભામિની

ધરાન્ન સ્પૃશતે પૂર્વં પ્રયાતાથ ભુવસ્તલે।
તથૈવામાવસુર્યોયમિચ્છાં ચક્રે ન તાં પ્રતિ

ધૈર્યેણ તસ્ય સા લોકે અમાવાસ્યેતિ વિશ્રુતા।
પિતૄણાં વલ્લભા યસ્માદ્દત્તસ્યાક્ષયકારિકા

અચ્છોદાધોમુખી દીના લજ્જિતા તપસઃ ક્ષયાત્।
સા પિતૄન્પ્રાર્થયામાસ પુનરાત્મસમૃદ્ધયે

વિલજ્જમાના પિતૃભિરિદમુક્તા તપસ્વિની।
ભવિષ્યમથ ચાલોક્ય દેવકાર્યં ચ તે તદા

ઇદમૂચુર્મહાભાગાઃ પ્રસાદ શુભયાગિરા।
દિવિ દિવ્યશરીરેણ યત્કિંચિત્ક્રિયતે બુધૈઃ

તેનૈવ તત્કર્મફલં ભુજ્યતે વરવર્ણિની।
સદ્યઃ ફલંતિ કર્માણિ દેવત્વે પ્રેત્યમાનુષે

તસ્માત્ત્વં સુકૃતં કૃત્વા પ્રાપ્સ્યસે પ્રેત્ય યત્ફલમ્।
અષ્ટાવિંશે ભવિત્રી ત્વં દ્વાપરે મત્સ્યયોનિજા

વ્યતિક્રમાત્પિતૄણાં તુ કષ્ટં કુલમવાપ્સ્યસિ।
તસ્માદ્રાજ્ઞો વસોઃ કન્યા ત્વમવશ્યં ભવિષ્યસિ

કન્યાત્વે દેવલોકાંસ્તાન્પુનઃ પ્રાપ્સ્યસિ દુર્લ્લભાન્।
પરાશરસ્ય વીર્યેણ પુત્રમેકમવાપ્સ્યસિ

દ્વીપે તુ બદરીપ્રાયે બાદરાયણમપ્યુત।
સ વેદમેકં બહુધા વિભજિષ્યતિ તે સુતઃ

પૌરવસ્યાત્મજૌ દ્વૌ તુ સમુદ્રાંશસ્ય શંતનોઃ।
વિચિત્રવીર્યસ્તનયસ્તથા ચિત્રાંગદો નૃપઃ

ઇમાવુત્પાદ્ય તનયૌ ક્ષેત્રજૌ તસ્ય ધીમતઃ।
પ્રૌષ્ઠપદ્યષ્ટકાભૂયઃ પિતૃલોકે ભવિષ્યસિ

નામ્ના સત્યવતી લોકે પિતૃલોકે તથાષ્ટકા।
આયુરારોગ્યદા નિત્યં સર્વકામફલપ્રદા

ભવિષ્યસિ પરે લોકે નદી ત્વં ચ ગમિષ્યસિ।
પુણ્યતોયા સરિચ્છ્રેષ્ઠા લોકેષ્વચ્છોદનામિકા

ઇત્યુક્તા સા ગણૈસ્તૈસ્તુ તત્રૈવાંતરધીયત।
સાપ્યાપચારિત્રફલં મયા યદુદિતં પુરા

વિભ્રાજો નામ યે ચાન્યે દિવિ સંતિ સુવર્ચસઃ।
લોકા બર્હિષદો યત્ર પિતરઃ સંતિ સુવ્રતાઃ

યત્ર બર્હિષિ યુક્તાનિ વિમાનાનિ સહસ્રશઃ।
સંકલ્પપાદપા યત્ર તિષ્ઠંતિ ફલદાયિનઃ

યદભ્યુદયશાલાસુ મોદંતે શ્રાદ્ધદાયિનઃ।
યે દાનવાસુરગણા ગંધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ

યક્ષરક્ષોગણાસ્તે ચ યજંતિ દિવિ દેવતાઃ।
પુલસ્ત્યપુત્રાઃ શતશસ્તપોયોગબલાન્વિતાઃ

મહાત્માનો મહાભાગા ભક્તાનામભયંકરાઃ।
એતેષાં પીવરી કન્યા માનસી દિવિ વિશ્રુતા

યોગિની યોગમાતા ચ તપશ્ચક્રે સુદારુણં।
પ્રસન્નો ભગવાંસ્તસ્યા વરં વવ્રે તુ સા તતઃ

યોગવંતં સુરૂપં ચ ભર્તારં વિજિતેંદ્રિયમ્।
દેહિ દેવ પ્રસન્નસ્ત્વં યદિ તે વદતાં વર

ઉવાચ દેવો ભવિતા વ્યાસપુત્રો યદા શુકઃ।
ભવિત્રી તસ્ય ભાર્યા ત્વં યોગાચાર્યસ્ય સુવ્રતા

ભવિષ્યતિ ચ તે કન્યા કૃત્તીનામાથ યોગિની।
પાંચાલપતયે દેયા સાત્વતાય તુ સા તદા

જનની બ્રહ્મદત્તસ્ય યોગસિદ્ધાંતગા સ્મૃતા।
કૃષ્ણ ગૌરશ્ચ શંભુશ્ચ ભવિષ્યંતિ ચ તે સુતાઃ

સર્વકામસમૃદ્ધેષુ વિમાનેષ્વપિ પાવનાઃ।
કિં પુનઃ શ્રાદ્ધદા વિપ્રા ભક્તિમંતઃ ક્રિયાન્વિતાઃ

ગૌર્નામ કન્યા યેષાં તુ માનસી દિવિ રાજતે।
સુકન્યા દયિતા પત્ની સાધ્યાનાં કીર્તિવર્દ્ધિની

મરીચિગર્ભનામાનો લોકે માર્તંડમંડલે।
પિતરો યત્ર તિષ્ઠંતિ હવિષ્મંતોંગિરઃ સુતાઃ

તીર્થશ્રાદ્ધપ્રદા યાંતિ યત્ર ક્ષત્રિયસત્તમાઃ।
રાજ્ઞાં તુ પિતરસ્તે વૈ સ્વર્ગભોગફલપ્રદાઃ

એતેષાં માનસી કન્યા યશોદા નામ વિશ્રુતા।
પત્ની યાંશુમતઃ શ્રેષ્ઠા સ્નુષા પંચજનસ્ય ચ

જનન્યથ દિલીપસ્ય ભગીરથપિતામહી।
લોકાઃ કામદુઘા નામ કામભોગફલપ્રદાઃ

સુસ્વધા નામ પિતરો યત્ર તિષ્ઠન્તિ તે સુતાઃ।
આજ્યપા નામ લોકેષુ કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ

પુલહાગ્રજદાયાદા વૈશ્યાસ્તાન્ભાવયંતિ હ।
યત્ર શ્રાદ્ધકૃતઃ સર્વે પશ્યંતિ યુગપદ્ગતાઃ

માતૃભ્રાતૃપિતૃસ્વસૄઃ સખિસંબંધિબાંધવાન્।
અપિજન્માયુતૈર્દૃષ્ટાનનુભૂતાન્સહસ્રશઃ૫૦

એતેષાં માનસી કન્યા વિરજા નામ વિશ્રુતા।
સા પત્ની નહુષસ્યાસીદ્યયાતેર્જનની તથા

એષાષ્ટકાભવત્પશ્ચાદ્બ્રહ્મલોકગતા સતી।
ત્રય એતે ગણાઃ પ્રોક્તાશ્ચતુર્થં તુ વદામ્યહમ્

લોકાઃ સુમનસો નામ બ્રહ્મલોકોપરિસ્થિતાઃ।
સોમપા નામ પિતરો યત્ર તિષ્ઠંતિ શાશ્વતં

ધર્મમૂર્તિધરાઃ સર્વે પરતો બ્રહ્મણઃ સ્મૃતાઃ।
ઉત્પન્નાઃ પ્રલયાંતે તુ બ્રહ્મત્વં પ્રાપ્ય યોગિનઃ

કૃત્વા સૃષ્ટ્યાદિકં સર્વે માનસે સાંપ્રતં સ્થિતાઃ।
નર્મદા નામ તેષાં તુ કન્યા તોયવહા સરિત્

ભૂતાનિ પુનતી યા તુ પશ્ચિમોદધિગામિની।
તેભ્યઃ સર્વત્ર મનુજાઃ પ્રજાસર્ગે ચ નિર્મિતમ્

જ્ઞાત્વા શ્રાદ્ધાનિ કુર્વંતિ ધર્મભાવેન સર્વદા।
સર્વદા તેભ્ય એવાસ્ય પ્રસાદાદ્યોગસંતતિઃ

પિતૄણામાદિસર્ગે તુ શ્રાદ્ધમેવં વિનિર્મિતમ્।
સર્વેષાં રાજતં પાત્રમથવા રાજતાન્વિતમ્

દત્તં સ્વધાં પુરોધાય પિતૄન્પ્રીણાતિ સર્વદા।
આગ્નીધ્રસોમપાભ્યાં તુ કાર્યમાપ્યાયનં બુધૈઃ

અગ્ન્યભાવે તુ વિપ્રસ્ય પાણૌ વાથ જલેપિ વા।
અજાકર્ણેશ્વકર્ણે વા ગોષ્ઠે વાથ શિવાંતિકે

પિતૄણામમલં સ્થાનં દક્ષિણાદિક્પ્રશસ્યતે।
પ્રાચીનાવીતમુદકં તિલસંત્યાગમેવ ચ

ખડ્ગિગનામામિષં ચૈવમન્નં શ્યામાકશાલયઃ।
યવનીવારમુદ્ગેક્ષુ શુક્લપુષ્પ ફલાનિ ચ

વલ્લભાનિ પ્રશસ્તાનિ પિતૄણામિહ સર્વદા।
દર્ભા માષષ્ષષ્ટિકાન્નં ગોક્ષીરં મધુસર્પિષી

શસ્ત્રાણિ ચ પ્રવક્ષ્યામિ શ્રાદ્ધે વર્જ્યાનિ યાનિ ચ।
મસૂર શણ નિષ્પાવા રાજમાષાઃ કુલુત્થકાઃ

પદ્મ બિલ્વાર્કાદુત્તૂર પારિભદ્રાટરૂષકાઃ।
ન દેયાઃ પિતૃકાર્યેષુ પયશ્ચાજાવિકં તથા

કોદ્રવોદારવરટકપિત્થં મધુકાતસી।
એતાન્યપિ ન દેયાનિ પિતૄભ્યઃ શ્રિયમિચ્છતા

પિતૃન્પ્રીણાતિ યો ભક્ત્યા તે પુનઃ પ્રીણયંતિ તં।
યચ્છંતિ પિતરઃ પુષ્ટિં સ્વાંગારોગ્યં પ્રજાફલમ્

દેવકાર્યાદપિ પુનઃ પિતૃકાર્યં વિશિષ્યતે।
દેવતાભ્યઃ પિતૄણાં તુ પૂર્વમાપ્યાયનં સ્મૃતમ્

શીઘ્રપ્રસાદાસ્ત્વક્રોધા નિસ્સંગાઃ સ્થિર સૌહૃદાઃ।
શાંતાત્માનઃ શૌચપરાઃ સતતં પ્રિયવાદિનઃ

ભક્તાનુરક્તાઃ સુખદાઃ પિતરઃ પર્વદેવતાઃ।
હવિષ્મતામાધિપત્યે શ્રાદ્ધદેવઃ સ્મૃતો રવિઃ

એતદ્ધિ સર્વમાખ્યાતં પિતૃવંશાનુકીર્ત્તનમ્।
પુણ્યં પવિત્રમારોગ્યં કીર્ત્તનીયં નૃભિઃ સદા

ભીષ્મ ઉવાચ।
શ્રુત્વૈતદખિલં ભૂયઃ પરાભક્તિરુપસ્થિતા।
શ્રાદ્ધકાલં વિધિં ચૈવ શ્રાદ્ધમેવ તથૈવ ચ

શ્રાદ્ધેષુ ભોજનીયા યે શ્રાદ્ધવર્જ્યા દ્વિજાતયઃ।
કસ્મિન્વાસરભાગે તુ પિતૃભ્યઃ શ્રાદ્ધમારભેત્

અન્નં દત્તં કથં યાતિ શ્રાદ્ધે વૈ બ્રહ્મવિત્તમ।
વિધિના કેન કર્ત્તવ્યં કથં પ્રીણાતિ તાન્પિતૄન્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
કુર્યાદહરહઃ શ્રાદ્ધમન્નાદ્યેનોદકેન ચ।
પયોમૂલફલૈર્વાપિ પિતૃભ્યઃ પ્રીતિમાવહન્

નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં ત્રિવિધં શ્રાદ્ધમુચ્યતે।
નિત્યં તાવત્પ્રવક્ષ્યામિ અર્ઘ્યાવાહનવર્જિતમ્

અદૈવતં વિજાનીયાત્પાર્વણં પર્વ સુસ્મૃતમ્।
પાર્વણં ત્રિવિધં પ્રોક્તં શૃણુ યત્નાન્મહીપતે

પાર્વણેય નિયોજ્યાસ્તુ તાન્શૃણુષ્વ નરાધિપ।
પંચાગ્નિઃ સ્નાતકશ્ચૈવ ત્રિસૌપર્ણઃ ષડંગવિત્

શ્રોત્રિયઃ શ્રોત્રિયસુતો વિધિવાક્યવિશારદઃ।
સર્વજ્ઞો વેદવાન્મંત્રી જ્ઞાનવંશકુલાન્વિતઃ

ત્રિણાચિકેતસ્ત્રિમધુઃ શ્રુતેષ્વન્યેષુ સંસ્થિતઃ।
પુરાણવેત્તા બ્રહ્મજ્ઞઃ સ્વાધ્યાયી જપતત્પરઃ

બ્રહ્મભક્તઃ પિતૃપરઃ સૂર્યભક્તોથ વૈષ્ણવઃ।
બ્રાહ્મણો યોગનિષ્ઠાત્મા વિજિતાત્મા સુશીલવાન્

એતે તોષ્યાઃ પ્રયત્નેન વર્જનીયાનિમાન્શૃણુ।
પતિતસ્તત્સુતઃ ક્લીબઃ પિશુનો વ્યંગરોગિતઃ

સર્વે તે શ્રાદ્ધકાલે તુ ત્યાજ્યા વૈ ધર્મદર્શિભિઃ।
પૂર્વેદ્યુરપરેદ્યુર્વા વિનીતાંશ્ચ નિમંત્રયેત્

નિમંત્રિતાંશ્ચ પિતર ઉપતિષ્ઠંતિ તાન્દ્વિજાન્।
વાયુભૂતાનિ ગચ્છંતિ તથાસીનાનુપાસતે

દક્ષિણં જાનુચાલભ્ય વામં પાત્યનિમંત્રયેત્।
અક્રોધનૈઃ શૌચપરૈઃ સુસ્નાતૈર્બ્રહ્મવાદિભિઃ

ભવિતવ્યં ભવદ્ભિસ્તુ મયા ચ શ્રાદ્ધકર્મણિ।
પિતૃયજ્ઞં વિનિર્વર્ત્ય તર્પણાખ્યં તુ યોગ્નિમાન્

પિંડાન્વાહાર્યકં કુર્યાચ્છ્રાદ્ધમિંદુક્ષયે તથા।
ગોમયેનાનુલિપ્તે તુ દક્ષિણાપ્લવનસ્થલે

શ્રાદ્ધં સમારભેદ્ભક્ત્યા ગોષ્ઠે વા જલસન્નિધૌ।
અગ્નિમાન્નિર્વપેત્પિત્ર્યં ચરું વા સક્તુમુષ્ટિભિઃ

પિતૃભ્યો નિર્વપામીતિ સર્વં દક્ષિણતો ન્યસેત્।
અભિઘાર્ય તતઃ કુર્યાન્નિર્વાપત્રયમગ્રતઃ

તે વિતસ્ત્યાયતાઃ કાર્યાશ્ચતુરઙ્ગુલવિસ્તૃતાઃ।
દર્વીત્રયં ચ કુર્વીત ખાદિરં રજતાન્વિતમ્

રત્નિમાત્રં પરિશ્લક્ષ્ણં હસ્તાકારાગ્રમુત્તમમ્।
ઉદપાત્રાણિ કાંસ્યસ્ય મેક્ષણં ચ સમિત્કુશમ્

તિલપાત્રાણિ સદ્વાસો ગંધધૂપાનુલેપનમ્।
આહરેદપસવ્યં ચ સર્વં દક્ષિણતઃ શનૈઃ

એવમાસાદ્ય તત્સર્વં ભવનસ્યોત્તરેંતરે।
ગોમયેનાનુલિપ્તાયાં ગોમૂત્રેણ ચ મંડલમ્

સાક્ષતાભિઃ સપુષ્પાભિરદ્ભિઃ સવ્યાપસવ્યવત્।
વિપ્રાણાં ક્ષાલયેત્પાદાવભિવંદ્ય પુનઃપુનઃ

આસનેષૂપવિષ્ટેષુ દર્ભવત્સુ વિધાનતઃ।
ઉપસ્પૃષ્ટોદકાન્વિપ્રાનુપવેશ્યાનુમંત્રયેત્

દ્વૌ દૈવે પિતૃકૃત્યે ત્રીનેકૈકં ચોભયત્ર વા।
ભોજયેદીશ્વરોપીહ ન કુર્યાદ્વિસ્તરં બુધઃ

દૈવપૂર્વં નિવેદ્યાથ વિપ્રાનર્ઘાદિના બુધૈઃ।
અગ્નૌ કુર્યાદનુજ્ઞાતો વિપ્રૈર્વિપ્રો યથાવિધિ

સ્વગૃહ્યોક્તેન વિધિના કાલે કૃત્વા સમંતતઃ।
અગ્નીષોમમયાભ્યાં તુ કુર્યાદાપ્યાયનં બુધઃ

દક્ષિણાગ્નૌ પ્રણીતેન સ એવાગ્નિર્દ્વિજોત્તમઃ।
યજ્ઞોપવીતાન્નિર્વર્ત્ય તતઃ પર્યુક્ષણાદિકમ્

પ્રાચીનાવીતિના કાર્યમેતત્સર્વં વિજાનતા।
લબ્ધ્વા તસ્માદ્વિશેષેણ પિંડાન્કુર્વીત ચોદકં૧૦૦

દદ્યાદુદકપાત્રૈસ્તુ સલિલં સવ્યપાણિના।
દદ્યાત્સર્વં પ્રયત્નેન દમયુક્તો વિમત્સરઃ

વિધાય રેખાં યત્નેન નિર્વપેદવનેજનં।
દક્ષિણાભિમુખઃ કુર્યાત્તતો દર્ભાન્નિધાય વૈ

નિધાય પિંડમેકૈકં સર્વં દર્ભોપરિક્રમાત્।
નિર્વપેદથ દર્ભેષુ નામગોત્રાનુકીર્તનૈઃ

તેષુ દર્ભેષુ તં હસ્તં વિમૃજ્યાલ્લેપભાગિનાં।
તથૈવ ચ જપં કુર્યાત્પુનઃ પ્રત્યવનેજનમ્

જલયુક્તં નમસ્કૃત્ય ગંધધૂપાર્ચનાદિભિઃ।
એવમાવાહ્ય તત્સર્વં વેદમંત્રૈર્યથોદિતૈઃ

એકાગ્નરેકએવાદ્ભિર્નિર્વપેદ્દર્વિકાં તથા।
તતઃ કૃત્વા નરો દદ્યાત્પિતૃભ્યસ્તુ કુશાન્બુધઃ

તતઃ પિંડાદિકં કુર્યાદાવાહનવિસર્જનમ્।
તતો ગૃહીત્વા પિંડેભ્યો માત્રાઃ સર્વાઃ ક્રમેણ તુ

તાનેવ વિપ્રાન્પ્રથમમાશયિત્વા ચ માનવઃ।
વર્ણયન્ભોજયેદન્નમિષ્ટં પૂર્તં ચ સર્વદા

વર્જયેત્ક્રોધપરતાં સ્મરન્નારાયણં હરિમ્।
તૃપ્તાન્જ્ઞાત્વા પુનઃ કુર્યાદ્વિકિરં સાર્વવર્ણિકં

વિધૃત્ય સોદકં ત્વન્નં સતિલં પ્રક્ષિપેદ્ભુવિ।
આચાંતેષુ પુનર્દદ્યાજ્જલં પુષ્પાક્ષતોદકમ્

સ્વધાવાચનકં સર્વં પિંડોપરિ સમાચરેત્।
દેવાદ્યંતં પ્રકુર્વીત શ્રાદ્ધનાશોન્યથા ભવેત્

વિસૃજ્ય વિપ્રાન્પ્રણતસ્તેષાં કૃત્વા પ્રદક્ષિણમ્।
દક્ષિણાંદિશમાકાંક્ષન્પિતૄનુદ્દિશ્ય માનવઃ

દાતારો નોભિવર્દ્ધંતાં વેદાઃ સન્તતિરેવ ચ।
શ્રદ્ધા ચ નો મા વ્યગમદ્બહુદેયં ચ નોસ્ત્વિતિ

અન્નં ચ નો બહુભવેદતિથીંશ્ચ લભેમહિ।
યાચિતારશ્ચ નઃ સંતુ મા ચ યાચિષ્મ કંચન

એતદગ્નિમતઃ પ્રોક્તમન્વાહાર્યં તુ પાર્વણં।
યથેંદુસંક્ષયે તદ્વદન્યત્રાપિ નિગદ્યતે

પિંડાંસ્તુ ગોજવિપ્રેભ્યો દદ્યાદગ્નૌ જલેપિ વા।
વપ્રાંતે વાથ વિકિરેદાપોભિરથ વાપયેત્

પત્નીં તુ મધ્યમં પિંડં પ્રાશયેદ્વિનયાન્વિતામ્।
આધત્ત પિતરો ગર્ભં પુત્રસંતાનવર્દ્ધનં

તાવન્નિર્વાપણં તિષ્ઠેદ્યાવદ્વિપ્રા વિસર્જિતાઃ।
વૈશ્વદેવં તતઃ કુર્યાન્નિવૃત્તઃ પિતૃકર્મણઃ

ઇષ્ટૈઃ સહ તતઃ શાંતો ભુંજીત પિતૃસેવિતમ્।
પુનર્ભોજનમધ્વાનં યાનમાયાસમૈથુનમ્

શ્રાદ્ધકૃચ્છ્રાદ્ધભુગ્યો વા સર્વમેતદ્વિવર્જયેત્।
સ્વાધ્યાયં કલહં ચૈવ દિવાસ્વપ્નં ચ સર્વદા

અનેન વિધિના શ્રાદ્ધં ત્રિવર્ગસ્યેહ નિર્વપેત્।
કન્યા કુંભ વૃષસ્થેર્કે કૃષ્ણપક્ષેષુ સર્વદા

યત્રયત્ર પ્રદાતવ્યં સપિંડીકરણાત્મકમ્।
તત્રાનેન વિધાનેન દેયમગ્નિમતા સદા

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ બ્રહ્મણા યદુદીરિતમ્।
શ્રાદ્ધં સાધારણં નામ ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદમ્

અયને વિષુવે ચૈવ અમાવસ્યાર્કસંક્રમે।
અમાવસ્યાષ્ટકા કૃષ્ણપક્ષ પંચદશીષુ ચ

આર્દ્રા મઘા રોહિણીષુ દ્રવ્યબ્રાહ્મણસંગમે।
ગજચ્છાયાવ્યતીપાતે વિષ્ટિવૈધૃતિવાસરે

વૈશાખસ્ય તૃતીયાયાં નવમીકાર્તિકસ્ય ચ।
પંચદશી તુ માઘસ્ય નભસ્યે ચ ત્રયોદશી

યુગાદયઃ સ્મૃતા હ્યેતાઃ પિતૄપક્ષોપકારિકાઃ।
તથા મન્વંતરાદૌ ચ દેયં શ્રાદ્ધં વિજાનતા

અશ્વયુઙ્નવમી ચૈવ દ્વાદશી કાર્તિકે તથા।
તૃતીયા ચૈત્રમાસસ્ય તથા ભાદ્રપદસ્ય ચ

ફાલ્ગુનસ્ય ત્વમાવાસ્યા પૌષસ્યૈકાદશી તથા।
આષાઢસ્યાપિ દશમી માઘમાસસ્ય સપ્તમી

શ્રાવણે ચાષ્ટમી કૃષ્ણા તથાષાઢી ચ પૂર્ણિમા।
કાર્તિકી ફાલ્ગુની ચૈવા જ્યેષ્ઠે પંચદશી સિતા

મન્વંતરાદયસ્ત્વેતા દત્તસ્યાક્ષયકારિકાઃ।
પાનીયમપ્યત્ર તિલૈર્વિમિશ્રં દદ્યાત્પિતૃભ્યઃ પ્રયતો મનુષ્યઃ

શ્રાદ્ધં કૃતં તેન સમાસ્સહસ્રં રહસ્યમેતત્પિતરો વદંતિ।
વૈશાખ્યામુપવાસેષુ તથોત્સવમહાલયે

તીર્થાયતનગોષ્ઠેષુ દ્વીપોદ્યાનગૃહેષુ ચ।
વિવિક્તેષૂપલિપ્તેષુ શ્રાદ્ધં દેયં વિજાનતા

વિપ્રાન્પૂર્વેપરેચાહ્નિ વિનીતાત્માનિ મંત્રયેત્।
શીલવૃત્તગુણોપેતાન્વયોરૂપસમન્વિતાન્

દ્વૌ દૈવે પિતૃકૃત્યે ત્રીનેકૈકમુભયત્ર વા।
ભોજયેત્સુસમૃદ્ધોપિ ન પ્રકુર્વીત વિસ્તરમ્

વિશ્વેદેવાન્યવૈઃ પુષ્પૈરભ્યર્ચ્યાસનપૂર્વકં।
પૂરયેત્પાત્રયુગ્મં તુ સ્થાપ્યં દર્ભપવિત્રકે

શન્નોદેવીત્યપઃ કુર્યાદ્યવોસીતિ યવાનપિ।
ગંધપુષ્પૈસ્તુ સંપૂજ્ય વિશ્વાન્દેવાન્પ્રતિન્યસેત્

વિશ્વેદેવાસ ઇત્યાભ્યામાવાહ્ય વિકિરેદ્યવાન્।
યવોસિ ધાન્યરાજસ્ત્વં વારુણો મધુમિશ્રિતઃ

નિર્ણુદઃ સર્વપાપાનાં પવિત્ર ઋષિસંસ્તુતઃ।
ગંધપુષ્પૈરલંકૃત્ય યા દિવ્યેત્યર્ઘમુત્સૃજેત્

અભ્યર્ચ્ય ગંધાદ્યુત્સૃજ્ય પિતૃયજ્ઞં સમારભેત્।
દર્ભાસનાદિ કૃત્વાદૌ ત્રીણિ પાત્રાણિ ચાર્ચયેત્

સપવિત્રાણિ કૃત્વાદૌ શન્નોદેવીત્યપઃ ક્ષિપેત્।
તિલોસીતિ તિલાન્કુર્યાદ્ગન્ધપુષ્પાદિકં પુનઃ

પાત્રં વનસ્પતિમયં તથા પર્ણમયં પુનઃ।
રાજતં વા પ્રકુર્વીત તથા સાગરસંભવમ્

સૌવર્ણં રાજતં તામ્રં પિતૄણાં પાત્રમુચ્યતે।
રજતસ્ય કથા વાપિ દર્શનં દાનમેવ ચ

રાજતૈર્ભાજનૈરેષાં પિતૄણાં રજતાન્વિતૈઃ।
વાર્યપિ શ્રદ્ધયા દત્તમક્ષયાયોપકલ્પતે

અદ્યાપિ પિતૃપાત્રેષુ પિતૄણાં રાજતાન્વિતમ્।
શિવનેત્રોદ્ભવં યસ્માદુત્તમં પિતૃવલ્લભમ્

એવં પાત્રાણિ સંકલ્પ્ય યથાલાભં વિમત્સરઃ।
યા દિવ્યેતિ પિતુર્નામ ગોત્રે દર્ભાન્કરે ન્યસેત્

પિતૄનાવાહયિષ્યામિ તથેત્યુક્તઃ સ તૈઃ પુનઃ।
ઉશંતસ્ત્વા તથાયન્તુ ઋગ્મ્યામાવાહયેત્પિતૄન્

યા દિવ્યેત્યર્ઘ્યમુત્સૃજ્ય દદ્યાદ્ગંધાદિકં તતઃ।
વસ્ત્રોત્તરં દર્ભપૂર્વં દત્વા સંશ્રયમાદિતઃ

પિતૃપાત્રે નિધાયાથ ન્યુબ્જમુત્તરતો ન્યસેત્।
પિતૃભ્યઃ સ્થાનમસીતિ નિધાય પરિવેષયેત્

તત્રાપિ પૂર્વતઃ કુર્યાદગ્નિકાર્યં વિમત્સરઃ।
ઉભાભ્યામપિ હસ્તાભ્યામાહૃત્ય પરિવેષયેત્૧૫૦

ઉશન્તસ્ત્વેતિ તં દર્ભં પાણિભક્તં વિશેષતઃ।
ગુણાન્વિતૈશ્ચ શાકાદ્યૈર્નાનાભક્ષ્યૈસ્તથૈવ ચ

અન્નં ચ સદધિક્ષીરં ગોઘૃતં શર્કરાન્વિતં।
માસં પ્રીણાતિ વૈ સર્વાન્પિતૄનિત્યાહ પદ્મજઃ

દ્વૌ માસૌ મત્સ્યમાંસેન ત્રીન્માસાન્હારિણેન તુ।
ઔરભ્રેણાથ ચતુરઃ શાકુનેનાથ પંચ વૈ

વારાહસ્ય તુ માંસેન ષણ્માસં તૃપ્તિરુત્તમા।
સપ્તલોહસ્ય માંસેન તથાષ્ટાવાજકેન તુ

પૃષતસ્ય તુ માંસેન તૃપ્તિર્માસાન્નવૈવ તુ।
દશમાસાંશ્ચ તૃપ્યંતે વરાહમહિષામિષૈઃ

શશકૂર્મયોસ્તુ માંસેન માસાનેકાદશૈવ તુ।
સંવત્સરં તુ ગવ્યેન પયસા પાયસેન વા

સૌકરેણ તુ તૃપ્યંતે માસાન્પંચદશૈવ તુ।
વાર્ધ્રીણસસ્ય માંસેન તૃપ્તિર્દ્વાદશવાર્ષિકી

કાલશાકેન ચાનંત્યં ખડ્ગમાંસેન ચૈવ હિ।
યત્કિંચિન્મધુના મિશ્રં ગોક્ષીરં દધિપાયસમ્

દત્તમક્ષયમિત્યાહુઃ પિતરઃ પૂર્વદેવતાઃ।
સ્વાધ્યાયં શ્રાવયેત્પિત્ર્યં પુરાણાન્યખિલાનિ ચ

બ્રહ્મવિષ્ણ્વર્કરુદ્રાણાં સ્તવાનિ વિવિધાનિ ચ।
ઇંદ્રેશસોમસૂક્તાનિ પાવમાનીશ્ચ શક્તિતઃ

બૃહદ્રથંતરં તત્ર જ્યેષ્ઠસામાથ રૌરવં।
તથૈવ શાંતિકાધ્યાયં મધુબ્રાહ્મણમેવ ચ

મણ્ડલબ્રાહ્મણં તદ્વત્પ્રીતિકારિ ચ યત્પુનઃ।
વિપ્રાણામાત્મનશ્ચાપિ તત્સર્વં સમુદીરયેત્

ભારતાધ્યયનં કાર્યં પિતૄણાં પરમપ્રિયં।
ભુક્તવત્સુ ચ વિપ્રેષુ ભોજ્યતોયાદિકં નૃપ

સાર્વવર્ણિકમન્નાદ્યમાનયેત્સાવધારણં।
સમુત્સૃજેદ્ભુક્તવતામગ્રતો વિકિરાન્ભુવિ

અગ્નિદગ્ધાશ્ચ યે જીવા યેપ્યદગ્ધાઃ કુલે મમ।
ભૂમૌ દત્તેન તૃપ્યંતુ તૃપ્તા યાંતુ પરાં ગતિં

યેષાં ન માતા ન પિતા ન બંધુર્ન ચાપિ મિત્રં ન તથાન્નમસ્તિ।
તત્તૄપ્તયેન્નં ભુવિ દત્તમેતત્પયાતુ યોગાય યતો યતસ્તે

અસંસ્કૃતપ્રમીતાનાં ત્યાગિનાં કુલભાગિનાં।
ઉછિષ્ટભાગધેયાનાં દર્ભેષુ વિકિરાસનં

તૃપ્તાન્જ્ઞાત્વોદકં દદ્યાત્સકૃદ્વિકિરણે તથા।
વિપ્રલિપ્તમહીપૃષ્ટે ગોશકૃન્મૂત્રવારિણા

નિધાય દર્ભાન્વિધિવદ્દક્ષિણાગ્રાન્પ્રયત્નતઃ।
સર્વવર્ણવિધાનેન પિંડાંશ્ચ પિતૃયજ્ઞવત્

અવનેજનપૂર્વં તુ નામગોત્રં તુ માનવઃ।
ઉક્ત્વા પુષ્પાદિકં દત્વા કૃત્વા પ્રત્યવનેજનં

જ્ઞાત્વાપસવ્યં સવ્યેન પાણિના ત્રિઃ પ્રદક્ષિણં।
પિતૃવન્માતૃકં કાર્યં વિધિવદ્દર્ભપાણિના

દીપપ્રજ્વાલનં તદ્વત્કુર્યાત્પુષ્પાર્ચનં બુધઃ।
તથા ચાંતેષુ ચાચમ્ય દદ્યાચ્ચાપઃ સકૃત્સકૃત્

તથા પુષ્પાક્ષતાન્પશ્ચાદક્ષય્યોદકમેવ ચ।
સતિલં નામગોત્રેણ દદ્યાચ્છક્ત્યા ચ દક્ષિણામ્

ગોભૂહિરણ્યવાસાંસિ ભવ્યાનિ શયનાનિ ચ।
દદ્યાદ્યદિષ્ટં વિપ્રાણામાત્મનઃ પિતુરેવ ચ

વિત્તશાઠ્યેન રહિતઃ પિતૃભ્યઃ પ્રીતિમાવહેત્।
તતઃ સ્વધાવાચનકં વિશ્વેદેવેષુ ચોદકં

દત્વાશીઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્દ્વિજેભ્યોપિ યથા બુધઃ।
અઘોરાઃ પિતરઃ સંતુ સંત્વિત્યુક્તઃ પુનર્દ્વિજૈઃ

ગોત્રં તથા વર્દ્ધતાં તુ તથેત્યુક્તશ્ચ તૈઃ પુનઃ।
સ્વસ્તિવાચનકં કુર્યાત્પિંડાનુદ્ધૃત્ય ભક્તિતઃ

ઉચ્છેષણં તુ તત્તિષ્ઠેદ્યાવદ્વિપ્રવિસર્જનમ્।
તતો ગૃહબલિં કુર્યાદિતિ ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ

ઉચ્છેષણં ભૂમિગતમજિહ્મસ્યાશઠસ્ય ચ।
દાસવર્ગસ્ય તત્પિંડં ભાગધેયં પ્રચક્ષતે

પિતૃભિર્નિર્મિતં પૂર્વમેતદાપ્યાયનં સદા।
અવ્રતાનામપુત્રાણાં સ્ત્રીણામપિ નરાધિપ

તતઃ સ્થાનાગ્રતઃ સ્થિત્વા પ્રતિગૃહ્યાંબુપાત્રિકાં।
વાજેવાજેતિ ચ જપન્કુશાગ્રેણ વિસર્જયેત્

બહિઃ પ્રદક્ષિણં કુર્યાત્પદાન્યષ્ટાવનુવ્રજેત્।
બંધુવર્ગેણ સહિતઃ પુત્રભાર્યાસમન્વિતઃ

નિવૃત્ય પ્રણિપત્યાથ પ્રયુજ્યાગ્નિં સ મંત્રવિત્।
વૈશ્વદેવં પ્રકુર્વીત નૈત્યિકં બલિમેવ ચ

તતસ્તુ વૈશ્વદેવાંતે સભૃત્યસુતબાંધવઃ।
ભુંજીતાતિથિસંયુક્તઃ સર્વં પિતૃનિષેવિતં

એતચ્ચાનુપનીતોપિ કુર્યાત્સર્વેષુ પર્વસુ।
શ્રાદ્ધં સાધારણં નામ સર્વકામફલપ્રદમ્।
ભાર્યાવિરહિતોપ્યેતત્પ્રવાસસ્થોપિ ભક્તિમાન્

શૂદ્રોપ્યમંત્રકં કુર્યાદનેન વિધિના નૃપ।
તૃતીયમાભ્યુદયિકં વૃદ્ધિશ્રાદ્ધં વિધીયતે

ઉત્સવાનંદસંસ્કારે યજ્ઞોદ્વાહાદિમંગલે।
માતરઃ પ્રથમં પૂજ્યાઃ પિતરસ્તદનંતરં

તતો માતામહા રાજન્વિશ્વેદવાસ્તથૈવ ચ।
પ્રદક્ષિણોપચારેણ દધ્યક્ષતફલોદકૈઃ

પ્રાઙ્મુખો નિર્વપેત્પિંણ્ડાન્પૂર્વાંશ્ચૈવ પુરાતનાન્।
સંપન્નમિત્યભ્યુદયે દદ્યાદર્ઘં દ્વયોર્દ્વયોઃ

યુગ્મા દ્વિજાતયઃ પૂજ્યા વસ્ત્રાકલ્પાંબરાદિભિઃ।
તિલકાર્યં યવૈઃ કાર્યં તચ્ચ સર્વાનુપૂર્વકં

મંગલ્યાનિ ચ સર્વાણિ વાચયેદ્દ્વિજપુંગવાન્।
એવં શૂદ્રોપિ સામાન્યં વૃદ્ધિશ્રાદ્ધં ચ સર્વદા

નમસ્કારેણ મંત્રેણ કુર્યાદ્દાનાનિ વૈ બુધઃ।
દાનં પ્રધાનં શૂદ્રસ્ય ઇત્યાહ ભગવાન્પ્રભુઃ।
દાનેન સર્વકામાપ્તિસ્તસ્ય સંજાયતે યતઃ

।
ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે સાધારણાભ્યુદયકીર્તનં નામ નવમોધ્યાયઃ