પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.77

વૈશંપાયન ઉવાચ-
પ્રભવત્યયમાકાશે નિત્યં દ્વિજવર પ્રભો।
કોઽયં કો વા પ્રભાવોસ્ય કુત્ર જાતો ઘૃણીશ્વરઃ

કિં કરોતિ હિ કાર્યં વૈ યતો રશ્મિમયો ભૃશમ્।
દેવૈર્મુનિવરૈસ્સિદ્ધૈશ્ચારણૈર્દૈત્યરાક્ષસૈઃ

નિખિલૈર્માનુષૈઃ પૂજ્યઃ સદૈવ બ્રાહ્મણાદિભિઃ।
વ્યાસ ઉવાચ-।
પરમં બ્રહ્મણસ્તેજો બ્રહ્મદેહાદ્વિનિસ્સૃતમ્

સાક્ષાદ્બ્રહ્મમયં વિદ્ધિ ધર્મકામાર્થમોક્ષદમ્।
મયૂખૈર્નિર્મલૈઃ કૂટમતિચંડં સુદુઃસહમ્

દૃષ્ટ્વા પ્રદુદ્રુવુર્લોકાઃ કરૈશ્ચંડૈઃ પ્રપીડિતાઃ।
તતશ્ચ સાગરાઃ સર્વે વરનદ્યો નદાદયઃ

શુષ્યંતિ જંતવસ્તત્ર મ્રિયંતે ચાતુરા જનાઃ।
અથ શક્રાદયો દેવા બ્રહ્માણં સમુપાગતાઃ

ઇમમર્થં તદા પ્રોચુર્દેવાંશ્ચ વિધિરબ્રવીત્।
આદિર્બ્રહ્મતનોર્દેવાઃ સત્ત્વગો જનકઃ પ્રભુઃ

અયં રજોમયઃ સાક્ષાત્સુધાંશુસ્તનુમધ્યગઃ।
એતાભ્યાં પાલિતા લોકાસ્ત્રૈલોક્યે સચરાચરાઃ

દિવ્યોપપાદકા દેવા યે વાત્રૈવ જરાયુજાઃ।
અંડજાઃ સ્વેદજાશ્ચૈવ યે વાત્રૈવોદ્ભિજ્જાદયઃ

સૂર્યસ્યાસ્ય પ્રભાવં તુ વક્તુમેવ ન શક્નુમઃ।
અનેન રક્ષિતા લોકા જનિતાઃ પાલિતા ધ્રુવમ્

અસ્યૈવ સદૃશો નાસ્તિ સર્વેષાં પરિરક્ષણાત્।
યં ચ દૃષ્ટ્વાપ્યુષઃકાલે પાપરાશિઃ પ્રલીયતે

તમારાધ્ય જના મોક્ષં સાધયંતિ દ્વિજાતયઃ।
સંધ્યોપાસનકાલે તુ વિપ્રા બ્રહ્મવિદઃ કિલ

ઉદ્બાહવો ભવંત્યેવ તે ચ દેવપ્રપૂજિતાઃ।
અસ્યૈવ મંડલસ્થાં ચ દેવીં સંધ્યાસ્વરૂપિણીં

સમુપાસ્ય દ્વિજાસ્સર્વે લભંતે સ્વર્ગમોક્ષકૌ।
ધરાયાં પતિતોચ્છિષ્ટાઃ પૂતાસ્તે ચાસ્ય રશ્મિભિઃ

સંધ્યોપાસનમાત્રેણ કલ્મષાત્પૂતતાં વ્રજેત્।
દૃષ્ટ્વા ચાંડાલકં ગોઘ્નં પતિતં કુષ્ઠસંગતમ્

મહાપાતકસંકીર્ણમુપપાતકસંવૃતમ્।
પશ્યંતિ યે નરાસ્સૂરં તે પૂતા ગુરુકિલ્બિષાત્

અસ્યોપાસનમાત્રેણ સર્વરોગાત્પ્રમુચ્યતે।
નાંધત્વં ન ચ દારિદ્ર્યં દુઃખં ન ચ શોચ્યતામ્

લભતે ચ ઇહામુત્ર સમુપાસ્ય વિરોચનમ્।
અદૃષ્ટા નૈવ લોકૈશ્ચ દેવા હરિહરાદયઃ

ધ્યાનરૂપપ્રગમ્યાસ્તે દૃષ્ટો દેવો હ્યયં સ્મૃતઃ।
દેવા ઊચુઃ।
અસ્તુ પ્રસાદનારાધ્યશ્ચાસ્તૂપાસનપૂજનમ્

અસ્યૈવ દર્શનં બ્રહ્મન્પ્રલયાનલસંમિતમ્।
સર્વે નરાદયસ્સત્વા મૃતાવસ્થાં ગતા ભુવિ

અસ્ય તેજઃપ્રભાવેણ પ્રણષ્ટાસ્સાગરાદયઃ।
ન સમર્થા વયં સોઢું કથમન્યે પૃથગ્જનાઃ

તસ્માત્તવપ્રસાદાચ્ચ પૂજયામો યથા રવિમ્।
યજંતિ ચ નરા ભક્ત્યા તદુપાયો વિધીયતામ્

દેવાનાં વચનં શ્રુત્વા ગતો બ્રહ્મખગેશ્વરમ્।
ગત્વા સ્તોતું સમારેભે સર્વલોકહિતાય વૈ

દેવત્વં સર્વલોકસ્ય ચક્ષુર્ભૂતો નિરામયઃ।
બ્રહ્મરૂપધરઃ સાક્ષાદ્દુષ્પ્રેક્ષ્યઃ પ્રલયાનલઃ

સર્વદેવસ્થિતસ્ત્વં હિ સદા વાયુસખસ્તનૌ।
અન્નાદિપાચનં ત્વત્તો જીવનં ચ ભવેદ્ધ્રુવમ્

ઉત્પત્તિપ્રલયૌ દેવ ત્વમેકો ભુવનેશ્વરઃ।
ત્વદૃતે સર્વલોકાનાં દિનૈકં નાસ્તિ જીવનમ્

પ્રભુસ્ત્વં સર્વલોકાનાં ત્રાતા ગોપ્તા પિતા પ્રસૂઃ।
ચરાચરાણાં સર્વેષાં ત્વત્પ્રસાદાદ્ધૃતં જગત્

દેવેષુ ત્વત્સમો નાસ્તિ ભગવંસ્ત્વખિલેષુ ચ।
સર્વત્ર તેઽસ્તિ સદ્ભાવસ્ત્વયૈવ ધારિતં જગત્

રૂપગંધાદિકારી ત્વં રસાનાં સ્વાદુતા ત્વયા।
એવં વિશ્વેશ્વરઃ સૂરો નિખિલસ્થિતિકારકઃ

તીર્થાનાં પુણ્યક્ષેત્રાણાં મખાનાં જગતઃ પ્રભો।
ત્વમેકઃ પ્રયતો હેતુસ્સર્વસાક્ષી ગુણાકરઃ

સર્વજ્ઞઃ સર્વકર્તા ચ હર્તા પાતા સદોત્સુકઃ।
ધ્વાંતપંકામયઘ્નશ્ચ દારિદ્ર્યદુઃખનાશનઃ

પ્રેત્યેહ ચ પરો બંધુઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વલોચનઃ।
ત્વદૃતે સર્વલોકાનામુપકારી ન વિદ્યતે

આદિત્ય ઉવાચ-।
પિતામહ મહાપ્રાજ્ઞ વિશ્વેંદ્ર વિશ્વભાવક।
બ્રૂહિ શીઘ્રં પરં યત્તે કરિષ્યામિ મતં વિધે

બ્રહ્મોવાચ-।
મયૂખસ્ત્વતિચંડશ્ચ લોકાનામતિદુઃસહઃ।
યથૈવ મૃદુતામેતિ તથા કુરુ સુરેશ્વર

આદિત્ય ઉવાચ-।
કિરણાઃ કોટિકોટિર્મે લોકનાશકરાઃ પરાઃ।
ન ચાભીષ્ટકરા લોકે પ્રયોગાચ્છિન્ધિ તાન્પ્રભો

તતો વિરિંચિના તૂર્ણં રવિવાક્યવશાદ્ધ્રુવં।
આહૂય વિશ્વકર્માણં કૃત્વા વજ્રમયીં ભ્રમિ

ચિચ્છેદ ચ રવેર્ભાનૂન્પ્રલયાનલસન્નિભાન્।
તૈરેવ રચિતં તત્ર વિષ્ણોશ્ચક્રં સુદર્શનમ્

અમોઘં યમદંડં ચ શૂલં પશુપતેસ્તથા।
કાલસ્ય ચ પરઃ ખડ્ગશ્શક્તિર્ગુરુપ્રમોદિની

ચંડિકાયાઃ પરં શસ્ત્રં વિચિત્રં શૂલકં તથા।
ચક્રે બ્રહ્માજ્ઞયા શીઘ્રં તેનૈવ વિશ્વકર્મણા

સહસ્રકિરણં શિષ્ટમન્યચ્ચૈવ પ્રશાતિતમ્।
અજનોપાયભાવેન પુનશ્ચ કશ્યપાન્મુને

અદિતેર્ગર્ભસંજાત આદિત્ય ઇતિ વૈ સ્મૃતઃ।
અયં ચરતિ વિશ્વાંતે મેરુશૃંગં ભ્રમત્યપિ

સદોર્ધ્વં દિનરાત્રં ચ ધરણ્યા લક્ષયોજને।
ગ્રહાશ્ચંદ્રાદયસ્તત્ર ચરંતિ વિધિનોદિતાઃ

સૂરઃ સંચરતે માસાન્દ્વાદશદ્વાદશાત્મકઃ।
સંક્રમાદસ્ય સંક્રાંતિઃ સર્વૈરેવ પ્રતીયતે

તાસુ યદ્વા ફલં બ્રૂમો લોકાનાં નિખિલં મુને।
ધનુર્મિથુનમીનેષુ કન્યાયાં ષડશીતયઃ

વૃષવૃશ્ચિકકુંભેષુ સિંહે વિષ્ણુપદી સ્મૃતા।
તર્પણં ચાક્ષયં વિદ્ધિ દાનં દેવાર્ચનં તથા

ષડશીતિસહસ્રાણિ ષડશીતૌ ફલં ભવેત્।
વિષ્ણુપદ્યાં તુ લક્ષં તુ અયને કોટિકોટકં

વિષ્ણુપદ્યાં તુ યદ્દાનમક્ષયં પરિકીર્તિતં।
દાતુર્વદામિ સાન્નિધ્યં સદા જન્મનિજન્મનિ

શીતે તૂલપટીદાનાન્ન દુઃખં જાયતે તનૌ।
તુલાદાને તલ્પદાને દ્વયોરેવાક્ષયં ફલં

સર્વોપકરણાં શય્યાં યો દદાતિ વિમત્સરઃ।
વર્ણમુખ્યાય વિપ્રાય સ રાજપદવીં લભેત્

તથૈવાગ્નિં જલં દત્વા નદીતીરે પથિપ્રગે।
દત્વા ચ તૈલતાંબૂલમૂર્વ્યા અધિપતિર્ભવેત્૫૦

સત્યભાવાદ્દ્વિજં નત્વા ધની ચાક્ષયતાં વ્રજેત્।
માઘે માસ્યસિતે પક્ષે પંચદશ્યામહર્મુખે

પિતૄંસ્તિલજલૈરેવ તર્પયિત્વાક્ષયો દિવિ।
સુલક્ષણાં ચ ગાં દત્વા હેમશૃંગાં મણિપ્રભામ્

રૌપ્યખુરપ્રદેશાં ચ તથા કાંસ્યસુદોહનામ્।
એતાં દત્વા દ્વિજાગ્ર્યાય સાર્વભૌમો ભવેન્નૃપઃ

દત્વાન્નાભરણં રાજા મંડલેશો ધનીશ્વરઃ।
તિલધેનું તુ યો દદ્યાત્સર્વોપસ્કરણાન્વિતામ્

સપ્તજન્માર્જિતાત્પાપાન્મુક્તો નાકેઽક્ષયો ભવેત્।
ભોજ્યાન્નં બ્રાહ્મણે દત્વા અક્ષયં સ્વર્ગમશ્નુતે

ધાન્યં વસ્ત્રં તથા ભૃત્યં ગૃહપીઠાદિકં ચ યત્।
યો દદાતિ દ્વિજાગ્ર્યાય તં ચ લક્ષ્મીર્ન મુંચતિ

યત્કિંચિદ્દીયતે દાનં સ્વલ્પં વા યદિ વા બહુ।
અક્ષયં પરલોકેષુ યુગાદ્યાસુ તથૈવ ચ

યદ્વા દેવાર્ચનં સ્તોત્રં ધર્માખ્યાનપ્રતિશ્રવઃ।
પુનાતિ સર્વપાપેભ્યો દિવિ પૂજ્યો ભવત્યસૌ

તૃતીયા માઘમાસસ્ય સિતા મન્વંતરા સ્મૃતા।
તસ્યાં યદ્દીયતે દાનં સર્વમક્ષયમુચ્યતે

ધનં ભોગ્યં તથા રાજ્યં નાકં કલ્પાંતરસ્થિતમ્।
તસ્માદ્દાનં સતાં પૂજા પ્રેત્યાનંતફલપ્રદા

મન્વંતરા તુ માઘે સ્યાત્સપ્તમી યા શિતીતરા।
તિથિઃ પુણ્યતમા પ્રોક્તા પુરાણૈરભિરક્ષિતા

માઘમાસે સિતે પક્ષે સપ્તમી કોટિભાસ્કરા।
તામુપોષ્ય નરઃ પુણ્યાં મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

સૂર્યગ્રહણતુલ્યા હિ શુક્લા માઘસ્ય સપ્તમી।
અરુણોદયવેલાયાં તસ્યાં સ્નાનં મહાફલમ્

યચ્ચ તત્ર કૃતં પાપં મયા સપ્તસુ જન્મસુ।
તન્મે રોગં ચ શોકં ચ ભાસ્કરી હંતુ સપ્તમી

જનની સર્વભૂતાનાં સપ્તમી સપ્તસપ્તિકે।
સપ્તમ્યામુદિતે દેવિ નમસ્તે રવિમંડલે

અર્કપત્રં યવાઃ પુષ્પં સુગંધં બદરીફલમ્।
તત્પત્રે તામ્રપાત્રે વા યુક્તમાનીય તણ્ડુલમ્

યજ્ઞસૂત્રં સસિંદૂરં દત્વા ચાર્ઘં સુશોભનમ્।
સર્વપાપં ક્ષયં યાતિ સપ્તજન્મકૃતં ચ યત્

નરકૈઃ પીડ્યતે તાવદ્રોગૈઃ પાપૈશ્ચ દુઃખદૈઃ।
હવિષ્યં ભોજયેદન્નં શુદ્ધમાતપતંડુલૈઃ

વર્જયેચ્ચ શિલાઘૃષ્ટં શૃંગબેરં તુ શાકકમ્।
કોરદૂષકપત્રં ચ રંભાચ્છાગીઘૃતં તથા

કેશકીટાદિકં વર્જ્યમુષ્ણોદસ્નાનમેવ ચ।
અલ્પબીજાદિકં સર્વં વ્રતે સૂરસ્ય વર્જયેત્

અન્યચ્ચ નાચરેત્તત્ર ધર્મચિંતાં વિના વ્રતી।
સૌરવ્રતં મહાપુણ્યં પુરાણૈરભિનંદિતમ્

વર્ષકોટિસહસ્રાણિ વર્ષકોટિશતાનિ ચ।
આદિત્યસ્ય સમં ભોગ્યં લભતે દિવિ શાશ્વતમ્

એવં સ્વર્ગક્ષયાદેવ રાજા ભૂમૌ મહાધની।
મર્ત્યલોકે પુરાભ્યાસાત્કરોતિ ભાસ્કરવ્રતમ્

તથા સ્વયં સુખં ભોગ્યં લભતે દિવિ શાશ્વતમ્।
આરોગ્યં સંપદં જન્મી ભાસ્કરસ્ય પ્રસાદતઃ

રવિવારે ભવેદ્યા ચ સપ્તમી માઘશુક્લકે।
મહાજયેતિ વિખ્યાતા અન્યત્ર વિજયા સ્મૃતા

વિજયા કોટિલક્ષં સ્યાદનંતં સ્યાન્મહાજયા।
તત્રૈકેન વ્રતેનૈવ મુચ્યતે જન્મબંધનાત્

અશ્વરત્નં સુવર્ણં ચ રક્તવસ્ત્રં ચ ધાન્યકમ્।
દદાતિ ભાસ્કર પ્રીત્યા સ્વર્ગ મર્ત્યપતિઃ ક્રમાત્

એષાં ભેદં પ્રવક્ષ્યમિ શૃણુ વિપ્ર યથાર્થવત્।
ઉત્તમાભરણૈર્યુક્તં સદ્વાહં યો દદાતિ હ

સમુદ્રૈસ્સપ્તભિર્જુષ્ટાં ભૂમિમેત્યારિવર્જિતામ્।
લભેદ્ભવાંતરે મર્ત્યમેકેનૈકાધિપો ભવેત્

અશ્વહીનં ચ પત્રાંગં વૃષભૈર્વાપ્યલંકૃતમ્।
હેમમાષં દ્વિમાષં વા દક્ષિણા વિહિતા બુધૈઃ

રત્નભાંડં મહાર્થં ચ હૈમૈરેવ કૃતં ચ યત્।
સ્વર્ણં વા કેવલં દત્વા ત્રિવિષ્ટપધનેશ્વરઃ

રક્તવસ્ત્રં ચ ધાન્યં ચ શક્તિતો યઃ પ્રયચ્છતિ।
સ્વર્ગોર્વ્યોરીશતામેતિ ન તં લક્ષ્મીર્વિમુંચતિ

અરોગી સુપ્રસન્નાત્મા દસ્યુજેતા પ્રતાપવાન્।
યાવત્પ્રભાસતે ભાનુસ્તાવત્પૂજ્યતમો હિ સઃ

માઘાદૌ દ્વાદશીંમાયાં સપ્તમીં કારયેત્સ તુ।
ઇહાભીષ્ટફલં ભુક્ત્વા સુરૈશ્ચૈવ પ્રપૂજ્યતે

અર્કાઙ્ગસપ્તમી વ્રતં કૃત્વા ચ વિધિવદ્બુધઃ।
પાપાત્પૂત ઇહાભીષ્ટં સંપ્રાપ્ય મુક્તિમાપ્નુયાત્

લક્ષણં ચ પ્રવક્ષ્યામિ માસિ માસિ ચ યો વિધિઃ।
વ્રતસ્યાસ્ય પ્રસાદાચ્ચ સુરાણામર્ચિતો દિવિ

શુક્લપક્ષે રવિદિને પ્રવૃત્તે ચોત્તરાયણે।
પુંનામધેયનક્ષત્રે ગૃહ્ણીયાત્સપ્તમીવ્રતમ્

હસ્તો મૈત્રં તથા પુષ્યઃ શ્રવો મૃગ પુનર્વસુ।
પુંનામધેય નક્ષત્રાણ્યેતાન્યાહુર્મનીષિણઃ

પંચમ્યામેકભક્તં તુ ષષ્ઠ્યાં નક્તં પ્રકીર્તિતમ્।
સપ્તમ્યામુપવાસં ચ અષ્ટમ્યાં પારણં ભવેત્

અર્કાગ્રં શુચિગોમયં સુમરિચં તોયં ફલં ચાશ્નુતે ।
મૂલં નક્તમુપોષણં ચ વિધિવત્કૃત્વૈકભક્તં તથા।
ક્ષીરં વાપ્યશનં ઘૃતાક્તમિતિ ચ પ્રોક્તાઃ ક્રમેણામુના।
કૃત્વા વાસરસપ્તમીં દિનકૃતઃ પ્રાપ્નોત્યભીષ્ટં ફલં

અર્કાગ્રં ગ્રામાત્પૂર્વોત્તરદિગ્ગતાર્કવિટપસ્ય શાખાગ્રસ્થિતં।
વિશિષ્ટં સૂક્ષ્મપત્રદ્વયં સતોયં દન્તૈરસ્પૃષ્ટં પાતવ્યં।
શુચિગોમયં ભૂમાવપતિતં મદ્યાઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં પલમાત્રં દન્તૈરસ્પૃષ્ટં સતોયં પાતવ્યમ્।
સુમરિચમવ્રણમપુરાતનં સ્થૂલમવશુષ્કમેકં દન્તૈરસ્પૃષ્ટં સતોયં પાતવ્યમ્।
તોયં બ્રહ્મપિત્રઙ્ગુલીમૂલપ્રસરં પાતવ્યમ્ફલં ખર્જૂરનારિકેલાનામન્યતમં દંતૈરસ્પૃષ્ટં પાતવ્યં ઘૃતાક્તમિતિ ચાહારં મયૂરડિંભપરિમાણં।
ઘૃતમપિ તત્પરિમાણમ્

આત્મનો દ્વિગુણાં છાયાં યદા કુર્વીત ભાસ્કરઃ।
તદા નક્તં વિજાનીયાન્ન નક્તં નિશિભોજનં

પ્રથમં પૂજયેદ્દેવં ફલપુષ્પાદિમંત્રકૈઃ।
અન્નદાનં તતઃ કુર્યાદ્વિધ્યુક્તપરિમાણકં

તતો ધ્યાનમ્-।
સર્વલક્ષણસંપૂર્ણં સર્વાભરણભૂષિતં।
દ્વિભુજં રક્તવર્ણં ચ રક્તપંકજધૃત્કરં

તેજોબિંબં બહુજલમધ્યસ્થં સપરિચ્છદં।
પદ્માસનગતં દેવં રક્તગંધાનુલેપનં

આદિત્યં ચિંતયેદ્દેવં પૂજાકાલે વિશેષતઃ।
અથ મંત્રશ્ચાયં-।
ભાસ્કરાય વિદ્મહે સહસ્રરશ્મયે ધીમહિ તન્નઃ સૂર્યઃ પ્રચોદયાત્

જપ્ય એષ પરઃ પ્રોક્તઃસપ્તમ્યાં વિજયાવહઃ।
કરવીરૈઃ કરંજૈશ્ચ રક્તકુંકુમસન્નિભૈઃ

પશ્ચાચ્ચ પારણા કાર્યા તથાષ્ટમ્યાં વિશેષતઃ।
અષ્ટમ્યામેવ કર્તવ્યં નવમ્યાં નૈવ પારણં

વ્રતે ફલં ન ચાપ્નોતિ નવમ્યાં પારણે કૃતે।
પારણં ત્વપરાહ્ણે તુ કટુતિક્તામ્લવર્જિતં

તંડુલં શોધયેદ્યત્નાત્તૃણબીજાદિકં ત્યજેત્।
મુદ્ગ માષ તિલાદીનિ ઘૃતં ચ પરિવર્જયેત્૧૦૦

બ્રાહ્મણાન્ભોજયેદ્ભક્ત્યા શક્તઃ ક્ષીરાદિહવ્યકૈઃ।
યથાશક્ત્યન્નપાનૈશ્ચ વ્યંજનૈશ્ચ નિરામિષૈઃ

વિપ્રાય દક્ષિણાં દદ્યાદ્વિભજ્ય ચાનુરૂપતઃ।
ઇમામનંતફલદાં યઃ કુર્યાત્સપ્તમીં નરઃ

સર્વપાપપ્રશમનીં ધનપુત્રવિવર્ધનીમ્।
માસિ માસિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ વ્રતં કૃત્વાર્કતુષ્ટયે

યઃ કુર્યાત્પારણં ભક્ત્યા સૂર્યલોકં સ ગચ્છતિ।
કલ્પકોટિં વસેત્સ્વર્ગે તતો યાતિ પરાં ગતિં

ઇદમેવ પરં ગુહ્યં ભાષિતં શંભુના પુરા।
શ્રવણાત્સતતં તસ્ય વ્રતસ્ય પરિપાલનાત્।
શ્રાવયેદ્વાપિ લોકસ્ય ફલં તુલ્યં પ્રકીર્તિતં

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે અર્કાઙ્ગસપ્તમીવ્રતંનામ।
સપ્તસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ