પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.75

વ્યાસ ઉવાચ-।
શ્રુત્વા મહેશ્વરાદ્વાક્યં દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ।
દુદ્રુવુર્દૈત્યસંઘાંસ્તાન્સર્વે સર્વાન્સમંતતઃ

આજગામ મહાબાહુઃ કુંભો નામ મહાસુરઃ।
નૈરૃતો યક્ષરાજાનં ગદયા ચાહનદ્ભૃશમ્

ગુહ્યકેશો ગદાપાતૈર્જઘાન ભૃશમુત્તમમ્।
તતોન્યોન્યં ગદાયુદ્ધમભવદ્ભીષણં તયોઃ

ચક્રબંધં મહાબંધં પુરોવધ્યનિબંધનમ્।
પ્રાચુરં ભીષણં યાનં સ્ફોટતૈલાભિવાસ્તિકમ્

તેન કૃત્વા મહાયુદ્ધમવસાને ધનેશ્વરઃ।
પાતયામાસ તં સ્ફોટં તસ્ય કુંભસ્ય ચોરસિ

ભગ્નદંષ્ટ્રસ્તતઃ કુંભો નિપપાત મહીતલે।
સ્યંદનસ્થો મહાવીર્યો જંભો હરિહયં તદા

જઘાનશરસંઘૈશ્ચ તથૈવૈરાવણં ભૃશમ્।
વાસવો ભિદુરેણૈવ સંબિભેદાસુરોત્તમમ્

સ પપાત ધરાપૃષ્ઠે ગતાસુર્લોહિતોક્ષિતઃ।
તથારણ્યં સુઘોરં ચ અઘોરં ઘોરમેવ ચ

ચતુરો ગણમુખ્યાંશ્ચ શક્ત્યા બિભેદ સંયુગે।
સેનાન્યશ્ચૈવ પ્રત્યેકં પાતયામાસ લાઘવાત્

સૌરભં શરસંઘૈશ્ચ જયંતો વશમાનયત્।
શક્તિહસ્તં ચ સંહ્રાદં યમદંડં નરાંતકમ્

હત્વા ચ પાતયામાસ સ ભસ્મીકૃતવિગ્રહઃ।
કાલશ્ચ ખડ્ગપાતેન પાતયામાસ બાભ્રવમ્

શક્ત્યા મૃત્યુર્બિભેદાશ્વં તથા નિર્ઘૃણકં રણે।
અગ્નિના દહ્યમાનાશ્ચ સપ્તૈતે ચ મહાબલાઃ

ભદ્રબાહુર્મહાબાહુઃ સુગંધો ગંધ એવ ચ।
ભૌરિકો વલ્લિકો ભીમ એતે સેનાગ્રગામિનઃ

રણે સંદગ્ધદેહાશ્ચ પેતુરુર્વ્યાં ગતાસવઃ।
પાશબદ્ધા મહાવીર્યા વરુણસ્ય મહાત્મનઃ

પેતુરુર્વ્યાં મહાસત્વાઃ શૂરાઃ શૂરભયાનકાઃ।
શૂરસ્ય રશ્મિજાલેન નિહતાઃ પઞ્ચદાનવાઃ

તુરુતુંબુરુદુર્મેધસ્સાધકા સાધકાભિધાઃ।
ક્રૂર ક્રૌંચ રણેશાન મોદસંમોદ ષણ્મુખાઃ

શરૈર્નિપાતિતા દૈત્યાઃ સંયુગે માતરિશ્વના।
નૈરૃતો ગદયા ભીમં પાતયામાસ ભૂતલે

શૂલપાતૈશ્ચ રુદ્રાણાં શતશો દૈત્યદાનવાઃ।
નિપેતુઃ સંયુગે ભીતાઃ સંમુખા રણપંડિતાઃ

વસૂનાં શરપાતૈશ્ચ શૂરાણાં રશ્મિમાલિનામ્।
મેઘાનાં કરકાભિશ્ચ વજ્રપાતૈસ્સુદારુણૈઃ

નિપાતિતા રણે દૈત્યાઃ શતશો બલશાલિનઃ।
કુબેરસ્ય ગદાપાતૈર્નિપતંતિ સહસ્રશઃ

શક્રસ્ય ભિદુરેણૈવ ભેદિતા દૈત્યપુંગવાઃ।
અસંખ્યાતાઃ પતંત્યુર્વ્યાં સ્કંદશક્ત્યા તથા હતાઃ

ગણેશપર્શુપાતેન પતંતિ મુખ્યમુખ્યકાઃ।
વૈકુંઠકરમુક્તેન ચક્રેણ તીવ્રકર્મણા

દૈત્યાનાં પ્રવરાણાં ચ શિરાંસિ નિપતંતિ કૌ।
શમનો યમદંડેન કોટિકોટિસહસ્રશઃ

અપાતયત્તદા ભૂમ્યાં કાલઃ ખડ્ગેન દાનવાન્।
મૃત્યુશ્શક્ત્યા તથા દૈત્યાન્પાશી પાશેન ચાપરાન્

પાતેન તક્ષકાદીનાં સુધાંશોઃ શિશિરેણ ચ।
અશ્વારોહી ખરોમન્યોહનિપાશસ્તથા ગજાન્

પરિઘેણ ગજં કુંભે દૈત્યાનાં નાશયત્તતઃ।
એવમશ્વાન્ગજાંશ્ચૈવ લાઘવાત્સ ન્યપાતયત્

એવં સિદ્ધૈશ્ચ ગંધર્વૈરપ્સરોભિર્મહાબલૈઃ।
અન્યાભિર્દેવતાભિશ્ચ સમાતૃગણનાયકૈઃ

નિપાતિતા મહોઘોરા યે તે પ્રલયદાનવાઃ।
શરૈશ્ચ ખડ્ગપાતૈશ્ચ શૂલશક્તિપરશ્વધૈઃ

યષ્ટિપરિઘકુંતૈશ્ચ પાતયંત્યસુરાન્સુરાઃ।
એવં સંક્ષીયમાણેષુ દૈત્યરાટ્સમપદ્યત

આદિત્યરથસંકાશં રથરત્નવિભૂષિતમ્।
શાતકુંભમયં દિવ્યં ઘંટાચામરભૂષિતમ્

પતાકાધ્વજસંપૂર્ણં રમ્યં શક્રરથોપમમ્।
સમારુહ્ય મહાવીરો હિરણ્યાક્ષોઽસુરાધિપઃ

જઘાન શરજાલૈશ્ચ દુર્નિવાર્યઃ સુરાસુરૈઃ।
સસૈન્યાનિ ગજાન્વીરો રથાંશ્ચ સહ સૈંધવાન્

પાતયામાસ ભૂમૌ ચ શતશોથ સહસ્રશઃ।
એવં ચરન્સ વૃંદેષુ નિખિલેષુ દિવૌકસામ્

પાતયામાસ દૈત્યેંદ્રઃ શરૌઘાન્મૃત્યુસન્નિભાન્।
ક્રમેણ સમરે ચાથ દેવસૈન્યાન્યમંથત

યથા પુષ્કરિણીવૃંદે ગજઃ કંજવનં શિતૈઃ।
શરપાતૈરથો વેગાત્સિંહનાદૈઃ પુનઃ પુનઃ

ધરણ્યાં પતિતા વેગાત્તદા દૈત્યેશ્વરસ્ય ચ।
દશભિશ્ચ સુતીક્ષ્ણાગ્રૈર્જયંતં સ જઘાન હ

રેમંતં પંચભિર્બાણૈઃ શક્રં પંચદશેન તુ।
ચિત્રરથં વિંશતિભિઃપંચવિંશતિભિર્ગુહમ્

હેરંબં ત્રિશરેણૈવ ચત્વારિંશચ્છરૈર્યમમ્।
તથૈવ કાલં મૃત્યું ચ પાણિના દ્વિગુણેન ચ

ગુહ્યકેશં જગત્પ્રાણં દશભિર્દશભિઃ શરૈઃ।
ષડિભશ્ચ સપ્તભિશ્ચૈવ રુદ્રાન્સર્વાન્પૃથક્પૃથક્

વસૂન્સર્વાંશ્ચ સશરૈઃ સિદ્ધગંધર્વપન્નગાન્।
દશાષ્ટદશભિઃ ષડિભર્યુદ્ધે દેવાન્ભિનત્ત્યસૌ

ઓજૌઘાદતિવીર્યાત્તુ શીઘ્રલાઘવર્દશનાન્।
આપત્પ્રાપ્તાઃ સુરા ભીત્યા પ્રતિકર્તું ન ચેશ્વરાઃ

મહેશશૂલસંકાશૈઃ શરૈર્મર્મવિભેદિભિઃ।
તાડિતા નિર્જરા યુદ્ધે મૂર્ચ્છિતા ધરણીં યયુઃ

તસ્યૈવ સંમુખે સ્થાતું ન શેકુઃ પ્રવરાસ્સુરાઃ।
તતો દેવા વિનિર્ધૂતાસ્ત્રિદિવેશેન સંયુતાઃ

શરણ્યં તે હરિં તત્ર શરણં તાડિતા યયુઃ।
એતસ્મિન્નંતરે વિષ્ણુઃ પ્રાહ જિષ્ણું ખગેશ્વરમ્

અધુના ગચ્છ દૈત્યસ્ય સંમુખં રણમૂર્ધનિ।
નાશાય સતતસ્તૂર્ણં ગતસ્તસ્યાંતિકં જવાત્

સરથં માર્ગણૈર્ભિત્વા વિષ્ણુમારોધયજ્જવમ્।
રથસ્ય સંમુખે દૈત્ય ઉવાચ વિષ્ણુમવ્યયમ્

અન્ય સૃષ્ટિં કરોમ્યદ્ય હત્વા ત્વાં ચ સનિર્જ્જરમ્।
તતો વિષ્ણુરુવાચેદં ગર્જંતં દૈત્યપુંગવમ્

શક્તસ્ત્વં સ્પર્દ્ધને પાપ યદિ યુદ્ધે સ્થિરો ભવ।
તતઃ શરશતૈરેવ જઘાન વિષ્ણુમવ્યયમ્

અસંભ્રાંતઃ સ ચિચ્છેદ યમદંડનિભાન્શરાન્।
પુનઃ શરસહસ્રાણિ પ્રેરયામાસ તં રણે

તાંશ્ચ છિત્વા શરૈઃ શૌરિસ્તં ચ વિવ્યાધ માર્ગણૈઃ।
પ્રગૌરવાદહાર્યાભૈઃ સંસ્પર્શાદ્બાડવાનલૈઃ

શરૈશ્ચ ભેદકૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ ખગમૈશ્ચ મનોજવૈઃ।
લાઘવાત્કેશવાસ્ત્રસ્ય તૂલશુષ્કતૃણોપમૈઃ

હૈમૈઃ શરસહસ્રૈસ્તુ તાડિતો દૈત્યપુંગવઃ।
બાધયાભ્યર્દિતઃ ક્રુદ્ધો ધૃત્વા શિખરિણં રણે

જઘાન માધવં વેગાદ્ધિરણ્યાક્ષો મહાબલઃ।
તં ચ સંચૂર્ણયામાસ ગદયા લીલયા હરિઃ

એવં પર્વતસાહસ્રં પાતિતં તુ ક્રમેણ હિ।
તથૈવ લાઘવાચ્ચૂર્ણં હરિણા દાનવારિણા

પુનર્બાહુસહસ્રાણિ કૃત્વાસૌ દાનવોત્તમઃ।
શરૈઃ શક્તિભિરત્યુગ્રૈઃ શૂલૈઃ પરશુકાદિભિઃ

વવર્ષ બહુભિર્વિષ્ણું ક્રોધાવિષ્ટેન ચેતસા।
તાંસ્તુ તેનૈવ પ્રહિતાંશ્ચિચ્છેદ સુરસત્તમઃ

શરૈર્દીપ્તૈર્મહાઘોરૈરસુરાણાં ભયંકરૈઃ।
વિવ્યાધ સર્વગાત્રેષુ શંભુશૂલોપમૈશ્શરૈઃ

દાનવાધિપતિઃ સંખ્યે હ્યવ્યયો હરિરીશ્વરઃ।
સ ચ કશ્મલતાં ગત્વા સર્વશક્તિમનુત્તમામ્

કાલજિહ્વોપમાં ઘોરામષ્ટઘંટાસમન્વિતામ્।
હરેરુરસિ પીને ચ વિદ્રુત્યા પાતયદ્દ્રુતમ્

શુશુભે સ સુરશ્રેષ્ઠસ્તડિત્ત્વત્સાન્દ્રમેઘવત્।
તતશ્ચ ચુક્રુશુર્દૈત્યા જયેતિ સાધુવાદિનઃ

તતશ્ચક્રં દૈત્યસૈન્યે દાનવારિર્વ્યસર્જયત્।
તેષાં શિરાંસિ સંચ્છિદ્ય માધવં પુનરાગમત્

સ દૈત્યં શક્તિપાતેન પાતયામાસ વૈ રણે।
ચિરાત્સંજ્ઞાં સમાલંબ્ય વહ્નિબાણેન કેશવમ્

નિજઘાન રણે ક્રુદ્ધો હરિઃ કૌબેરમાક્ષિપત્।
તતો મુમોચ માયાસ્ત્રં ચાસુરં ચાતિદારુણમ્

સિંહવ્યાઘ્રલુલાયાંશ્ચ તદ્વદ્દ્વિપ સરીસૃપાન્।
જઘાન સમરે વિષ્ણું હિરણ્યાક્ષઃ પ્રતાપવાન્

તતો માયાસ્ત્રસંભૂતાન્શસ્ત્રાસ્ત્રૌઘાન્રણે હરિઃ।
પ્રચિચ્છેદ શરૈરેવ શૂલેનૈવમતાડયત્

સ વિહ્વલિત સર્વાંગસ્તત્ક્ષણં લોહિતોક્ષિતઃ।
વિચકર્ષ હરન્વિષ્ણુરસૃગ્વિપ્લુતવિગ્રહઃ

તચ્છૂલં ચ ત્રિભિર્બાણૈઃ પ્રવિવ્યાધ સુરાધિપઃ।
વરૂથં સધ્વજં કેતું રથં ચૈવાતપત્રકમ્

યંતારં ચ પ્રચિચ્છેદ દશભિશ્ચ હરિઃ શરૈઃ।
પાતિતે ચ રથે દૈત્યઃ સંપ્લુત્યાથ રથં પરમ્

આરુરોહ સ દૈત્યેંદ્રઃ સંમુખં ચાકરોદ્બલી।
તતો યુદ્ધં મહાઘોરમભવલ્લોમહર્ષણમ્

હિરણ્યાક્ષસ્ય ચ હરેર્લોકવિસ્માપનં મહત્।
અસ્ત્રયુદ્ધં તથાન્યોન્યં કૃતપ્રતિકૃતં ચ તત્

તતો નિયુદ્ધે સતતં દિવ્યવર્ષશતં ગતમ્।
તતો દૈત્યો મહાસત્વો વવૃધે વામનો યથા

મુખેન જગ્રાહ રુષા ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્।
ભૂમંડલં સમુદ્ધૃત્ય વિવેશ ચ રસાતલમ્

શેષાશ્ચ વિવિશુર્દૈત્યાસ્તમનુ પ્રીતિસંયુતાઃ।
તતો વિષ્ણુર્મહાતેજા જ્ઞાત્વા દૈત્યબલં મહત્

દધાર રૂપં વારાહં દૈત્યરાજજિઘાંસયા।
ધૃત્વા ક્રોડતનું વિષ્ણુર્વિવેશ તમનુદ્રુતમ્

તત્ર ગત્વા રસામૂલે રસાતલગતાં મહીમ્।
દૃષ્ટ્વા સ્વદંષ્ટ્રયોર્દધ્રે લોકાધારાં વસુંધરામ્

તાં ધૃત્વા ગચ્છતસ્તસ્ય વિષ્ણોરમિતતેજસઃ।
સમાજગામ દૈત્યેંદ્રો ધૃષ્ટં વાગ્ભિસ્તુદન્નનુ

માયાક્રોડતનુર્વિષ્ણુર્દુર્વચાંસિ સહન્રુષા।
જલોપરિ દધારેમાં ધરાં ભૂધર એવ ચ

તસ્યાં ન્યસ્ય સ્વસત્વં ચ સ ચકાર તદાચલામ્।
તતઃ પશ્ચાત્સ સંલગ્નો દૈત્યરાટ્સમુપસ્થિતઃ

ક્રોધેન મહતાવિષ્ટો જઘાન ગદયા હરિમ્।
માયયા સૂકરો વિષ્ણુસ્તાં ગદાં સમવંચયત્

યોગયુક્તો યથા મૃત્યું કૌમોદક્યાહનચ્ચ તમ્।
તતઃ પુના રુષાવિષ્ટો હિરણ્યાક્ષો મહાબલઃ

મુષ્ટિના પ્રાહરદ્દેવં દક્ષિણે તુ ભુજે પ્રભોઃ।
એવં યુદ્ધં મહાઘોરં સવ્યાસવ્યં ગતાગતમ્

પરિભ્રમણવિક્ષેપં કૃતાનુકરણં તથા।
તતો બ્રહ્માદયો દેવા યુદ્ધં પશ્યંતિ ખે સ્થિતાઃ

સ્વસ્તિ પ્રજાભ્યો દેવેભ્ય ઋષિભ્યશ્ચેતિ ચાબ્રુવન્।
ઊચુશ્ચ દેવદેવેશં વિષ્ણું વારાહરૂપિણમ્

મા ક્રીડ બાલવદ્દેવ જહ્યમું દેવકંટકમ્।
તતો વિષ્ણુર્મહાતેજા માયાવારાહરૂપધૃત્

બ્રહ્માદ્યનુમતિં પ્રાપ્ય ચક્રં પ્રાક્ષિપદુલ્બણમ્।
સહસ્રસૂર્યસંકાશં સહસ્રારં મહાપ્રભમ્

દૈત્યાંતકરણં રૌદ્રં પ્રલયાગ્નિસમપ્રભમ્।
તચ્ચક્રં વિષ્ણુના મુક્તં હિરણ્યાક્ષં મહાબલમ્

ચકાર ભસ્મસાત્સદ્યો બ્રહ્માદીનાં ચ પશ્યતામ્।
દૈત્યાંતકરણં રૌદ્રં ચક્રં ચાગમદચ્યુતમ્

તતો બ્રહ્માદયો દેવાઃ શક્રમુખ્યાશ્ચ લોકપાઃ।
દૃષ્ટ્વા ચ વિજયં વિષ્ણોઃ સ્તુવંતિ સ્મ સમાગતાઃ

દેવા ઊચુઃ-।
નતાઃ સ્મ વિષ્ણું જગદાદિભૂતં સુરાસુરેંદ્રં જગતાં પ્રપાલકમ્।
યન્નાભિપદ્માત્કિલ પદ્મયોનિર્બભૂવ તં વૈ શરણં ગતાઃ સ્મઃ

નમોનમો મત્સ્યવપુર્દ્ધરાય નમોસ્તુ તે કચ્છપરૂપધારિણે।
નમઃ પ્રકુર્મશ્ચ નૃસિંહરૂપિણે તથા પુનર્વામનરૂપિણે નમઃ

નમોસ્તુ તે ક્ષત્રવિનાશનાય રામાય રામાય દશાસ્યનાશિને।
પ્રલંબહંત્રે શિતિવાસસે નમો નમોસ્તુ બુદ્ધાય ચ દૈત્યમોહિને

મ્લેચ્છાંતકાયાપિ ચ કલ્કિનામ્ને નમઃ પુનઃ ક્રોડવપુર્ધરાય।
જગદ્ધિતાર્થં ચ યુગેયુગે ભવાન્બિભર્તિ રૂપં ત્વસુરાભવાય

નિષૂદિતોઽયં હ્યધુના કિલ ત્વયા દૈત્યો હિરણ્યાક્ષ ઇતિ પ્રગલ્ભઃ।
યશ્ચેંદ્રમુખ્યાન્કિલલોકપાલાન્સંહેલયા ચૈવ તિરશ્ચકાર

સ વૈ ત્વયા દેવહિતાર્થમેવ નિપાતિતો દેવવર પ્રસીદ।
ત્વમસ્ય વિશ્વસ્ય વિસર્ગકર્તા બ્રાહ્મેણ રૂપેણ ચ દેવદેવ

પાતા ત્વમેવાસ્ય યુગેયુગે ચ રૂપાણિ ધત્સે સુમનોહરાણિ।
ત્વમેવ કાલાગ્નિહરશ્ચ ભૂત્વા વિશ્વં ક્ષયં નેષ્યસિ ચાંતકાલે

અતો ભવાનેવ ચ વિશ્વકારણં ન તે પરં જીવમજીવમીશ।
યત્કિંચ ભૂતં ચ ભવિષ્યરૂપં પ્રવર્ત્તમાનં ચ તથૈવ રૂપમ્

સર્વં ત્વમેવાસિ ચરાચરાખ્યં ન ભાતિ વિશ્વં ત્વદૃતે ચ કિંચિત્।
અસ્તીતિ નાસ્તીતિ ચ ભેદનિષ્ઠં ત્વય્યેવ ભાતં સદસત્સ્વરૂપમ્

તતો ભવંતં કતમોપિ દેવ ન જ્ઞાતુમર્હત્યવિપક્વબુદ્ધિઃ।
ઋતે ભવત્પાદપરાયણં જનં તેનાગતા સ્મશ્શરણં શરણ્યમ્

વ્યાસ ઉવાચ-।
તતો વિષ્ણુઃ પ્રસન્નાત્મા ઉવાચ ત્રિદિવૌકસઃ।
તુષ્ટોસ્મિ દેવા ભદ્રં વો યુષ્મત્સ્તોત્રેણ સાંપ્રતમ્

ય ઇદં પ્રપઠેદ્ભક્ત્યા વિજયસ્તોત્રમાદરાત્।
ન તસ્ય દુર્લભં દેવાસ્ત્રિષુલોકેષુ કિંચન

ગવાં શતસહસ્રસ્ય સમ્યગ્દત્તસ્ય યત્ફલમ્।
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ કીર્તનાચ્છ્રવણાન્નરઃ

સર્વકામપ્રદં નિત્યં દેવદેવસ્ય કીર્તનમ્।
અતઃ પરં મહાજ્ઞાનં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે દેવાસુરસંગ્રામસમાપ્તૌ વિજયસ્તોત્રંનામ પંચસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ