પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.53

દ્વિજ ઉવાચ-
તુલાધારસ્ય ચરિતં પ્રભાવમતુલં પ્રભો।
વક્તુમર્હસ્યશેષેણ યદિ મય્યસ્ત્યનુગ્રહઃ

શ્રીભગવાનુવાચ -
સત્યભાવાદલોભાચ્ચ દદ્યાદ્યો વૈ ત્વમત્સરાત્।
નિત્યં યજ્ઞશતં તસ્ય સુનિષ્પન્નં સુદક્ષિણમ્

સત્યેનોદયતે સૂરો વાતિ વાતસ્તથૈવ ચ।
ન લંઘયેત્સમુદ્રસ્તુ વેલાં કૂર્મો ધરાં તથા

સત્યેન લોકાસ્તિષ્ઠંતિ સર્વે ચ વસુધાધરાઃ।
સત્યાદ્ભ્રષ્ટોથ યઃ સત્વોપ્યધોવાસી ભવેદ્ધ્રુવમ્

સત્યવાચિરતોથસ્તુ સત્યકાર્યરતઃ સદા।
સશરીરેણ સ્વર્લોકમાગત્યાચ્યુતતાં વ્રજેત્

સત્યેન મુનયઃ સર્વે માં ચ ગત્વા સ્થિરં ગતાઃ।
સત્યાદ્યુધિષ્ઠિરો રાજા સશરીરો દિવં ગતઃ

સર્વશત્રુગણં જિત્વા લોકો ધર્મેણ પાલિતઃ।
અકરોચ્ચ મખં શુદ્ધં રાજસૂયં સુદુર્લભમ્

ચતુરશીતિસહસ્રાણિ બ્રાહ્મણાનાં ચ નિત્યશઃ।
ભોજયેદ્રુક્મપાત્રેષુ રાજોપકરણેષુ ચ

ભોજયિત્વોપકરણાંસ્તેભ્યો દત્વા વિસર્જયેત્।
યદભીષ્ટં દ્વિજાતીનામતોન્યદ્દાપયેદ્ધનમ્

અદરિદ્રં તતો જ્ઞાત્વા દ્વિજવ્યૂહં પરિત્યજેત્।
તથૈવ સ્નાતકાનાં તુ સહસ્રાણિ તુ ષોડશ।
નિત્યં સંભોજયેદ્રાજા સત્યેનૈવ વિમત્સરઃ

અતિષ્ઠંત ગૃહે પૂર્વં ચિરં તસ્ય જિગીષયા।
જિતં તેન જગત્સર્વં પ્રાણાનુગ્રહકારણાત્

સત્યેન ચાસુરો રાજા બલિરિંદ્રો ભવિષ્યતિ।
પાતાલસ્થસ્ય તસ્યૈવ ભૂયસ્તિષ્ઠામિ વેશ્મનિ

નિરંતરં ચ તિષ્ઠામિ સ્વાંતે પુણ્યૈકકર્મણઃ।
યદ્વા પુરા મયા બદ્ધો દૈત્યયોનેર્વિમોક્ષણાત્

તલં ચૈવામરત્વં હિ શક્રત્વં પ્રદદામ્યહમ્।
હરિશ્ચંદ્રો નૃપસ્સત્યાત્સવાહનપરિચ્છદઃ

સ્વશરીરેણ શુદ્ધેન સત્યલોકે પ્રતિષ્ઠિતઃ।
રાજાનો બહવશ્ચાન્યે યે ચ સિદ્ધા મહર્ષયઃ

જ્ઞાનિનો યતયશ્ચૈવ સર્વે સત્યેઽચ્યુતાઽભવન્।
તસ્માત્સત્યરતો લોકે સંસારોદ્ધરણક્ષમઃ

તુલાધારો મહાત્મા વૈ સત્યવાક્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ।
લોકે તત્સદૃશો નાસ્તિ સત્યવાક્યસ્ય કારણાત્

અશ્વમેધસહસ્રેણ સત્યં તુ તુલયા ધૃતમ્।
અશ્વમેધસહસ્રાદ્ધિ સત્યમેવ વિશિષ્યતે

સર્વં સત્યાદ્ભવેત્સાધ્યં સત્યો હિ દુરતિક્રમઃ।
સત્યવાક્યેન સા ધેનુર્બહુલા સ્વર્ગગામિની

સર્વં રાષ્ટ્રં સમાધાય પુનરાવૃત્તિદુર્લભા।
તથાયં સર્વદા સાક્ષી મૃષા નાસ્તિ કદાચન

બહ્વર્ઘમલ્પમર્ઘં ચ ક્રયવિક્રયણે સુધીઃ।
સત્યવાક્યં પ્રશસ્તં ચ વિશેષાત્સાક્ષિણો ભવેત્

સાક્ષિણઃ સત્યમુક્ત્વા ચ અક્ષયં સ્વર્ગમાયયુઃ।
વાવદૂકઃ સભાં પ્રાપ્ય સત્યં વદતિ વાક્પતિઃ

સ યાતિ બ્રહ્મણો ગેહં યજ્ઞૈરન્યૈશ્ચ દુર્લભમ્।
સભાયાં યો વદેત્સત્યમશ્વમેધફલં લભેત્

લોભાદ્દ્વેષાન્મૃષોક્ત્વા ચ રૌરવં નરકં વ્રજેત્।
સર્વસાક્ષી તુલાધારો જનાનાં શૂર એવ ચ

વિશેષાલ્લોભસંત્યાગાન્નાકે નિર્જરતાં વ્રજેત્।
કશ્ચિચ્છૂદ્રો મહાભાગો ન લોભે વર્તતે ક્વચિત્

વૃત્તિશ્શાકેન દુઃખેન તથા શિલોંછતો ભૃશમ્।
જર્જરં વસ્ત્રયુગ્મં ચ કરૌ પાત્રે ચ સર્વદા

સદાપિ લાભવિરહો ન પરસ્વં ગૃહીતવાન્।
તસ્ય જિજ્ઞાસયૈવાહં ગૃહીત્વા વસ્ત્રયુગ્મકમ્

અવકોટે નદીતીરે સ્થિતસ્સંસ્થાપ્ય સાદરમ્।
સ દૃષ્ટ્વા વસ્ત્રયુગ્મં તન્ન લોભે કુરતે મનઃ

ઇતરસ્ય પરિજ્ઞાય તત્ક્ષાંત્યા સ્વગૃહં યયૌ।
તતો વિચિંતયિત્વા તુ હૃદા સ્વલ્પમિતિ દ્વિજ

ઉદુંબરં હેમગર્ભં મયા તત્રૈવ પાતિતમ્।
કિંકરે ચ નદીતીરે વિકોણે જનવર્જિતે

તસ્ય યાતસ્ય દેશે તુ દૃષ્ટં તેન તદદ્ભુતમ્।
અલં વિધાનમેતત્તુ કૃત્રિમં ચોપલક્ષ્યતે

ગ્રહણે વાધુના ચાસ્ય અલોભં નષ્ટમેવ મે।
અસ્યૈવ રક્ષણે કષ્ટમહંકારપદં ત્વિદમ્

યતો લોભસ્તતો લાભો લાભાલ્લોભઃ પ્રવર્તતે।
લોભગ્રસ્તસ્ય પુંસશ્ચ શાશ્વતો નિરયો ભવેત્

યદિ નો વિગુણં વિત્તં યદા વેશ્મનિ તિષ્ઠતિ।
તદા મે દારપુત્રાણામુન્માદો હ્યુપપદ્યતે

ઉન્માદાત્કામસંજાત વિકારાન્મતિવિભ્રમઃ।
ભ્રમાન્મોહોપ્યહંકારઃ ક્રોધલોભાવતઃ પરં

એષાં પ્રચુરભાવાચ્ચ તપઃ ક્ષયં ગમિષ્યતિ।
ક્ષીણે તપસિ વર્તંતે પંકાશ્ચિત્તપ્રમોહકાઃ

તૈશ્ચ શૃંખલયોગૈશ્ચ બદ્ધો નૈવોદ્ધૃતિં વ્રજેત્।
એતદ્વિમૃશ્ય શૂદ્રોઽસૌ પરિત્યજ્ય ગૃહં ગતઃ

સ્વસ્થા દેવા મુદા તત્ર સાધુસાધ્વિતિ ચાબ્રુવન્।
નિર્ગ્રંથિરૂપમાદાય તસ્યાંતિક ગૃહં તથા

ગત્વાહં દૈવસંવાદમવદં ભૂતવર્તનમ્।
તતોભ્યાસપ્રસંગાચ્ચ જનાનાં ચ પરિપ્લવાત્

તસ્ય યોષા તદાગત્ય પપ્રચ્છ દૈવકારણમ્।
તતોહમવદં તસ્ય યદ્વા ચેતોગતં દ્રુતમ્

નિભૃતોથ નિનાદસ્ય કારણં કથિતં મયા।
હૃદ્ગતં પતિના તેદ્ય વિધિના દત્તમજ્ઞવત્

પરિત્યક્તં મહાભાગે પુનર્નાસ્તીહ તે વસુ।
યાવજ્જીવતિ દૌર્વિધ્યં તસ્ય ભોક્તા ન સંશયઃ

ગચ્છ માતર્ગૃહં શૂન્યમલબ્ધં તત્પ્રપૃચ્છતમ્।
શ્રુત્વા તદ્વૈ શિવં સા ચ વચનં પત્યુરંતિકે

ગત્વા પ્રોવાચ દુર્વૃત્તં તચ્છ્રુત્વા વિસ્મયં ગતઃ।
સ વિચિંત્ય તયા સાર્ધમાગતોસૌ મમાંતિકમ્

નિભૃતં મામુવાચેદં ક્ષપણત્વં ચ કીર્તય।
ક્ષપણક ઉવાચ-
ચાક્ષુષં ચિરસંશુદ્ધં હેલયા તૃણવત્કથમ્

ત્વયા ત્યક્તં યતસ્તાત નાસ્તિ ભાગ્યમકંટકમ્।
ઐશ્વર્યમતુલં શૌર્યં શીર્યતે ભાવુકં પુનઃ

સ્વબંધૂનાં મહદ્દુઃખમાજન્મમરણાંતિકમ્।
દ્રક્ષ્યસે ચાત્મના નિત્યં મૃતાનાં યા ગતિર્ધ્રુવમ્

તસ્માત્તદ્ગૃહ્યતાં તૂર્ણં ભુંક્ષ્વ ભોગ્યમકંટકમ્।
ઐશ્વર્યમતુલં શૌર્યં લોકાનાં વિસ્મયં વરમ્

શૂદ્ર ઉવાચ-
ન મે વિત્તે સ્પૃહા ચાસ્તિ ધનં સંસાર વાગુરા।
તદ્વિધૌ પતિતો મર્ત્યો ન પુનર્મોક્ષકં વ્રજેત્

શૃણુ વિત્તસ્ય યદ્દોષમિહલોકે પરત્ર ચ।
ભયં ચોરાચ્ચ જ્ઞાતિભ્યો રાજભ્યસ્તત્કરાદપિ૫૦

સર્વે જિઘાંસવો મર્ત્યાઃ પશુમત્સ્યવિવિષ્કિરાઃ।
તથા ધનવતાં નિત્યં કથમર્થાસ્સુખાવહાઃ

પ્રાણસ્યાંતકરો હ્યર્થસ્સાધકો દુરિતસ્ય ચ।
કાલાદીનાં પ્રિયં ગેહં નિદાનં દુર્ગતેઃ પરમ્

ક્ષપણક ઉવાચ-
યસ્યાર્થાસ્તસ્ય મિત્રાણિ યસ્યાર્થાસ્તસ્ય બાંધવાઃ।
કુલં શીલં ચ પાંડિત્યં રૂપં ભોગ્યં યશઃ સુખમ્

ધનેન તુ વિહીનસ્ય પુત્રદારોજ્ઝિતસ્ય ચ।
કથં મિત્રં કથં ધર્મં દીનાનાં જન્મનઃ કથં

સત્વાદિક્રતુકાર્યં ચ પુષ્કરિણ્યુપકારકં।
દાનં નાકસ્ય સોપાનં નિઃસ્વસ્ય ચ ન સિદ્ધ્યતિ

વ્રતકાર્યસ્ય રક્ષા ચ ધર્માદિશ્રવણં ભૃશમ્।
પિતૃયજ્ઞાદિતીર્થં ચ નિર્વિત્તસ્ય ન સિદ્ધ્યતિ

તથા રોગપ્રતીકારઃ પથ્યમૌષધસંચયં।
રક્ષણં વિગ્રહશ્ચૈવ શત્રૂણાં વિજયો ધ્રુવમ્

સ્ત્રીણાં ચ જન્મના વાર્તા વસુયોગેન લભ્યતે।
ભૂતભવ્યપ્રવૃત્તાનાં સુકૃતં દુષ્કૃતં ચ યત્

તસ્માદ્બહુધનં યસ્ય તસ્ય ભોગ્યં યદૃચ્છયા।
સ્વર્ગં વિતરણાદેવ લપ્સ્યસે હ્યચિરાદિતઃ

શૂદ્ર ઉવાચ-
અકામાચ્ચ વ્રતં સર્વમક્રોધાત્તીર્થસેવનમ્।
દયા જપ્યસમા શુદ્ધં સંતોષો ધનમેવ ચ

અહિંસા પરમા સિદ્ધિઃ શિલોંછવૃત્તિરુત્તમા।
શાકાહારઃ સુધાતુલ્ય ઉપવાસઃ પરંતપ

સંતોષો મે મહાભોગ્યં મહાદાનં વરાટકમ્।
માતૃવત્પરદારાશ્ચ પરદ્રવ્યાણિ લોષ્ઠવત્

પરદારા ભુજંગાભાઃ સર્વયજ્ઞ ઇદં મમ।
તસ્માદેનં ન ગૃહ્ણામિ સત્યં સત્યં ગુણાકર

પ્રક્ષાલનાદ્ધિ પંકસ્ય દૂરાદસ્પર્શનં વરં।
ઇત્યુક્તે તુ નરશ્રેષ્ઠ પુષ્પવર્ષં પપાત હ

મૂર્ધ્રિદેશે તનૌ તસ્ય સર્વદેવેરિતં દ્વિજ।
દેવદુંદુભયો નેદુર્નૃત્યંત્યપ્સરસાં ગણાઃ

જગુર્ગંધર્વપતયો વિમાનં ચાપતદ્દિવઃ।
ઊચુર્દેવગણાસ્તત્ર વિમાનમિદમારુહ

સત્યલોકં સમાસાદ્ય ભુંક્ષ્વ ભોગ્યં મહેંદ્રવત્।
સંખ્યા તેનાપિ વર્તેત ભોગ્યકાલસ્ય ધાર્મિક

ઇત્યુક્તેષુ ચ દેવેષુ શૂદ્રો વચનમબ્રવીત્।
કથં નિર્ગ્રંથકસ્યાસ્ય જ્ઞાનં ચેષ્ટાસ્ય ભાષણમ્

કિં વા હરિહરૌ બ્રહ્મા કિં વા શક્રો બૃહસ્પતિઃ।
કિં વા મચ્છલનાદેવ સાક્ષાદ્ધર્મ ઇહાગતઃ

ઇત્યુક્તે ક્ષપણશ્ચાસૌ સ્મિતો વચનમબ્રવીત્।
વિજ્ઞાતું ચૈવ વો ધર્મમહં વિષ્ણુરિહાગતઃ

વિમાનેન દિવં ગચ્છ સકુટુંબો મહામુને।
મત્પ્રસાદાચ્ચ યુષ્માકં સદૈવ નવયૌવનમ્

ભવિષ્યતિ મહાપ્રાજ્ઞ ભાગ્યાનંત્યં પ્રલપ્સ્યથ।
દિવ્યાભરણસંયુક્તા દિવ્યવસ્ત્રોપશોભિતાઃ

ગતાસ્તે સહસા નાકં સર્વૈર્બંધુજનૈર્વૃતાઃ।
એવં દ્વિજવરશ્રેષ્ઠ લોભત્યાગાદ્યયુર્દિવમ્

તુલાધારસ્તથાધીમાન્સત્યધર્મ પ્રતિષ્ઠિતઃ।
યે ન જાનાતિ તદ્વૃત્તં દેશાંતરસમુદ્ભવમ્

તુલાધારસમો નાસ્તિ સુરલોકે પ્રતિષ્ઠિતઃ।
તસ્માત્ત્વમપિ ભૂદેવ સમં ગત્વા દિવં વ્રજ

ય ઇદં શૃણુયાન્મર્ત્યઃ સર્વધર્મપ્રતિષ્ઠિતઃ।
જન્મજન્માર્જિતં પાપં તત્ક્ષણાત્તસ્ય નશ્યતિ

સકૃત્પઠનમાત્રેણ સર્વયજ્ઞફલં લભેત્।
લોકાનાં પુરતો વિપ્ર દેવાનામર્ચ્યતાં વ્રજેત્

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે શૂદ્રસ્યાલોભાખ્યાનં નામ ત્રિપંચાશત્તમો-ઽધ્યાયઃ