પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.52

।
દ્વિજ ઉવાચ-
માંડવ્યસ્ય મુનેર્વિષ્ણોશ્શૂલાઘાતઃ કથં તનૌ।
પત્યૌ પતિવ્રતાયાશ્ચ કથં કુષ્ઠં કલેવરે

હરિરુવાચ-
શિશુભાવાચ્ચ માંડવ્યો ઝિલ્લિકાયામભાનતઃ।
વસ્તિદેશે તૃણં દત્વા મોહાત્સ ચ મુમોચ તામ્

તેનાપવાદદોષેણ ધર્મસ્યાજ્ઞાતુરેવ ચ।
અહોરાત્રં વ્યથા કૃચ્છ્રા ભુક્તા તેન દ્વિજન્મના

કિંતુ સમાધિના તેન ન જ્ઞાતં શૂલસંભવમ્।
કૃચ્છ્રં ચ મુનિના કૃત્સ્નં યોગાભ્યાસાદ્ભૃશાદપિ

કુષ્ઠિનો બ્રહ્મણો ઘાતાદજિતેંદ્રિયકારણાત્।
પૂતિગંધં તનૌ કુષ્ઠં સંજાતં દ્વિજસત્તમ

પુરા વિપ્રાય તેનૈવ દત્તં ગૌરીચતુષ્ટયમ્।
કન્યકાત્રિતયં વિપ્ર તેન તસ્ય પતિવ્રતા

અસ્યાસ્તુ કારણાદેવ સ ચ મત્સમતાં વ્રજેત્।
અત્ર તે વિસ્મયઃ કુત્ર વેદકર્મપુરાતનમ્

દ્વિજ ઉવાચ-
કૃત્યા નારી ન યસ્યૈવ તસ્ય સ્વર્ગો ભવેદ્ધ્રુવમ્।
યથૈતચ્ચરિતં નાથ સર્વેષાં શિવમિષ્યતે

હરિરુવાચ-
સંતિ કૃત્યાઃ સ્ત્રિયઃ કાશ્ચિત્પુંસઃ સર્વસ્વદસ્ય ચ।
તત્રાપ્યરક્ષણીયાં ચ મનસાપિ ન ધારયેત્

ન સ્ત્રીણામપ્રિયઃ કશ્ચિત્પ્રિયો વાપિ ન વિદ્યતે।
ગાવસ્તૃણમિવારણ્યે પ્રાર્થયંતિ નવંનવમ્

પુમાંસં વિત્તહીનં ચ વિરૂપં ગુણવર્જિતમ્।
અકુલીનં ચ ભૃત્યં ચ કામિની ભજતે ધ્રુવમ્

ભર્તારં ચ ગુણોપેતં કુલીનં ચ મહાધનમ્।
સુંદરં રતિદક્ષં ચ ત્યક્ત્વા નીચં ભજેદ્વધૂઃ

ઉમાનારદસંવાદમાખ્યાનં વિદ્ધિ ભૂસુર।
યેન વિદ્યાસ્ત્રિયાશ્ચેષ્ટા વિવિધાઃ કૃત્સ્નશો દ્વિજ

સ્વભાવાન્નારદો વિપ્ર વિશ્વજિજ્ઞાસકો મુનિઃ।
સ્વાંતે વિમૃશ્યાથ ગતઃ કૈલાસં ગિરિમુત્તમમ્

વૃષકેતુસદાખ્યાન સપ્રતિષ્ઠે હિમે ગિરૌ।
પ્રણિપત્ય મહાત્મા વૈ પપ્રચ્છ પાર્વતીં મુનિઃ

દેવિ સીમંતિનીનાંતુ દુશ્ચેષ્ટાં જ્ઞાતુમુત્સહે।
કૌતુકેન ત્વયા ચર્યા વધૂનાં સંપ્રયુજ્યતે

સર્વાસામપિ નારીણાં સ્વાન્તં જાનાસિ તત્ત્વતઃ।
તન્માં કથય સર્વેષુ વિનીતમજ્ઞમત્ર ચ

દેવ્યુવાચ-
યુવતીનાં સદા ચિત્તં પુંસુ તિષ્ઠત્યસંશયમ્।
અસ્મિન્યોનૌ સુસંયોગ્યે સંગતે વાપ્યસંગતે

સુવેષં પુરુષં દૃષ્ટ્વા ભ્રાતરં યદિ વા સુતમ્।
યોનિઃ ક્લિદ્યતિ નારીણાં સત્યં સત્યં હિ નારદ

સ્થાનં નાસ્તિ ક્ષણં નાસ્તિ નાસ્તિ પ્રાર્થયિતા નરઃ।
તેન નારદ નારીણાં સતીત્વમુપજાયતે

ઘૃતકુંભસમા નારી તપ્તાંગારસમઃ પુમાન્।
તસ્માદ્ઘૃતં ચ વહ્નિં ચ નૈકસ્થાને ચ ધારયેત્

યથૈવમત્તમાતંગં સૃણિમુદ્ગરયોગતઃ।
સ્વવશં કુરુતે યંતા તથા સ્ત્રીણાં પ્રરક્ષકઃ

પિતા રક્ષતિ કૌમારે ભર્તા રક્ષતિ યૌવને।
પુત્રાશ્ચ સ્થાવિરે ભાવે ન સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્યમર્હતિ

તતઃ સ્વાતંત્ર્યભાવાચ્ચ સ્વેચ્છયા ચ વરાંગના।
પુરુષેણાર્થિતા ધીરા પ્રેરણાદિચરી ભવેત્

અરક્ષણાદ્યથા પાકઃ શ્વકાકવશગો ભવેત્।
તથૈવ યુવતી નારી સ્વચ્છંદાદ્દુષ્ટતાં વ્રજેત્

પુનરેવ કુલં દુષ્ટં તસ્યાસ્સંસર્ગતો ભવેત્।
પરબીજેન યો જાતઃ સ ચ સ્યાદ્વર્ણસંકરઃ

જારજઃ સંકરઃ પાપો નરકે નિયતં વસેત્।
કીટજાતૌ ગતા જાતાઃ પુનઃ સર્વે મહીતલે

તતો મ્લેચ્છમુપાનીતં કુલં સ્યાદ્દ્વિજનંદન।
કુલક્ષયો ભવેદ્યસ્માત્તસ્માદ્દુષ્ટાં ન ધારયેત્

જ્ઞાત્વૈવ યોષિતાં દોષં ક્ષમતે યો નરાધમઃ।
સ તિષ્ઠેન્નિરયે ઘોરે રૌરવે પિતૃભિઃ સહ

કાચિત્પાતયતે નારી કાચિદુદ્ધરતે કુલમ્।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કુલજામુદ્વહેદ્બુધઃ

કુલદ્વયં સમા નારી સમયિત્વા તુ તિષ્ઠતિ।
સાધ્વી તારયતે વંશાન્દુષ્ટા પાતયતિ ધ્રુવમ્

દારેષ્વધીનં સ્વર્ગં ચ કુલં પંકં યશોઽયશઃ।
પુત્રં દુહિતરં મિત્રં સંસારે કથયંતિ ચ

તસ્માદેકાં દ્વિતીયાં વા વામામુદ્વાહયેદ્બુધઃ।
સંતાનાર્થાત્તુ કામાચ્ચ બહુદોષાશ્રિતા ચ સા

રજસ્વલાં ચ વનિતાં નાવગચ્છતિ યઃ પતિઃ।
બ્રહ્મહા ભ્રૂણહા સોપિ દુર્ગતિં ચાધિગચ્છતિ

યો મોહાદ્દુર્ભગાં કૃત્વા સાધ્વીં ત્યજતિ પાપકૃત્।
તસ્યા વધેન યત્પાપં તદ્ભુક્ત્વા નરકં વ્રજેત્

વનિતાહરણં કૃત્વા ચાંડલકુલતાં વ્રજેત્।
તથૈવ વનિતાહાનાત્પતિતો જાયતે નરઃ

રામાં વિન્યસ્ય સ્કંધે ચ ચિરં યમપુરે વસેત્।
મલમૂત્રં શિરોદેશે નિત્યં તસ્ય ચ સંપતેત્

એવં વર્ષસહસ્રાણિ ભારં વહતિ દુર્મતિઃ।
પુનર્યાવન્તિ લોમાનિ તાવત્સ રૌરવં વ્રજેત્

પુનઃ કીટેષુ સંતીર્ણસ્તદા માનુષતાં વ્રજેત્।
તતશ્ચ કલહં શોકં પ્રાપ્નોતિ પૂર્વકલ્મષાત્

એવં જન્મત્રયં પ્રાપ્ય મુચ્યતે પાતકાન્નરઃ।
તત્કાલં નરકં ભુક્ત્વા સા તુ કાકી તુ વઞ્ચકી

ઉચ્છિષ્ટનરકં ભુક્ત્વા માનુષે વિધવા ભવેત્।
યઃ પુનશ્ચાંત્યજાં ગચ્છેન્મ્લેછાં વા પુલ્કસાં નરઃ

દ્વિત્રિચતુર્ગુણં ભુક્ત્વા તત્ર સંચીર્ણવંચકઃ।
માતરં ગુરુભાર્યાં ચ બ્રાહ્મણીં મહિષીં તથા

અન્યાં વા પ્રભુપત્નીં ચ ગત્વા યાત્યપુનર્ભવં।
ભગિનીં તત્પુત્રભાર્યાં તથા દુહિતરં સ્નુષામ્

પિતૃવ્યાં માતુલાનીં તુ તથૈવ ચ પિતૃષ્વસામ્।
માતૃષ્વસ્રાદિકામન્યાં ગત્વા નાસ્તિ ચ નિષ્કૃતિઃ

બ્રહ્મહા સ ભવેદંધો વચસા જડતાં વ્રજેત્।
કર્ણયોર્બધિરો જાતશ્ચ્યવતે નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

ઉક્ત્વા અશ્લીલમત્યર્થમખિલં સ્ત્રીકૃતેન હિ।
દ્વિજ ઉવાચ-
એવં દુષ્કૃતમાસાદ્ય કથં મોક્ષો ભવેત્પુનઃ

તત્સમાચક્ષ્વ ભગવન્શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ।
શ્રીભગવાનુવાચ।
તાસાં ચ ગમનં કૃત્વા તપ્તાં લોહસ્ય પુત્તલદ્યં

સમાલિંગ્ય ત્યજેત્પ્રાણં શુચિર્લોકાંતરં વ્રજેત્।
યો વૈ ગૃહાશ્રમં ત્યક્ત્વા મચ્ચિત્તો જાયતે નરઃ

નિત્યં સ્મરતિ ગોવિંદં સર્વપાપક્ષયો ભવેત્।
બ્રહ્મહત્યાયુતં તેન કૃતં ગુર્વંગનાગમાત્

શતં શતસહસ્રં ચ પૈષ્ટીમદ્યસ્ય ભક્ષણાત્।
સ્વર્ણાદેર્હરણં કૃત્વા તેષાં સંસર્ગકં ચિરં૫૦

એતાન્યન્યાનિ પાપાનિ મહાન્તિ પાતકાનિ ચ।
અગ્નિં પ્રાપ્ય યથા તૂલં તૃણં શુષ્કં પ્રણશ્યતિ

તસ્માન્મન્નામગોવિંદં સ્મૃત્વા પૂતો ભવેન્નરઃ।
યો વા ગૃહાશ્રમે તિષ્ઠેન્નિત્યં ગોવિંદઘોષણમ્

કૃત્વા ચ પૂજયિત્વા ચ સ પાપાત્સન્તરો ભવેત્।
ભાગીરથી તટે રમ્યે ખગસ્ય ગ્રહણે શિવે

ગવાં કોટિપ્રદાનેન યત્ફલં લભતે નરઃ।
તત્ફલં સમવાપ્નોતિ સહસ્રં ચાધિકં ચ યત્

ગોવિંદકીર્તને તાત મત્પુરે ચાક્ષયં વસેત્।
કામાત્સ ભવને સ્થિત્વા સાર્વભૌમો ભવેન્નૃપઃ

પુરાણેમત્કથાં શ્રુત્વા મત્સાદૃશ્યં લભેન્નરઃ।
કથયિત્વા પુરાણં ચ વિષ્ણુસાયુજ્યતાં વ્રજેત્

તસ્માન્નિત્યં ચ શ્રોતવ્યં પુરાણં ધર્મસંચયં।
શ્રાવિતવ્યં પ્રયત્નેન લોકે વિષ્ણુતનું વ્રજેત્

અન્યદ્વા સ્ત્રીકૃતે દોષે યથાયોગં ભવેદ્ધ્રુવં।
નિશામય પ્રવક્ષ્યામિ તત્વતો દ્વિજનંદન

સર્વબીજસ્ય દાનેન સાંબુકુંભં મહાફલમ્।
દદ્યાદ્વિપ્રાય પુણ્યાહે સદ્યઃપૂતો ભવેત્ક્ષણાત્

સર્વં ધાન્યાદિકં બીજં કાલે દદ્યાદ્દ્વિજાતયે।
સર્વપાપક્ષયં કૃત્વા અક્ષયં સ્વર્ગમશ્નુતે

ગુણં વક્ષ્યામિ વિપ્રર્ષે સતીનાં યાદૃશં દૃઢમ્।
શુદ્ધવંશો ભવેત્તસ્યા નિત્યં લક્ષ્મીઃ પ્રવર્તતે

ઉભયોર્વંશયોઃ સ્વર્ગો ભર્તુરાત્મન એવ ચ।
પતિવ્રતાગુણો વિપ્ર વિસ્મૃતઃ પૃચ્છતસ્તવ

પુનર્વક્ષ્યામિ યોષાણાં સર્વલોકહિતં શુભમ્।
ઉષિત્વા પૂર્વકાલં ચ પુણ્યાપુણ્યેન યોષિતઃ

પશ્ચાત્પતિવ્રતાયાશ્ચ તાશ્ચ ગચ્છંતિ મદ્ગતિમ્।
ષણ્માસં વાથ વર્ષં વા અધિકં ચ પ્રશસ્યતે

પતિવ્રતા ભવેદ્યા ચ યાવત્પૂતા વ્રજેદ્દિવમ્।
સુરાપં વિપ્રહંતારં સર્વપાપયુતં પતિમ્

પંકાત્પૂતં નયેત્સ્વર્ગં ભર્ત્તાંરં યાનુગચ્છતિ।
કંદર્પસદૃશો ભર્તા સા રતીવ મનોરમા

જિષ્ણોરેવચિરં લોકે ભુંક્તેઽનંતમયં સુખમ્।
પતિવ્રતા બલાદ્યા ચ વિદૂરે સ્વામિપાતને

ચિહ્નં લબ્ધ્વામૃતા વહ્નૌ પાપાદુદ્ધરતે પતિં।
પતિવ્રતા ચ યા નારી દેશાંતરમૃતે પતૌ

સા ભર્તુશ્ચિહ્નમાદાય વહ્નૌ સુપ્ત્વા દિવં વ્રજેત્।
યા સ્ત્રી બ્રાહ્મણજાતીયા મૃતં પતિમનુવ્રજેત્

સા સ્વર્ગમાત્મઘાતેન નાત્માનં ન પતિં નયેત્।
ન મ્રિયેત સમં ગત્વા બ્રાહ્મણી બ્રહ્મશાસનાત્

પ્રવ્રજ્યાગતિમાપ્નોતિ મરણાદાત્મઘાતિની।
નરોત્તમ ઉવાચ-
સર્વાસામપિ જાતીનાં બ્રાહ્મણઃ શસ્ય ઇષ્યતે

પુણ્યં ચ દ્વિજમુખ્યેન અત્ર કિંવા વિપર્યયઃ।
શ્રીભગવાનુવાચ-
બ્રાહ્મણ્યાસ્સાહસં કર્મ નૈવ યુક્તં કદાચન

નિઃશેષેસ્યા વધં કૃત્વા સ નરો બ્રહ્મહા ભવેત્।
તસ્માદ્બ્રાહ્મણજાતીયા વિપ્રયા ચ વ્રતં ચરેત્

પ્રવક્ષ્યામિ યથાતથ્યં શૃણુ વિપ્ર યથાર્થતઃ।
આપણાંતરમામિષ્યં ભક્ષયેન્ન કદાચન

અશ્વમેધસહસ્રાણાં હાયને ફલમાપ્નુયાત્।
અર્હણં ચેષ્ટદેવસ્ય હરેર્વ્રતમનુત્તમમ્

સ્વામિનોપિ જલં પિંડં સંપ્રદદ્યાદમત્સરાત્।
યુગકોટિસહસ્રાણિ યુગકોટિશતાનિ ચ

પતિના સહ સા સાધ્વી વિષ્ણુલોકે યુતા ભવેત્।
તતો મહાવ્રતં પ્રાપ્ય નિરયે બ્રાહ્મણી વધૂઃ

ઉદ્ધરેદુભયોર્વંશાઞ્છતશોથ સહસ્રશઃ।
અતો બંધુજનૈરેવ પુત્રૈર્ભ્રાત્રાદિભિર્બુધૈઃ

વિનિયમ્ય સદા તસ્યા વ્રતલોપં ન કારયેત્।
હરેશ્ચેદ્વાસરં પ્રાપ્ય વિધવા ન વ્રતં ચરેત્

પુનર્વૈધવ્યતામેતિ જન્મજન્મનિ દુર્ભગા।
ભોજનાત્મત્સ્યમાંસસ્ય વ્રતાનાં વિપ્રયોગતઃ

ચિરં નિરયમાસાદ્ય શુની ભવતિ નિશ્ચિતમ્।
દુષ્ટાયા મૈથુનં ગચ્છેદ્વિધવાકુલનાશિની

નરકાનનુભૂયાથ ગૃધ્રિણી દશજન્મસુ।
દ્વિજન્મફેરવા ભૂત્વા તતો માનુષતાં વ્રજેત્

તથૈવ બાલવૈધવ્યા દાસીત્વમુપગચ્છતિ।
દ્વિજ ઉવાચ-
કન્યાદાનફલં બ્રૂહિ વદ દાસ્યાઃ ફલં ચ યત્

વિધાનં ચ યથોક્તં ચ યદિ મેનુગ્રહઃ પ્રભો।
શ્રીભગવાનુવાચ-।
રૂપાઢ્યે ગુણસંપન્ને કુલીને યૌવનાન્વિતે

સમૃદ્ધે વિત્તસંપૂર્ણે કન્યાદાનફલં શૃણુ।
સર્વાભરણસંયુક્તાં કન્યકાં યો દદાતિ ચ

તેન દત્તા ધરા સર્વા સશૈલવનકાનના।
અર્દ્ધાભરણદાનેન ફલં દાતુર્ભવેદ્ધ્રુવમ્

અનાભરણકન્યાયાઃ પાદૈકસ્ય ફલં ભવેત્।
યઃ પુનઃ શુલ્કમશ્નાતિ સ યાતિ નરકે નરઃ

વિક્રીય ચાત્મજાં મૂઢો નરકાન્ન નિવર્ત્તતે।
લોભાદસદૃશે પુંસિ કન્યાં યસ્તુ પ્રયચ્છતિ

રૌરવં નરકં પ્રાપ્ય ચાંડાલત્વં ચ ગચ્છતિ।
અતએવ હિ શુલ્કં ચ જામાતુર્ન કદાચન

ગૃહ્ણાતિ મનસા પ્રાજ્ઞો યદ્દત્તં તસ્ય ચાક્ષયમ્।
ભૂમિં ગાં ચ હિરણ્યં ચ ધનં વસ્ત્રં ચ ધાન્યકમ્

જામાતુર્યૌતકં દત્વા સર્વં ભવતિ ચાક્ષયમ્।
વિવાહસમયે વત્સ સગોત્ર પરગોત્રજૈઃ

યૌતકં દીયતે કિંચિત્તત્સર્વં ચાક્ષયં ભવેત્।
દાતા ન સ્મરતે દાનં પ્રતિગ્રાહી ન યાચતે

ઉભૌ તૌ નરકં યાતશ્છિન્નરજ્જુર્ઘટો યથા।
અવશ્યં યૌતકં દાનં દાતવ્યં સાત્વિકેન હિ

અદત્વા નરકં પ્રાપ્ય દાસીત્વમુપગચ્છતિ।
અત્યાસન્નેતિદૂરસ્થે ચાત્યાઢ્યે ચાતિ દુર્ગતે

કુલહીને ચ મૂર્ખે ચ ષટ્સુ કન્યા ન દીયતે।
અતિવૃદ્ધે ચાતિદીને રોગિષ્ઠે દેશવાસિનિ

અતિક્રુદ્ધેપ્યસન્તુષ્ટે ષટ્સુ કન્યા ન દીયતે।
એતેભ્યઃ કન્યકાં દત્વા નરકં ચાધિગચ્છતિ

લોભાત્સંમાનલાભાચ્ચ કન્યકા પરિવર્તનાત્।
મુનીનાં પ્રેયસીં નારીં યુવતીં રૂપશાલિનીમ્

સાલંકારાં સશય્યાં ચ દત્વાઽનંતફલં લભેત્।
અનયોશ્ચ ફલં તુભ્યં યુવતી કન્યયોરપિ

એકા વરાય દાતવ્યા અપરા બ્રાહ્મણાય તુ।
ક્રીતા દેવા યદાતવ્યા ધીરેણાકષ્ટકર્મણા

કલ્પકાલં ભવેત્સ્વર્ગં નૃપો વા કૌ મહાધની।
પ્રતિજન્મ લભેતૈષ સુપત્નીં વરવર્ણિનીમ્૧૦૦

ય ઇદં શૃણુયાન્નિત્યં પુણ્યાખ્યાનમનુત્તમમ્।
સર્વપાપક્ષયસ્તસ્ય સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગઃ

લભેત સોઽક્ષયં સ્વર્ગં નારીણાં વલ્લભો ભવેત્।
ક્ષત્રિયો વિજયી ચાથ લોકનાથો ભવેદ્ધ્રુવમ્

શ્રુતં હરતિ પાપાનિ જન્મજન્મકૃતાનિ ચ।
સૌભાગ્યં લભતે લોકે તથૈવ ચ વરાંગના

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે પંચાખ્યાને સ્ત્રીણામાખ્યાનંનામ।
દ્વિપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ