પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.50

ભીષ્મ ઉવાચ-।
યત્પુણ્યમધિકં લોકે સર્વદા સર્વસંમતમ્।
તદ્વદસ્વેચ્છયા વિપ્ર યત્કૃતં પૂર્વપૂર્વકૈઃ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ-।
એકદા તુ દ્વિજાઃ સર્વે વ્યાસશિષ્યાસ્સહાદરાત્।
વ્યાસં પ્રણમ્ય પપ્રચ્છુ ધર્મં માં ચ યથા ભવાન્

દ્વિજા ઊચુઃ-।
પુણ્યાત્પુણ્યતમં લોકે સર્વધર્મેષુ ચોત્તમમ્।
કિં કૃત્વા માનવા સ્વર્ગં ભુંજતે ચાક્ષયં વદ

લભ્યં ચાકષ્ટકં શુદ્ધં વર્ણાનાં મર્ત્યવાસિનામ્।
ગુરૂણાં ચ લઘૂનાં ચ સાધ્યમેકં ક્રતું વદ

યદ્યત્કૃત્વા ચ દેવાનાં પૂજ્યો નાકે ભવેન્નરઃ।
તત્તદ્વદ ચ નો બ્રહ્મન્પ્રસાદી ભવ ધર્મતઃ

વ્યાસ ઉવાચ-।
પંચાખ્યાનં વદિષ્યામિ શૃણુધ્વં તત્ર પૂર્વતઃ।
પંચાનામેકકં કૃત્વા વિંદેન્મોક્ષં દિવં યશઃ

પિત્રોરર્ચાઽથ પત્યુશ્ચ સામ્યં સર્વજનેષુ ચ।
મિત્રાદ્રોહો વિષ્ણુભક્તિરેતે પંચ મહામખાઃ

પ્રાક્પિત્રોરર્ચયા વિપ્રા યદ્ધર્મં સાધયેન્નરઃ।
ન તત્ક્રતુશતૈરેવ તીર્થયાત્રાદિભિર્ભુવિ

પિતા ધર્મઃ પિતા સ્વર્ગઃ પિતા હિ પરમં તપઃ।
પિતરિ પ્રીતિમાપન્ને પ્રીયંતે સર્વદેવતાઃ

પિતરો યસ્ય તૃપ્યંતિ સેવયા ચ ગુણેન ચ।
તસ્ય ભાગીરથી સ્નાનમહન્યહનિ વર્તતે

સર્વતીર્થમયી માતા સર્વદેવમયઃ પિતા।
માતરં પિતરં ચૈવ યસ્તુ કુર્યાત્પ્રદક્ષિણમ્

પ્રદક્ષિણીકૃતા તેન સપ્તદ્વીપા વસુંધરા।
જાનુની ચ કરૌ યસ્ય પિત્રોઃ પ્રણમતઃ શિરઃ

નિપતંતિ પૃથિવ્યાં ચ સોક્ષયં લભતે દિવં।
તયોશ્ચરણયોર્યાવદ્રજશ્ચિહ્નાનિ મસ્તકે

પ્રતીકે ચ વિલગ્નાનિ તાવત્પૂતઃ સુતસ્તયોઃ।
પાદારવિંદસલિલં યઃ પિત્રોઃ પિબતે સુતઃ

તસ્ય પાપક્ષયં યાતિ જન્મકોટિશતાર્જિતં।
ધન્યોસૌ માનવો લોકે પૂતોસૌ સર્વકલ્મષાત્

વિનાયકત્વમાપ્નોતિ જન્મનૈકેન માનવઃ।
પિતરૌ લંઘયેદ્યસ્તુ વચોભિઃ પુરુષાધમઃ

નિરયે ચ વસેત્તાવદ્યાવદાભૂતસંપ્લવં।
પિત્રોરનર્ચનં કૃત્વા ભુંક્તે યસ્તુ સુતાધમઃ

ક્રિમિકૂપેથ નરકે કલ્પાંતમુપતિષ્ઠતિ।
રોગિણં ચાપિ વૃદ્ધં ચ પિતરં વૃત્તિકર્શિતમ્

વિકલં નેત્રકર્ણાભ્યાં ત્યક્ત્વા ગચ્છેચ્ચ રૌરવમ્।
અંત્યજાતિષુ મ્લેચ્છેષુ ચાંડાલેષ્વપિ જાયતે

પિત્રોરપોષણં કૃત્વા સર્વપુણ્યક્ષયો ભવેત્।
નારાધ્ય પિતરૌ પુત્રસ્તીર્થદેવાન્ભજન્નપિ

તયોર્ન ફલમાપ્નોતિ કીટવદ્રમતે મહીમ્।
કથયામિ પુરાવૃત્તં વિપ્રાઃ શૃણુત યત્નતઃ

યં શ્રુત્વા ન પુનર્મોહં પ્રયાસ્યથ પુનર્ભુવિ।
પુરાસીચ્ચ દ્વિજઃ કશ્ચિન્નરોત્તમ ઇતિ સ્મૃતઃ

સ્વપિતરાવનાદૃત્ય ગતોસૌ તીર્થસેવયા।
તતઃ સર્વાણિ તીર્થાનિ ગચ્છતો બ્રાહ્મણસ્ય ચ

આકાશે સ્નાનચેલાનિ પ્રશુષ્યંતિ દિને દિને।
અહંકારોઽવિશત્તસ્ય માનસે બ્રાહ્મણસ્ય ચ

મત્સમો નાસ્તિ વૈ કશ્ચિત્પુણ્યકર્મા મહાયશાઃ।
ઇત્યુક્તે ચાનને તસ્ય અહદચ્ચ બકસ્તદા

ક્રોધાચ્ચૈવેરિતસ્તસ્ય સ શશાપ દ્વિજો બકમ્।
પપાત ચ બકઃ પૃથ્વ્યાં સ ભસ્મીભૂતવિગ્રહઃ

ભીર્દ્વિજેંદ્રં મહામોહઃ પ્રાવિશચ્ચાંતકર્મણિ।
તતઃ પાપાચ્ચ વિપ્રસ્ય ચેલં ખં ચ ન ગચ્છતિ

વિષાદમગમત્સદ્યસ્તતઃ ખં તમુવાચ હ।
ગચ્છ બાડવ ચાંડાલં મૂકં પરમધાર્મિકમ્

તત્ર ધર્મં ચ જાનીષે ક્ષેમં તે તદ્વચો ભવેત્।
ખાચ્ચ તદ્વચનં શ્રુત્વા ગતોસૌ મૂકમંદિરમ્

શુશ્રૂષંતં ચ પિતરૌ સર્વારંભાન્દદર્શ સઃ।
દદતં શીતકાલે ચ સમ્યગુષ્ણં જલં તયોઃ

તૈલતાપનતાંબૂલં તથા તૂલવતીં પટીમ્।
નિત્યાશનં ચ મિષ્ટાન્નં દુગ્ધખંડં તથૈવ ચ

દાપયંતં વસંતે ચ મધુમાલાં સુગંધિકાં।
અન્યાનિ યાનિ ભોગ્યાનિ કૃત્યાનિ વિવિધાનિ ચ

ઉષ્ણે ચાવીજયત્સોપિ નિત્યં ચ પિતરાવપિ।
તતસ્તયોઃ પ્રચર્યાં ચ કૃત્વા ભુંક્તેથ સર્વદા

શ્રમસ્ય વારણં કુર્યાત્સંતાપસ્ય તથૈવ ચ।
એભિઃ પુણ્યૈઃ સ્થિતો વિષ્ણુસ્તસ્ય ગેહોદરે ચિરમ્

અંતરિક્ષે ચ ક્રીડંતમાધારસ્તંભવર્જિતે।
તસ્યાપિ ભવને નિત્યં સ્થિતં ત્રિભુવનેશ્વરં

વિપ્રરૂપધરં કાંતં નાન્યૈર્ભૂતં ચ સત્પરમ્।
તેજોમયં મહાસત્વં શોભયંતં ચ મંદિરં

દૃષ્ટ્વા વિસ્મયમાપન્નો વિપ્રઃ પ્રોવાચ મૂકકમ્।
વિપ્ર ઉવાચ-।
આસન્નં ચ મમાગચ્છ ત્વયૈવેચ્છામિ શાશ્વતં

હિતં મે સર્વલોકાનાં તત્વતો વક્તુમર્હસિ।
મૂક ઉવાચ-।
પિત્રોરર્ચાં કરોમ્યદ્ય કથમાયામિ તેંતિકં

અર્ચયિત્વા તુ પિતરૌ કૃત્યં તે કરવાણિ વૈ।
તિષ્ઠ મે દ્વારદેશે ચ આતિથ્યં તે કરોમ્યહમ્

ઇત્યુક્તે ચૈવ ચાંડાલે ચુકોપ બ્રાહ્મણસ્તદા।
બ્રાહ્મણં માં પરિત્યજ્ય કિં કાર્યમધિકં તવ

મૂક ઉવાચ-।
કિં કુપ્યસિ વૃથા વિપ્ર ન બકોહં તવાધુના।
કોપસ્સિદ્ધ્યતિ તે તાવદ્બકેનાન્યત્ર કિંચન

ગગને સ્નાનશાટી તે ન શુષ્યતિ ન તિષ્ઠતિ।
વચનં ખાત્તતઃ શ્રુત્વા મદ્ગૃહં ચાગતો ભવાન્

તિષ્ઠ તિષ્ઠ વદિષ્યામિ નોચેદ્ગચ્છ પતિવ્રતાં।
તાં ચ દૃષ્ટ્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠ દયિતં તે ફલિષ્યતિ

તતસ્તસ્યગૃહાદ્વિષ્ણુર્દ્વિજરૂપધરો વિભુઃ।
વિનિસ્સૃત્ય દ્વિજં પ્રાહ ગેહં તસ્યાઃ પ્રયામ્યહં

સ વિમૃશ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠસ્તેન સાર્ધં ચચાલ હ।
ગચ્છંતં તમુવાચેદં હરિં વિપ્રેતિ વિસ્મિતઃ

કિર્થં ચ ત્વયા વિપ્ર ચાંડાલસ્ય ગૃહોદરે।
સદા સંસ્થીયતે તાત યોષાજનવૃતે મુદા

હરિરુવાચ-।
ઇદાનીં માનસં શુદ્ધં ન ભૂતં ભવતો ધ્રુવમ્।
પતિવ્રતાદિકં દૃષ્ટ્વા પશ્ચાજ્જ્ઞાસ્યસિ માં કિલ

વિપ્ર ઉવાચ-।
પતિવ્રતા ચ કા તાત કિં વા તસ્યાશ્શ્રુતં મહત્।
યેનાહં તત્ર ગચ્છામિ કારણં વદ મે દ્વિજ

હરિરુવાચ-।
નદીનાં જાહ્નવી શ્રેષ્ઠા પ્રમદાનાં પતિવ્રતા।
મનુષ્યાણાં પ્રજાપાલો દેવાનાં ચ જનાર્દનઃ

પતિવ્રતા ચ યા નારિ પત્યુર્નિત્યં હિતે રતા।
કુલદ્વયસ્ય પુરુષાનુદ્ધરેત્સા શતં શતં૫૦

સ્વર્ગં ભુનક્તિ તાવચ્ચ યાવદાભૂતસંપ્લવં।
સ્વર્ગાદ્ભ્રષ્ટો ભવેદ્વાસ્યાઃ સાર્વભૌમો નૃપઃ પતિઃ

અસ્યૈવ મહિષી ભૂત્વા સુખં વિંદેદનંતરં।
પુનઃ પુનઃ સ્વર્ગરાજ્યં તસ્ય તસ્યા ન સંશયઃ

એવં જન્મશતં પ્રાપ્ય અંતે મોક્ષો ભવેદ્ધ્રુવમ્।
વિપ્ર ઉવાચ-।
પતિવ્રતા ભવેત્કાવા તસ્યાઃ કિં વા ચ લક્ષણં

બ્રૂહિ મે દ્વિજશાર્દૂલ યથા જાનામિ તત્ત્વતઃ।
હરિરુવાચ-।
પુત્રાચ્છતગુણં સ્નેહાદ્રાજાનં ચ ભયાદથ

આરાધયેત્પતિં શૌરિં યા પશ્યેત્સા પતિવ્રતા।
કાર્યે દાસી રતૌ વેશ્યા ભોજને જનનીસમા

વિપત્સુ મંત્રિણી ભર્તુઃ સા ચ ભાર્યા પતિવ્રતા।
ભર્તુરાજ્ઞાં ન લંઘેદ્યા મનો વાક્કાયકર્મભિઃ

ભુક્તે પત્યૌ સદા ચાત્તિ સા ચ ભાર્યા પતિવ્રતા।
યસ્યાં યસ્યાંતુ શય્યાયાં પતિઃ સ્વપિતિ યત્નતઃ

તત્ર તત્ર ચ સાભર્તુરર્ચાં કરોતિ નિત્યશઃ।
નૈવ મત્સરમાયાતિ ન કાર્પણ્યં ન માનિની

માનેઽમાને સમાનં ચ યા પશ્યેત્સા પતિવ્રતા।
સુવેષં યા નરં દૃષ્ટ્વા ભ્રાતરં પિતરં સુતં

મન્યતે ચ પરં સાધ્વી સા ચ ભાર્યા પતિવ્રતા।
તાં ગચ્છ દ્વિજશાર્દૂલ વદકામં યથા તવ

તસ્ય પત્ન્યોઽષ્ટ તિષ્ઠંતિ તન્મધ્યે વરવર્ણિની।
રૂપયૌવનસંપન્ના દયાયુક્તા યશસ્વિની

શુભા નામેતિ વિખ્યાતા ગત્વા તાં પૃચ્છ તે હિતં।
એવમુક્ત્વા તુ ભગવાંસ્તત્રૈવાંતરધીયત

તસ્યૈવાદૃશ્યતાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતોભૂદ્દ્વિજસ્તદા।
સ ચ સાધ્વીગૃહં ગત્વા પપ્રચ્છાથ પતિવ્રતાં

અતિથેર્વચનંશ્રુત્વાગૃહાન્નિઃસૃત્યસંભ્રમાત્।
દૃષ્ટ્વા દ્વિજં સતી તત્ર દ્વારદેશે સ્થિતાભવત્

તાં ચ દૃષ્ટ્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠ ઉવાચ વચનં મુદા।
પ્રિયં મમહિતં બ્રૂહિ યથાદૃષ્ટં ત્વમેવ હિ

પતિવ્રતોવાચ-।
સાંપ્રતં પત્યુરર્ચાસ્તિ ન ચાસ્માકં સ્વતંત્રતા।
પશ્ચાત્કાર્યં કરિષ્યામિ ગૃહાણાતિથ્યમદ્ય વૈ

વિપ્ર ઉવાચ-।
મમ દેહે ક્ષુધા નાસ્તિ પિપાસાદ્ય ન ચ શ્રમઃ।
અભીષ્ટં વદ કલ્યાણિ નોચેચ્છાપં દદામિ તે

તમુવાચ તદા સાપિ ન બકોહં દ્વિજોત્તમ।
ગચ્છ ધર્મતુલાધારં પૃચ્છ તં તે હિતં દ્વિજ

ઇત્યુક્ત્વા સા મહાભાગા પ્રયયૌ ચ ગૃહોદરમ્।
તત્રાપશ્યદ્દ્વિજો વિપ્રં યથા ચાંડાલવેશ્મનિ

વિમૃશ્ય વિસ્મયાપન્નસ્તેન સાર્ધં યયૌ દ્વિજઃ।
તિષ્ઠંતં ચ દ્વિજં તં ચ સોપશ્યદ્ધૃષ્ટમાનસમ્

સ ચોવાચ મુદા વિપ્રં દૃષ્ટ્વા તં તાં સતીં ચ સઃ।
દેશાંતરે ચ યદ્વૃત્તં તયા ચ કથિતં કિલ

કથં જાનાતિ મદ્વૃત્તં ચાંડાલોપિ પતિવ્રતા।
અતો મે વિસ્મયસ્તાત કિમાશ્ચર્યં પરં મહત્

હરિઉવાચ-।
જ્ઞાયતે કારણં તાત સર્વેષાં ભૂતભાવનૈઃ।
અતિપુણ્યાત્સદાચારાદ્યતસ્ત્વં વિસ્મયં ગતઃ

કિમુક્તશ્ચ તયા ત્વં ચ વદ તત્સાંપ્રતં મુને।
વિપ્ર ઉવાચ-।
પ્રષ્ટું ધર્મતુલાધારં સા ચ માં સમુપાદિશત્

હરિરુવાચ-।
આગચ્છ મુનિશાર્દૂલ અહં ગચ્છામિ તં પ્રતિ।
ગચ્છંતં ચ હરિં પ્રાહ તુલાધારઃ ક્વ તિષ્ઠતિ

હરિરુવાચ-।
જનાનાં નિકરો યત્ર બહુદ્રવ્યસુવિક્રયે।
વિક્રીણાતિ ચ ક્રીણાતિ તુલાધારસ્તતસ્તતઃ

જનો યવાન્રસં સ્નેહં કૂટમન્નસ્ય સંચયં।
સર્વં તસ્ય મુખાદેવ ગૃહ્ણાતિ ચ દદાત્યપિ

સત્યં ત્યક્ત્વાનૃતં કિંચિત્પ્રાણાંતે સમુપસ્થિતે।
નોક્તં નરવરશ્રેષ્ઠસ્તેનધર્મતુલાધરઃ

ઇત્યુક્તે તુ તમદ્રાક્ષીદ્વિક્રીણંતં રસાન્બહૂન્।
મલપંકધરં મર્ત્યં દંતકુડ્મલપંકિલમ્

તત્ર વસ્તુધનોત્થાં ચ ભાષંતં વિવિધાં ગિરમ્।
વૃતં બહુવિધૈર્મર્ત્યૈઃ સ્ત્રીભિઃ પુંભિશ્ચ સર્વતઃ

કથં કથમિતિ પ્રાહ સ તં મધુરયા ગિરા।
ધર્મસ્ય મે સમુદ્દેશં વદ પ્રાપ્તોંઽતિકં હિ તે

તુલાધાર ઉવાચ-।
યાવજ્જનાઃ પ્રતિષ્ઠંતિ મમૈવ સન્નિધૌ દ્વિજ।
તાવન્મે સ્વસ્થતા નાસ્તિ યાવચ્ચ રાત્રિયામકઃ

તચ્ચોપદેશમાદાય ગચ્છ ધર્માકરં પ્રતિ।
બકસ્ય મરણે દોષં ખે ચ વસ્ત્રાવિશોષણમ્

સર્વં તત્ર ચ જાનીષે સજ્જનાદ્રોહકં વ્રજ।
તત્ર તસ્યોપદેશેન તવ કામઃ ફલિષ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા તુલાધારઃ કરોતિ ક્રયવિક્રયૌ।
તથા તાત ગમિષ્યામિ સજ્જનાદ્રોહકં પ્રતિ

તુલાધારસમુદ્દેશાન્ન જાનામિ તદાલયમ્।
હરિરુવાચ-।
એહ્યાગચ્છ ગમિષ્યામિ ત્વયા સાર્દ્ધં ચ તદ્ગૃહમ્

અથ વર્ત્મનિ ગચ્છંતમુવાચ બ્રાહ્મણો હરિં।
વિપ્ર ઉવાચ-।
તુલાધારે ચ ન સ્નાનં ન દેવપિતૃતર્પણમ્

મલદિગ્ધં ચ ગાત્રં તુ સર્વં ચેલમલક્ષણમ્।
કથં જાનાતિ મદ્વૃત્તં દેશાંતરસમુદ્ભવમ્

અતો મે વિસ્મયસ્તાત સર્વં ત્વં વદ કારણમ્।
હરિરુવાચ-।
સત્યેન સમભાવેન જિતં તેન જગત્ત્રયમ્

તેનાતૃપ્યંત પિતરો દેવા મુનિગણૈઃ સહ।
ભૂતભવ્ય પ્રવૃત્તં ચ તેન જાનાતિ ધાર્મિકઃ

નાસ્તિ સત્યાત્પરો ધર્મો નાનૃતાત્પાતકં પરમ્।
વિશેષે સમભાવસ્ય પુરુષસ્યાનઘસ્ય ચ

અરૌ મિત્રેપ્યુદાસીને મનો યસ્ય સમં વ્રજેત્।
સર્વપાપક્ષયસ્તસ્ય વિષ્ણુસાયુજ્યતાં વ્રજેત્

એવં યો વર્તતે નિત્યં કુલકોટિં સમુદ્ધરેત્।
સત્યં દમઃ શમશ્ચૈવ ધૈર્યં સ્થૈર્યમલોભતા

અનાશ્ચર્યમનાલસ્યં તસ્મિન્સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્।
તેન વૈ દેવલોકસ્ય નરલોકસ્ય સર્વશઃ

વૃત્તં જાનાતિ ધર્મજ્ઞસ્તસ્યદેહે સ્થિતો હરિઃ।
લોકે તસ્ય સમો નાસ્તિ સમઃ સત્યાર્જવેષુ ચ

સ ચ ધર્મમયઃ સાક્ષાત્તેનૈવ ધારિતં જગત્।
દ્વિજ ઉવાચ-।
જ્ઞાતં મે ત્વત્પ્રસાદાચ્ચ તુલાધારસ્ય કારણમ્

અદ્રોહકસ્ય યદ્વૃત્તં તદ્બ્રૂહિ ત્વં યદીચ્છસિ।
હરિરુવાચ-।
પુરૈવ રાજપુત્રસ્ય કુલસ્ત્રીનવયૌવના

પત્નીવ કામદેવસ્ય શચીવ વાસવસ્ય ચ।
તસ્ય પ્રાણસમા ભાર્યા સુન્દરી નામ સુન્દરી

અકસ્માત્પાર્થિવસ્યૈવ કાર્યે ગન્તું સમુદ્યતઃ।
મનસાલોચિતં તેન પ્રાણેભ્યોપિ ગરીયસીમ્

કસ્મિન્સ્થાને સ્થાપયામિ યતો રક્ષા ભવેદ્ધ્રુવમ્।
ઇત્યાલોચ્યૈવ સહસા ત્વાગતોસ્ય ગૃહં પ્રતિ ૧૦૦

ઉક્તં ચ તાદૃશં વાક્યં શ્રુત્વા સ વિસ્મયંગતઃ।
ન તાતસ્તે ન ચ ભ્રાતા ન ચાહં તવ બાન્ધવઃ

પિતૃમાતૃકુલસ્યૈવ તસ્યા ન હિ સુહૃજ્જનઃ।
કથં ચ મદ્ગૃહે તાત સ્થિત્યા સ્વસ્થો ભવિષ્યસિ

એતસ્મિન્નન્તરે તેન ચોક્તં વાક્યં યથોચિતમ્।
લોકે ત્વત્સદૃશો નાસ્તિ ધર્મજ્ઞો વિજિતેન્દ્રિયઃ

સ ચાહ તં ચ સર્વજ્ઞં વક્તું નાર્હસિ દૂષણમ્।
ત્રૈલોક્યમોહિનીં ભાર્યાં કઃ પુમાન્રક્ષિતું ક્ષમઃ

રાજપુત્ર ઉવાચ-।
ધરણ્યાં પરિવિજ્ઞાય ત્વાગતોહં તવાન્તિકમ્।
એષા તિષ્ઠતુ તેઽગારે વ્રજામિ નિજમન્દિરમ્

ઇત્યુક્તે સ પુનઃ પ્રાહ નગરેઽસ્મિન્પ્રશોભને।
બહુકામુક સંપૂર્ણે કથં રક્ષા ભવેત્સ્ત્રિયાઃ

સ ચોવાચ પુનસ્તં ચ કુરુ રક્ષાં વ્રજામ્યહમ્।
ગૃહસ્થસ્સઙ્કટાદાહ ધર્મસ્ય રાજપુત્રકમ્

કરોમ્યનુચિતં કાર્યં સ્વદાસ્યમુચિતં હિતમ્।
સદા ચૈવેદૃશી ભાર્યા સ્થાતવ્યા મદ્ગૃહે પિતઃ

અરક્ષારક્ષણે દેવ વદાભીષ્ટં કુરુ પ્રિયમ્।
મમ તલ્પે મયા સાર્ધં શયાનં ભાર્યયા સહ

મન્યસે દૈવતં સ્વં ચેત્તિષ્ઠેન્નોચેત્તુ ગચ્છતુ।
ક્ષણં વિમૃશ્ય તં પ્રાહ રાજપુત્રઃ પુનસ્તદા

બાઢમેતદ્વચસ્તાત યથાભીષ્ટં તથા કુરુ।
તતો ભાર્યાં જગાદાથ અસ્ય વાક્યાચ્છિવાશિવમ્

કર્તવ્યં ચ ન તે દોષ આજ્ઞયા મમ સુંદરિ।
એતદુક્ત્વા ગતઃ સોપિ ભૂપતેઃ શાસનાત્પિતુઃ

અનંતરં ક્ષપાયાં ચ યદુક્તં ચ તથાકૃતમ્।
યોષિતોર્મધ્યગઃ સોપિ નિત્યં સ્વપિતિ ધાર્મિકઃ

ધર્માન્ન ચલતે સોપિ સ્વભાર્યાપરભાર્યયોઃ।
સંસ્પર્શાત્સ્વસ્ત્રિયશ્ચાસ્ય કામાભિલષિતં મનઃ

તસ્યાઃ સંસર્ગતશ્ચૈવ દુહિતૈવ પ્રમન્યતે।
સ્તનૌ તસ્યાસ્તુ પૃષ્ઠે ચ લગન્તૌ ચ પુનઃપુનઃ

બાલકસ્યેવ પુત્રસ્ય સ્તનૌ માતુઃ સમન્યતે।
તસ્યા અંગાનિ ચાંગેષુ લગંતિ ચ પુનઃપુનઃ

તતો માતુસ્સુતસ્યેવ સોમન્યત દિને દિને।
તસ્ય યોષાસુસંસર્ગો નિવૃત્તસ્ત્વભવત્તતઃ

એવં સંવત્સરસ્યાર્દ્ધે તત્પતિશ્ચાગતઃ પુરં।
અપૃચ્છત્તં ચ લોકેષુ તસ્યા વૃત્તમથોદિતમ્

કેચિદ્ભદ્રં બોધયન્તો યુવાનોપિ સુવિસ્મિતાઃ।
કેચિદાહુસ્ત્વયા દત્તા તયા સાર્દ્ધં સ્વપિત્યસૌ

સ્ત્રીપુંસોરેકસંસર્ગાત્શાંતતા તુ કથં ભવેત્।
તસ્યાં યસ્યાભિલાષોસ્તિ ન પૃષ્ટસ્સ વદેદ્યુવા

લોકાનાં કુશ્રુતિર્વાર્તા તેન પુણ્યબલાચ્છ્રુતા।
જનાપવાદમોક્ષાર્થં બુદ્ધિસ્તસ્યાભવચ્છુભા

દારૂણિ સ્વયમાહૃત્યાજિજ્વલત્સ મહાનલમ્।
એતસ્મિન્નંતરે તાત રાજપુત્રઃ પ્રતાપવાન્

આગમત્તદ્ગૃહં સદ્યઃ સોપશ્યત્તં ચ યોષિતમ્।
પ્રોત્ફુલ્લવદનાં નારીં પ્રવિષાદગતં નરં

અનયોર્માનસં જ્ઞાત્વા રાજપુત્રોવદદ્વચઃ।
કિં ન સંભાષસે માં ચ મિત્રકં ચિરમાગતમ્

અબ્રવીત્સોપિ ધર્માત્મા રાજપુત્રમનષ્ટધીઃ।
યત્કૃતં દુષ્કરં કર્મ મયા ત્વદ્ધિતકારણાત્

સર્વં વ્યર્થમહં મન્યે જનાનાં ચ પ્રવાદતઃ।
અદ્ય વહ્નિમહં યાસ્યે પ્રપશ્યંતુ નરાસ્સુરાઃ

ઇત્યુક્ત્વા સ મહાભાગઃ પ્રવિવેશ હુતાશનમ્।
વિશતસ્તસ્ય વહ્નૌ ન કુસુમં ચિકુરાલયે

નાંગમસ્યાનલોધાક્ષીન્ન ચ વસ્ત્રં ન કુંતલમ્।
ખે ચ દેવા મુદા સર્વેસાધુસાધ્વિતિ ચાબ્રુવન્

અપતન્પુષ્પવર્ષાણિ તસ્ય મૂર્ધ્નિ સમંતતઃ।
યૈર્યૈશ્ચ દુષ્કૃતં વાક્યં ગદિતં તાવુભૌ પ્રતિ

તેષાં મુખે પ્રજાયંતે કુષ્ઠાનિ વિવિધાનિ ચ।
તત્રાગત્ય ચ દેવાશ્ચ વહ્નેરાકૃષ્યતં મુદા

અપૂજયન્સુપુષ્પૈશ્ચ મુનયો વિસ્મયં ગતાઃ।
સર્વૈર્મુનિવરૈરેવં મનુષ્યૈર્વિવિધૈસ્તદા

અર્ચ્યતે તુ મહાતેજાઃ સ ચ સર્વાનપૂજયત્।
સજ્જનાદ્રોહકં નામ કૃતં દેવાસુરૈર્નૃભિઃ

તસ્ય પાદરજઃ પૂતા સસ્યપૂર્ણા ધરાભવત્।
સુરાશ્ચાહુશ્ચ તં તત્ર ભાર્યા તે સંપ્રગૃહ્યતામ્

એતસ્ય સદૃશો લોકે ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ।
નાસ્તીતિ સાંપ્રતં પૃથ્વ્યાં કામલોભાજિતઃ પુમાન્

દેવાસુરમનુષ્યાણાં રક્ષસાં મૃગપક્ષિણામ્।
કીટાદીનાં ચ સર્વેષાં કામ એષ સુદુર્જયઃ

કામાલ્લોભાત્તથાક્રોધાન્નિત્યં સત્ત્વેષુ જાયતે।
સંસારબંધકઃ કામો હ્યકામો ન ક્વચિદ્ભવેત્

અનેનૈવ જિતં સર્વં ભુવનાનિ ચતુર્દશ।
અમુષ્ય હૃદયે નિત્યં વાસુદેવો મુદાસ્થિતઃ

એવં સ્પૃષ્ટ્વાથ દૃષ્ટ્વા તં મનુષ્યાઃ સર્વકલ્મષાત્।
પૂયંતે હ્યનઘાશ્ચૈવ લભંતે ચાક્ષયાં દિવમ્

એવમુક્ત્વા ગતા દેવા વિમાનૈશ્ચ દિવં મુદા।
મનુષ્યાઃ પ્રયયુસ્તુષ્ટા દંપતી સ્વગૃહં તથા

દિવ્યં ચક્ષુસ્તદા તસ્ય ચાસીદ્દેવાન્સ પશ્યતિ।
ત્રૈલોક્યસ્ય ચ વાર્ત્તાં ચ જાનાતિ લીલયા ભૃશમ્

તતસ્તસ્ય ચ વીથ્યાં ચ દૃષ્ટસ્તેન સહૈવ સઃ।
સ પપ્રચ્છ મુદા તં ચ ધર્મોદ્દેશં હિતં વદ

સજ્જનાદ્રોહ ઉવાચ-।
ગચ્છ બાડવ ધર્મજ્ઞ વૈષ્ણવં પુરુષોત્તમમ્।
તં ચ દૃષ્ટ્વા ત્વભીષ્ટં તે સાંપ્રતં ચ ફલિષ્યતિ

બકસ્ય નિધનં યદ્વા વસ્ત્રસ્યાશોષણં તથા।
જાનીષે ચાપરો યશ્ચ કામસ્તેઽસ્તિ હૃદિસ્થિતઃ

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનમાગતો વૈષ્ણવં પ્રતિ।
વિષ્ણુરૂપદ્વિજેનૈવ સાર્દ્ધં તેન મુદા યયૌ

અપશ્યત્પુરુષં શુદ્ધં જ્વલંતં ચ પુરઃસ્થિતમ્।
સર્વલક્ષણસંપૂર્ણં દીપ્યમાનં સ્વતેજસા

અબ્રવીત્સ ચ ધર્માત્મા ધ્યાનસ્થં ચ હરેઃ પ્રિયમ્।
વદનો યદ્યદ્વૃત્તં વૈ દૂરાત્ત્વાં ચાગતો હ્યહમ્

વૈષ્ણવ ઉવાચ-।
પ્રસન્નસ્તે સુરશ્રેષ્ઠો દાનવારીશ્વરઃ સદા।
દૃષ્ટ્વા ત્વાં ચ મનોઽસ્માકં હૃષ્યતીવાધુના દ્વિજ

કલ્યાણં ચાતુલં તેદ્ય ફલિષ્યતિ મનોરથઃ।
સુરવર્ત્મનિ તે નિત્યં ચેલં શુષ્યતિ નાન્યથા

દૃષ્ટ્વા દેવં સુરશ્રેષ્ઠં મમ ગેહે હરિં સ્થિતમ્।
ઇત્યુક્તે વૈષ્ણવેનાથ સ તુ તં પુનબ્રવીત્

ક્વાસૌ વિષ્ણુઃ સ્થિતો નિત્યં દર્શયાદ્ય પ્રસાદતઃ।
વૈષ્ણવ ઉવાચ-।
અસ્મિન્દેવગૃહે રમ્યે પ્રવિશ્ય પરમેશ્વરમ્૧૫૦

તં દૃષ્ટ્વા કિલ્બિષાદ્ધોરાન્મુચ્યસે જન્મબંધાનત્।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રવિશ્ય સદનં પ્રતિ

અપશ્યત્તં દ્વિજં વિષ્ણું તિષ્ઠંતં પદ્મતલ્પકે।
શિરસૈવ પ્રવંદ્યાથ જગ્રાહ ચરણૌ મુદા

પ્રસાદી ભવ દેવેશ ન જ્ઞાતસ્ત્વં પુરા મયા।
ઇહામુત્ર ચ દેવેશ તવાહં કિંકરઃ પ્રભો

અનુગ્રહશ્ચ મે દૃષ્ટો ભવતો મધુસૂદન।
રૂપં તે દ્રષ્ટુમિચ્છામિ યદિ ચાસ્તિ કૃપા મયિ

વિષ્ણુરુવાચ-।
અસ્તિ મે ત્વયિ ભૂદેવ પ્રિયત્વં ચ સદૈવ હિ।
સ્નેહાત્પુણ્યવતામેવ દર્શનં કારિતં મયા

દર્શનાત્સ્પર્શનાદ્ધ્યાનાત્કીર્તનાદ્ભાષણાત્તથા।
સકૃત્પુણ્યવતામેવ સ્વર્ગં ચાક્ષયમશ્નુતે

નિત્યમેવ તુ સંસર્ગાત્સર્વપાપક્ષયો ભવેત્।
ભુક્ત્વા સુખમનંત ચ મદ્દેહે પ્રવિલીયતે

સ્નાત્વા ચ પુણ્યતીર્થેષુ દૃષ્ટ્વા માં ચૈવ સર્વતઃ।
દૃષ્ટ્વા પુણ્યવતાં દેશાન્મમ દેહે વિલીયતે

કથયિત્વા કથાં પુણ્યાં લોકાનામગ્રતઃ સદા।
સ ચૈવ નરશાર્દૂલ મદ્દેહે પ્રવિલીયતે

ઉપોષ્ય વાસરેસ્માકં શ્રુત્વા મચ્ચરિતં ધ્રુવમ્।
રાત્રૌ જાગરણં કૃત્વા મદ્દેહે પ્રવિલીયતે

અત્યંતઘોષણો નૃત્યગીતવાદ્યાદિકૈસ્સદા।
નામસ્મરન્દ્વિજશ્રેષ્ઠ મદ્દેહે પ્રવિલીયતે

મદ્ભક્તસ્તીર્થભૂતશ્ચ ત્વમેવ બકમારણાત્।
યત્પાપં તસ્ય મોક્ષાય સખે સ્થિત્વા ઉવાચ હ

ગચ્છ મૂકં મહાત્માનં તીર્થં પુણ્યવતાં વરમ્।
મૂકસ્ય દર્શનાત્તાત સર્વે દૃષ્ટા મહાજનાઃ

તેષાં ચ દર્શનાદેવ તથા સંભાષણાન્મમ।
મમસંપર્કભાવાચ્ચ મદ્ગૃહં ચાગતો ભવાન્

જન્મકોટિસહસ્રેભ્યો યસ્ય પાપક્ષયો ભવેત્।
સ માં પશ્યતિ ધર્મજ્ઞો યથા તેન પ્રસન્નતા

મમૈવાનુગ્રહાદ્વત્સઅહંદૃષ્ટસ્ત્વયાનઘ।
તસ્માદ્વરં ગૃહાણ ત્વં યત્તે મનસિ વર્તતે

વિપ્ર ઉવાચ-।
અસ્માકં સર્વથા નાથ માનસં ત્વયિ તિષ્ઠતુ।
ત્વદૃતે સર્વલોકેશ કદાચિન્ન તુ રોચતામ્

માધવ ઉવાચ-।
યસ્માદેતાદૃશી બુદ્ધિઃ સ્ફુરતે તે સદાનઘ।
તસ્માન્મત્સદૃશાન્ભોગાન્મદ્ગેહે સંપ્રલપ્સ્યસે

કિંતુ તે પિતરૌ પૂજામાપ્નુતો ન ત્વયાનઘ।
પૂજયિત્વા તુ પિતરૌ પશ્ચાદ્યાસ્યસિ મત્તનુમ્

તયોર્નિશ્શ્વાસવાતેન મન્યુના ચ ભૃશં પુનઃ।
તપઃ ક્ષરતિ તે નિત્યં તસ્માત્પૂજય તૌ દ્વિજ

મન્યુર્નિપતતે યસ્મિન્પુત્રે પિત્રોશ્ચ નિત્યશઃ।
તન્નિરયં નાબાધેહં ન ધાતા ન ચ શંકરઃ

તસ્માત્ત્વં પિતરૌ ગચ્છ કુરુ પૂજાં પ્રયત્નતઃ।
તતસ્ત્વં હિતયોરેવ પ્રસાદાન્મત્પદં વ્રજ

ઇત્યુક્તે તુ દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ પુનરાહ જગદ્ગુરુમ્।
પ્રસન્નો યદિ મે નાથ રૂપં સ્વં દર્શયાચ્યુત

તતો દ્વિજપ્રણયતઃ પ્રસન્નહૃદયો વશી।
રૂપં સ્વં દર્શયામાસ બ્રહ્મણ્યો બ્રહ્મકર્મણે

શંખચક્રગદાપદ્મધારણં પુરુષોત્તમમ્।
કારણં સર્વલોકસ્ય તેજસા પૂરયજ્જગત્

પ્રણમ્ય દંડવદ્વિપ્ર ઉવાચ પુનરચ્યુતમ્।
અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે ચક્ષુષી શિવે

અદ્ય મે ચ કરૌ શ્લાઘ્યૌ ધન્યોહં જગદીશ્વર।
અદ્ય મે પુરુષા યાંતિ બ્રહ્મલોકં સનાતનમ્

નંદંતિ બાંધવા મેદ્ય ત્વત્પ્રસાદાજ્જનાર્દન।
ઇદાનીં ચ પ્રસિદ્ધા મે સર્વે ચૈવ મનોરથાઃ

કિંતુ મે વિસ્મયો નાથ મૂકાદિ જ્ઞાનિનો ભૃશમ્।
કથં જાનંતિ મદ્વૃત્તં દેશાંતરમુપસ્થિતમ્

તસ્ય ગેહોદરાકાશે સ્થિતો વિપ્રોતિશોભનઃ।
તથા પતિવ્રતા ગેહે તુલાધારશિરસ્યપિ

તથા મિત્રાદ્રોહકસ્ય ત્વં ચ વૈષ્ણવમંદિરે।
અનુગ્રહાચ્ચ મે વિપ્ર તત્ત્વતો વક્તુમર્હસિ

શ્રીભગવાનુવાચ-।
પિત્રોર્ભક્તઃ સદા મૂકઃ પતિવ્રતા શુભા ચ સા।
સત્યવાદી તુલાધારઃ સમઃ સર્વજનેષુ ચ

લોભકામજિદદ્રોહો મદ્ભક્તો વૈષ્ણવઃ સ્મૃતઃ।
સંપ્રીતોહં ગુણૈરેષાં તિષ્ઠામ્યાવસથે મુદા

ભારતીકમલાભ્યાં ચ સહિતો દ્વિજસત્તમ।
વિપ્ર ઉવાચ-।
મહાપાતકિસંસર્ગાન્નરાશ્ચૈવાતિપાતકાઃ

ઇતિ જલ્પંતિ ધર્મજ્ઞાઃ સ્મૃતિશાસ્ત્રેષુ સર્વદા।
પુરાણાગમવેદેષુ કથં ત્વં તિષ્ઠસે ગૃહે

શ્રીભગવાનુવાચ-।
કલ્યાણાનાં ચ સર્વેષાં કર્ત્તા મૂકો જગત્ત્રયે।
વૃત્તસ્થો યોપિ ચાણ્ડાલસ્તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ

મૂકસ્ય સદૃશો નાસ્તિ લોકેષુ પુણ્યકર્મતઃ।
પિત્રોર્ભક્તિપરે નિત્યં જિતં તેન જગત્ત્રયમ્

તયોર્ભક્ત્યા ત્વહં તુષ્ટઃ સર્વદેવગણૈઃ સહ।
તિષ્ઠામિ દ્વિજરૂપેણ તસ્ય ગેહોદરે ચ ખે

તથા પતિવ્રતા ગેહે તુલાધારસ્ય મંદિરે।
અદ્રોહકસ્ય ભવને વૈષ્ણવસ્ય ચ વેશ્મનિ

સદા તિષ્ઠામિ ધર્મજ્ઞ મુહૂર્તં ન ત્યજામ્યહમ્।
તેન પશ્યંતિ માં નિત્યં યે ત્વન્યે પાપકૃજ્જનાઃ

પુણ્યત્વાચ્ચ ત્વયા દૃષ્ટો મમાનુગ્રહકારણાત્।
પિત્રોર્ભક્તિપરઃ શુદ્ધશ્ચાંડાલો દેવતાં ગતઃ

તસ્માત્તેન સહ પ્રીત્યા તિષ્ઠામિ તસ્ય મંદિરે।
પુનઃ પુનઃ કથાલાપં કરોમિ દ્વિજનંદન

તસ્ય વૈ માનસે નિત્યં વર્તેઽહતભાવનઃ।
સ તજ્જાનાતિ ત્વદ્વૃત્તં તથા પતિવ્રતાદયઃ

તેષાં વૃત્તં વદિષ્યામિ શૃણુ ત્વં ચાનુપૂર્વશઃ।
યચ્છ્રુત્વા સર્વથા મર્ત્યો મુચ્યતે જન્મબંધનાત્

પિતુર્માતુઃ પરં તીર્થં દેવદેવેષુ નૈવ હિ।
પિત્રોરર્ચા કૃતા યેન સ એવ પુરુષોત્તમઃ

પિત્રોરાજ્ઞા ચ દેવસ્ય ગુરોરાજ્ઞા સમં ફલં।
આરાધનાદ્દિવો રાજ્યં બાધયા રૌરવં વ્રજેત્

સ ચાસ્માકં હૃદિસ્થોઽપિ તસ્યાહં હૃદયે સ્થિતઃ।
આવયોરંતરં નાસ્તિ પરત્રેહ ચ મત્સમઃ

મદગ્રે મત્પુરે રમ્યે સર્વૈશ્ચ બાંધવૈઃ સહ।
સભુંજીતાક્ષયં ભોગમંતે મયિ ચ લીયતે

અતએવ હિ મૂકોસૌ વાર્ત્તાં ત્રૈલોક્યસંભવામ્।
જાનાતિ નરશાર્દૂલ એષ તે વિસ્મયઃ કુતઃ

દ્વિજ ઉવાચ-।
મોહાદજ્ઞાનતો વાપિ ન કૃત્વા પિતુરર્ચનં।
જ્ઞાત્વા વા કિં ચ કર્તવ્યં સદસજ્જગદીશ્વર૨૦૦

શ્રીભગવાનુવાચ-।
દિનૈકં માસપક્ષૌ વા પક્ષાર્ધં વાથ વત્સરં।
પિત્રોર્ભક્તિઃ કૃતા યેન સ ચ ગચ્છેન્મમાલયં

કારયિત્વા મનઃ કષ્ટમવશ્યં નરકં વ્રજેત્।
ન કૃતા વાકૃતા વા સ્યાત્પિત્રોરર્ચા પરં પુરા

વૃષોત્સર્ગં નરઃ કૃત્વા પિતૃભક્તિ ફલં લભેત્।
અન્નં વસ્ત્રં તથા ગવ્યં સામિષં ચ નિરામિષમ્

સર્વં લક્ષગુણં પ્રોક્તં જ્ઞાતિભ્યો યત્પ્રદીયતે।
સર્વસ્વેન કૃતં શ્રાદ્ધં યેન પુત્રેણ ધીમતા

જાતિસ્મરત્વં પ્રાપ્નોતિ પિતૃભક્તિફલં લભેત્।
શ્રાદ્ધાત્પરો મહાયજ્ઞસ્ત્રૈલોક્યે તુ ન વિદ્યતે

અત્ર યદ્દીયતે કિંચિત્સર્વં ચાક્ષયમશ્નુતે।
અન્યસ્મિંશ્ચાયુતં વિદ્ધિ જ્ઞાતિભ્યો લક્ષમુચ્યતે

પિણ્ડે કોટિગુણં પ્રોક્તં દ્વિજાયાનન્તમુચ્યતે।
ગંગાજલે ગયાયાં ચ પ્રયાગે પુષ્કરે તથા

વારાણસ્યાં સિદ્ધકુંડે ગંગાસાગર સંગમે।
અન્નપિંડં પ્રદદ્યાદ્યસ્તસ્ય મુક્તિર્ભવેદ્ધ્રુવમ્

પિતરશ્ચાક્ષયં સ્વર્ગં લભંતે જન્મનઃ ફલમ્।
ભાગીરથ્યાં વિશેષેણ યસ્તુ દદ્યાત્તિલોદકમ્

મુક્તિમાર્ગં સ ચાપ્નોતિ પિંડદાને તુ કિં પુનઃ।
નદીતીરેષુ સાહસ્રં નદે ત્વયુતમિષ્યતે

સામાન્યફલસંસર્ગાચ્છ્રાદ્ધં શતગુણં ભવેત્।
અમાયાં ચ યુગાદ્યાયાં ગ્રહણે સૂર્યચંદ્રયોઃ

પાર્વણં કુરુતે યસ્તુ સોક્ષયં લોકમશ્નુતે।
પિતરસ્તસ્ય તુષ્યંતિ સર્વે સમાયુતં પ્રતિ

આશિષં દયિતં દત્વા ભોગ્યં ચાનંતમાત્મજે।
તતઃ પર્વણિ પુત્રૈશ્ચ કર્ત્તવ્યં પાર્વણં મુદા

પિત્રોર્યજ્ઞમિમં કૃત્વા મુચ્યતે જન્મબંધનાત્।
અહન્યહનિ યચ્છ્રાદ્ધં નિત્યશ્રાદ્ધમિતિ સ્મૃતમ્

શ્રદ્ધયા કારયેદ્યસ્તુ સોઽક્ષયં લોકમશ્નુતે।
તથૈવાપરપક્ષે ચ કામ્યશ્રાદ્ધં વિધાનતઃ

કૃત્વા કામં સ ચાપ્નોતિ યદ્વા મનસિ વર્તતે।
આષાઢીમવધિં કૃત્વા યસ્તુ પક્ષસ્તુ પંચમઃ

તત્ર શ્રાદ્ધં પ્રકુર્વીત કન્યાં ગચ્છતુ વા ન વા।
કન્યાં ગતે સવિતરિ યાન્યહાનિ તુ ષોડશ

ક્રતુભિસ્તાનિ તુલ્યાનિ સમાપ્ત વરદક્ષિણૈઃ।
કામ્યશ્રાદ્ધં મહાપુણ્યમિદં તસ્યાગતં શિવમ્

અભાવાત્કૃષ્ણપક્ષાદૌ તુલાયાં કર્તુમર્હતિ।
અમાવૃશ્ચિકમાયાતિ નૈરાશ્યં પિતરો ગતાઃ

પુનઃસ્વભવનં યાંતિ શાપં દત્વા સુદારુણમ્।
પિતૃશાપેન પુત્રસ્ય નષ્ટં સર્વમિતિ સ્મૃતમ્

ધનં પુત્રા યશઃ કામ્યમભીષ્ટમાયુરેવ ચ।
સર્વાણ્યેતાનિ લભ્યંતે જન્મજન્મસુ માનવૈઃ

પિતૄણાં ચ વરેણૈવ તસ્માન્મૈનં પરિત્યજેત્।
વિવાહવ્રતયજ્ઞાદૌ કૃત્વા નાંદીમુખં દ્વિજઃ

અક્ષયં લભતે પુણ્યં ગોત્રં તસ્ય પ્રવર્દ્ધતે।
એતદ્વિપર્યયો યસ્ય સ યાતિ નરકં નરઃ

કુલક્ષયો ભવેત્તસ્ય સ જીવો દુઃખિતો ભવેત્।
તતસ્તુ પૂજયેદગ્રે ગણેશં શંભુનંદનમ્

પરં ષોડશમાતૄશ્ચ તત્પશ્ચાત્પિતૃસંચયમ્।
નાંદીમુખેષુ સર્વેષુ પ્રપિતામહપૂર્વકમ્

નાંદીમુખે દ્વિજાન્સર્વાન્સ્થાપયેત્પ્રાઙ્મુખાન્સુધીઃ।
ઉચ્ચારયેન્નમોવાક્યં સ્વધા ચાન્યત્ર યોજયેત્

ગ્રહણે ચંદ્રસૂર્યસ્ય દત્વા પિંડોદકં નરઃ।
અક્ષયં લભતે સ્વર્ગં પિતૄણાં પુષ્ટિવર્દ્ધનમ્

તત્ર સ્નાનં ન કુર્યાદ્યઃ શક્ત્યા પિંડોદકં નરઃ।
ન દદાતિ પિતૄણાં તુ ચાંડાલત્વં સ ગચ્છતિ

સર્વં ભૂમિસમં દાનં સર્વે વ્યાસસમા દ્વિજાઃ।
સર્વં ગંગાસમં તોયં રાહુગ્રસ્તે નિશાકરે

ઇંદોર્લક્ષગુણં પ્રોક્તં દશલક્ષં તુ ભાસ્કરે।
ગંગાતોયે તુ સંપ્રાપ્ત ઇંદોઃ કોટી રવેર્દશ

ગવાં શતસહસ્રસ્ય સમ્યગ્દત્તસ્ય યત્ફલમ્।
તત્ફલં જાહ્નવીસ્નાને રાહુગ્રસ્તે નિશાકરે

ચંદ્રસૂર્યગ્રહે ચૈવ અવગાહતિ જાહ્નવીં।
સ સ્નાતસ્સર્વતીર્થેષુ કિમર્થમટતે મહીમ્

સૂર્યગ્રહઃ સૂર્યવારે સોમે સોમગ્રહસ્તથા।
ચૂડામણિરિતિ ખ્યાતસ્તત્રાનંતફલં સ્મૃતમ્

સમુપોષ્ય તયોઃ પૂર્વે પુણ્યતીર્થે તુ યઃ પુમાન્।
દત્વા પિંડોદકં દાનં સત્યલોકે પ્રતિષ્ઠિતઃ

દ્વિજ ઉવાચ-।
પિતુરેવ મહાયજ્ઞઃ શ્રાદ્ધં ચ ભવતેરિતં।
તાતા પશ્ચિમકાલાદૌ કિં કર્ત્તવ્યં સુતેન હિ

કિં કૃત્વા ચ પરં શ્રેયો જન્મજન્મસુ લભ્યતે।
પુત્રેણ ધીમતા દેવ યત્નતો વક્તુમર્હસિ

શ્રીભગવાનુવાચ-।
પૂર્વે વયસિ સંપ્રાપ્તે પિતા પુત્ર ઇતિ સ્મૃતઃ।
ઉત્તરે ચ સુતસ્તાતઃ પાલનાન્ન તુ પૂજનાત્

દેવવત્પૂજયેત્તાતં સ્નેહં કુર્યાચ્ચ પુત્રવત્।
ન લંઘયેદ્વચસ્તસ્ય મનસાપિ કદાચન

આતુરસ્ય પિતુઃ પુત્રો યસ્તુ કુર્યાત્પ્રતિક્રિયાં।
સોક્ષયં લભતે સ્વર્ગં સદા દેવૈઃ પ્રપૂજ્યતે

મુમૂર્ષોરપિતા તસ્ય પશ્યતો મૃત્યુલક્ષણમ્।
કૃત્વા ચ યજનં પુત્રો દેવાનાં તુલ્યતાં વ્રજેત્

વિધિનાનશને નૈવ પિતુઃ સ્વર્ગં દદાતિ યઃ।
પુત્રસ્ય તસ્ય ધીરસ્ય શૃણુ વક્ષ્યામિ યદ્ગુણમ્

અશ્વમેધસહસ્રાણિ રાજસૂયશતાનિ ચ।
ભવેદનશને પુણ્યં તીર્થકોટિગુણં તયોઃ

ભાગીરથ્યા જલે ચૈવ યો મૃતઃ પુરુષોત્તમઃ।
પયોધરરસં માતુર્ન પિબેન્મુક્તતાં વ્રજેત્

વારાણસ્યાં ત્યજેદ્યસ્તુ પ્રાણાંશ્ચૈવ યદૃચ્છયા।
અભીષ્ટં ચ ફલં ભુક્ત્વા મદ્દેહે પ્રવિલીયતે

યા ગતિર્યોગયુક્તાનાં મુનીનામૂર્દ્ધ્વરેતસાં।
સા ગતિસ્ત્યજતઃ પ્રાણાન્બ્રહ્મપુત્રેષુ સપ્તસુ

લોહિતસ્ય વિશેષેણ તીરોત્તરસમાશ્રિતઃ।
વિધિના યસ્ત્યજેત્પ્રાણાન્સ ચ મત્સમતાં વ્રજેત્

તસ્યૈવ ચોર્વશીકેશે પુણ્યતીર્થે દ્વિજોત્તમ।
મૃતોત્પન્નઃ સમાપ્નોતિ સર્વં દોષૈર્ન લિપ્યતે

ગૃહસ્યાભ્યંતરે યસ્ય પ્રાણત્યાગો ભવેદ્ધ્રુવમ્।
યાવદ્ગ્રંથિર્ગૃહે તિષ્ઠેત્તાવદ્બંધો ભવે તનૌ

હાયનેહાયને ચાપિ એકૈકં પરિહીયતે।
પશ્યતાં પુત્રબંધૂનાં વંધને નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

પર્વતે કાનને દુર્ગે સ્થાને વા જલવર્જિતે।
મૃતો દુર્ગતિમાપ્નોતિ કીટાદૌ જાયતે પુનઃ ૨૫૦

સંસ્કારશ્ચ ભવેદ્યસ્ય મૃતસ્ય પરવાસરે।
ષષ્ટિર્વર્ષસહસ્રાણિ કુંભીપાકે પ્રતિષ્ઠતિ

અસ્પૃશ્યસ્પર્શનાદેવ ઉચ્છિષ્ટઃ પતિતો મૃતઃ।
સુચિરં નરકે સ્થિત્વા મ્લેચ્છજાતિષુ જાયતે

તથૈવ બહુકીટેષુ જાયતે સત્ત્વજાતિષુ।
તસ્માન્ન ચિરકાલેષુ જાનીયાત્પુણ્યપાતકમ્

પુણ્યાત્પુણ્યપ્રયોગૈશ્ચ સર્વેષાં મર્ત્યવાસિનામ્।
મરણે યા ગતિઃ પુંસાં ગતિર્ભવતિ તાદૃશી

પુણ્યતીર્થે મૃતો યસ્તુ વિષ્ણોર્નામાનિ ચિંતયન્।
પાપાત્પૂતો વ્રજેત્સ્વર્ગં સર્વદોષૈર્ન લિપ્યતે

પિતુર્મૃતસ્ય દેહં તુ વહેદ્યસ્તુ સુતો બલી।
પદેપદેશ્વમેધસ્ય ફલં પ્રાપ્નોત્યસંશયમ્

પ્રાક્ચિતૌ ચ પિતુર્દેહે મુખાગ્નિં કારયેત્સુતઃ।
વિધિના મંત્રપૂતેન પશ્ચાદ્દેહં દહેત્પુનઃ

લોભમોહસમાયુક્તં પાપપુણ્યસમાવૃતમ્।
દહેયં સર્વગાત્રાણિ દિવ્યાન્લોકાન્સ ગચ્છતુ

દગ્ધ્વા ચ લંઘયેત્પુત્રોપ્યસ્થિસંચયનં પ્રતિ।
દશાહે સમનુપ્રાપ્તે ચાર્દ્રવસ્ત્રં પરિત્યજેત્

છિત્વા ચ લોહિતં ચેલં વહ્નૌ ચાથ જલે ક્ષિપેત્।
તતશ્ચૈકાદશાહે ચ શ્રાદ્ધં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

પ્રેતસ્ય દેહપુષ્ટ્યર્થં બ્રાહ્મણૈકં તુ ભોજયેત્।
દાનં દદ્યાચ્ચ વિધિવદ્વસ્ત્રં પીઠં ચ પાદુકામ્

સર્વોપકરણૈસ્તુલ્યં ધરાદિગજવાજિકમ્।
કૃષ્ણાં ગાં ચ પ્રદદ્યાત્તુ સર્વપાપવિમુક્તયે

ચતુર્થાહે ત્રિપક્ષે ચ ષણ્માસે ચાબ્દિકે તથા।
દ્વાદશ પ્રતિમાસ્યાનિ શ્રાદ્ધાન્યે તાનિ ષોડશ

યસ્યૈતાનિ ન સંતીહ યથાશક્તિ ચ શ્રદ્ધયા।
પિશાચત્વં સ્થિરં તસ્ય દત્તૈઃ શ્રાદ્ધશતૈરપિ

અબ્દમંબુઘટં દદ્યાદન્નં ચામિષસંયુતં।
નિત્યાનિત્યમભાવાચ્ચ ક્ષપન્માસં ક્ષમાપયેત્

સપિંડીકરણશ્રાદ્ધં ગતે સંવત્સરે બુધઃ।
પાર્વણસ્ય વિધાનેન કારયેદ્દ્વિજસત્તમઃ

પિતુરબ્દમશૌચં સ્યાન્માતુઃ ષણ્માસમેવ ચ।
ત્રિમાસં તુ સ્ત્રિયશ્ચૈવ તદર્દ્ધં ભ્રાતૃપુત્રયોઃ

સપિંડાનામશૌચં સ્યાદ્યાવદ્ગેહે સ તિષ્ઠતિ।
પુત્રસ્ય યન્નિષિદ્ધં તુ શૃણુ તાત વદામ્યહમ્

બ્રહ્મચારી સદાચારી ન ગચ્છેચ્ચ સ્ત્રિયં ક્વચિત્।
સપ્તઘટ્યાઃ પરં ચૈવ નવઘટ્યાશ્ચ પૂર્વતઃ

સ કાલઃ કુતપો જ્ઞેયઃ પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્।
શ્રાદ્ધે ત્રીણિ પવિત્રાણિ દૌહિત્રં કુતપસ્તિલાઃ

ત્રીણિ ચાત્ર પ્રશંસંતિ સત્યમક્રોધમત્વરામ્।
સાયં સંધ્યાં પરાન્નં ચ પુનર્ભોજનમૈથુનમ્

દાનં પ્રતિગ્રહં ચૈવ શ્રાદ્ધં કૃત્વા વિવર્જયેત્।
અકર્તવ્યશતં કૃત્વા શ્રાદ્ધં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

તચ્ચ કર્તવ્યતામેતિ સ્વયમુક્તં વિરિંચિના।
શૃણુ પુત્ર પુરાવૃત્તં બહૂનાં ચ વદામ્યહમ્

ગુરોર્ગોહનનં કૃત્વા દદુઃ શ્રાદ્ધં યયુર્દિવમ્।
તેષાં ચ કીર્ત્તનાદેવ શ્રાદ્ધં ભવતિ ચાક્ષયમ્

વસિષ્ઠસ્ય મુનેઃ શિષ્યા બ્રાહ્મણાસ્સપ્ત સુવ્રતાઃ।
પિતૃશ્રાદ્ધે સમાયાતે હોમધેનું ગુરોઃ પ્રિયામ્

પ્રાર્થયિત્વા ગૃહં નીત્વા સપ્તભિર્ભ્રાતૃભિર્મુદા।
ગવ્યાર્થં પિતૃયજ્ઞે તાં ધેનું હત્વા વિમૃશ્ય ચ

દદુર્માંસં ચ વિપ્રે ચ શેષં વિપ્રાંસ્ત્વભોજયન્।
સમાપ્ય પિતૃકર્માણિ વત્સં સંગૃહ્યતે દ્વિજાઃ

ગુરૌ સમર્પયામાસુર્ધેનુર્વ્યાઘ્રેણ ભક્ષિતા।
તતસ્તપોર્બલાદેવ જ્ઞાત્વા તેષાં ચ કારણમ્

સ શશાપ તતઃ શિષ્યાંશ્ચાડાલાશ્ચ ભવિષ્યથ।
વેપમાનાસ્તતો વિપ્રાઃ કૃતાંજલિપુટાઃ સ્થિતાઃ

ધેનોર્માંસંપ્રદાતારઃ પિતૃકૃત્યે સદાનઘ।
અકર્તવ્યસહસ્રાણિ મહાંતિ પાતકાનિ ચ

કુર્વંતઃ પિતૃકાર્યેષુ પાપાત્પૂતા દિવં ગતાઃ।
શ્રુતં બહુવિધં નાથ મુખાત્તે ચ પુરાતનમ્

ક્ષંતુમર્હસિ ધર્મજ્ઞ શાપસ્યાંતો વિધીયતામ્।
વસિષ્ઠ ઉવાચ-।
શાપો વોથ યથા પાપ્મા ન તુ ધર્મવિચારણાત્

ચાંડાલાદૌ સમુત્પન્નાઃ પુરાવૃત્તં સ્મરિષ્યથ।
ન ચ વો જ્ઞાનલોપશ્ચ સ્મૃતિશાસ્ત્રમનષ્ટકમ્

પાપયોનિં સમુત્તીર્ય પશ્ચાન્મોક્ષં ગમિષ્યથ।
તતઃ પ્રાણાન્પરિત્યજ્ય ગુરુશાપાત્તુ તે દ્વિજાઃ

જાતાશ્ચાંડાલયોનૌ તુ સર્વે જ્ઞાનસમન્વિતાઃ।
સ્તન્યં તૈસ્તુ ન પીતં વૈ સ્મરદ્ભિઃ પૂર્વજન્મ તત્

મૃતા જાતા મૃગાઃ સર્વે ચક્રવાકાઃ પુનર્વને।
હંસાસ્તુ માનસે તીર્થે શુક્લા જાતાઃ પુનર્દ્વિજાઃ

મુમૂર્ષવો મહાભાગા મૃતાસ્તે ખેદકારણાત્।
તસ્મિન્કાલે મહારાજો ધર્મકેતુરિતિ સ્મૃતઃ

યયૌ સ્નાતું તતસ્તીર્થં સદારઃ સપરિચ્છદઃ।
તતો હંસાસ્ત્રયો મોહાદ્રાજ્યં ભોગ્યં તુ યોષિતઃ

ભક્ષ્યાણિ ચિંતયંતશ્ચ લોકાંતરમયુસ્તદા।
જ્ઞાત્વા વેદં ચ વેદાંગં મોક્ષં યાસ્યામહે વયમ્

ચિંતયંતો ગતા અન્યે તતો લોકાંતરં પ્રતિ।
અથ ત્રયો નૃપા જાતાશ્ચત્વારો વિપ્રસત્તમાઃ

કુરુક્ષેત્રે તતો વેદાન્વેદાંગાનિ સમંતતઃ।
તપોબલાદ્વિદંતિ સ્મ વાર્તાં ચામુત્ર ચેહ ચ

ત્રયો રાજકુલે જાતા રાજાનો મદમોહિતાઃ।
જ્ઞાનલોપાત્પરં લોકં ન જાનંતિ હિતાહિતમ્

તે ચ વિપ્રાશ્ચ સંદેહાદાહૂય ચેટકં સ્વકમ્।
રાજ્ઞો ગચ્છ સ્વકાર્પણ્યાત્પત્રં દેહિ ચ સંભ્રમાત્

સપ્ત વ્યાધા દશાર્ણેષુ મૃગાઃ કાલંજરે ગિરૌ।
ચક્રવાકાઃ શરદ્વીપે હંસાઃ સરસિ માનસે

તેપિ જાતાઃ કુરુક્ષેત્રે બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ।
પ્રસ્થિતા દૂતમધ્વાનં યૂયં કિમવસીદથ

ગૃહીત્વા ચેટકો લેખં રાજ્ઞસ્તુ સમદર્શયત્।
દૃષ્ટ્વા લેખં તુ રાજાનો રાજ્યં ત્યક્ત્વા યયુર્દ્વિજાન્

શ્રુત્વા વાક્યં તતસ્તેષાં ગતાસ્તે ચ તપોધનાઃ।
અચિરેણૈવ કાલેન મોક્ષં યાતાશ્ચ તૈસ્સહ

ય ઇદં શૃણુયાચ્છ્રાદ્ધે સપ્તવ્યાધાદિકં દ્વિજ।
અક્ષયં ચાન્નપાનં ચ પિતૄણામુપતિષ્ઠતિ

દ્વિજ ઉવાચ-।
વિત્તહીનસ્ય વિપ્રસ્ય પિતૃકાર્યં કથં ભવેત્।
તપસ્વિનો વનસ્થસ્ય ગૃહસ્થસ્ય ચ કેશવ

ભગવાનુવાચ-।
તૃણકાષ્ઠાર્જનં કૃત્વા પ્રાર્થયિત્વા વરાટકમ્।
કરોતિ પિતૃકાર્યાણિ તતો લક્ષગુણં ભવેત્ ૩૦૦

અકર્તવ્યં શતં કૃત્વા પિતૃશ્રાદ્ધં કરોતિ યઃ।
સર્વપાપક્ષયસ્તસ્ય સ્વર્ગં યાતિ ચ માનવઃ

સર્વાભાવે પિતૃતિથૌ ગોભ્યો ઘાસં દદાતિ યઃ।
ફલં ચ પિંડદાનસ્ય સંપ્રાપ્નોત્યધિકં નરઃ

પુરા વૈરાટવિષયે રુરોદાતીવ દીનકઃ।
પિતૃતિથૌ સ્વયં પ્રાપ્તે સર્વાભાવાચ્ચ રોદિતિ

રુદિત્વા સુચિરં સોપિ પપ્રચ્છ કોવિદં દ્વિજં।
બ્રહ્મન્પિતૃતિથાવદ્ય કિંસ્વિત્કૃત્વા હિતં ભવેત્

વરાટકશ્ચ મે નાસ્તિ ધનં બ્રહ્મવિદાંવર।
ઉપદેશં ચ મે દેહિ યેન ધર્મે સ્થિતો હ્યહમ્

દ્વિજ ઉવાચ-।
ગચ્છ શીઘ્રં વને તાત મુહૂર્તે કુતપેઽધુના।
ઘાસં પિતરમુદ્દિશ્ય ગવે દેહીતિ સત્વરમ્

તતસ્તસ્યોપદેશેન ગૃહીત્વા ઘાસપૂલકમ્।
ગવે દત્વા યથાહૃષ્ટઃ પુષ્ટ્યર્થં પિતુરેવ ચ

એતત્પુણ્યપ્રસાદેન ગતોસૌ સુરમંદિરમ્।
સ્વર્ગં ચ સુચિરં ભુક્ત્વા ઉત્પન્નો ધનિનાં કુલે

ધનવાન્સ પુરા પુણ્યાત્પિતૃયજ્ઞસ્ય કારણાત્।
સ દદાતિ પિતુઃ પિંડં સર્વસ્વેન ધનેન ચ

તત્રૈકજન્મનોભ્યાસાદ્ગતોસૌ વિષ્ણુમંદિરમ્।
ભુક્ત્વાનન્તસુખં તત્ર સાર્વભૌમોભવન્નૃપઃ

પિતૃયજ્ઞાત્પરો યસ્માદ્ધર્મો નાસ્તિ કથંચન।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન શક્ત્યા કુર્યાદમત્સરઃ

યઃ પઠેદ્ધર્મસંતાનં જનાનામગ્રતો નરઃ।
વિષ્ણુપદ્યા જલે સ્નાનં પ્રતિ લોકે ચ લભ્યતે

જન્મજન્મકૃતો યેન મહાપાતકસંચયઃ।
તત્સર્વં પ્રલયં યાતિ સકૃદુચ્ચરિતે શ્રુતે

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે પંચાખ્યાનોનામ પંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ