પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.51

નરોત્તમ ઉવાચ-
ત્રિદશાનાં ચ દેવાનામન્યેષાં જગદીશ્વરઃ।
પ્રભુઃ કર્તા ચ હર્ત્તા ચ ગોપ્તા ભર્ત્તા પિતા પ્રસૂઃ

અસ્માકં વાક્શ્રમો વિષ્ણોઃ કથનેનૈવ યુજ્યતે।
કિંતુ કૌતૂહલં મેઽસ્તિ પિપાસા વા ક્ષુધાપિ વા

કૃતં પૃચ્છતિ યેનૈવ વક્તવ્યં તત્પ્રિયેણ હિ।
અતીતં ચૈવ જાનાતિ કથં નાથ પતિવ્રતા

કિં વા તસ્યાં પ્રભાવં ચ વક્તુમર્હસ્યશેષતઃ।
ભગવાનુવાચ-
કથિતં મે પુરા વત્સ પુનઃ કૌતૂહલં દ્વિજ

કથયિષ્યામિ તત્સર્વં યત્તે મનસિ વર્તતે।
પતિવ્રતા પતિપ્રાણા સદા પત્યુર્હિતે રતા

દેવાનામપિ સાઽઽરાધ્યા મુનીનાં બ્રહ્મવાદિનાં।
ધવસ્યૈકસ્ય યા નારી લોકે પૂજ્યતમા સ્મૃતા

તસ્યા સંમાનને ગુર્વી નિભૃતા ન ભવિષ્યતિ।
મધ્યદેશે પુરા તાત નગરી ચાતિશોભના

તસ્યાં ચ બ્રહ્મજાતીયા સેવ્યા નામ્ની પતિવ્રતા।
તસ્યા ધવોઽભવત્કુષ્ઠી પૂર્વકર્મવિરોધતઃ

ગલદ્વ્રણાસ્ય પત્યુશ્ચ નિત્યં ચર્યાપરાયણા।
યદ્યન્મનોરથં તસ્ય શક્ત્યા સા કુરુતે ભૃશમ્

અર્ચયેદ્દેવવન્નિત્યં સ્નેહં કુર્યાદમત્સરા।
કદાચિત્પથિ ગચ્છંતીં વેશ્યાં પરમસુંદરીમ્

દૃષ્ટ્વાઽતીવાભવન્મોહાન્મન્મથાવિષ્ટચેતનઃ।
નિશ્શ્વસ્ય સુતરાં દીર્ઘં તતસ્તુ વિમનાઽભવત્

શ્રુત્વા ગૃહાદ્વિનિઃસૃત્ય સાધ્વી પપ્રચ્છ તં પતિં।
ઉન્મનાસ્ત્વં કથં નાથ નિઃશ્વાસસ્તે કથં વિભો

બ્રૂહિ મે યચ્ચ કર્તવ્યમકર્તવ્યં ચ યત્પ્રિયમ્।
દયિતં તે કરિષ્યામિ ત્વમેકો મે ગુરુઃ પ્રિયઃ

અભીષ્ટં વદ મે નાથ યથાશક્તિ કરોમ્યહમ્।
ઇત્યુક્તે તામુવાચેદં વૃથા કિં ભાષસે પ્રિયે

ન શક્તા ત્વં ન ચૈવાહં મોઘં વક્તું ન યુજ્યતે।
પ્રષ્ટું નાધિકરોષીતિ યથા દીર્ઘતરોઃ ફલમ્

ભૂમૌ સ્થિત્વા તુ ખર્વાત્મા સમુદ્ધર્તું પ્રવાંછતિ।
તથા મે રમણી લોભાન્મોહાદ્યદભિવાંછિતમ્

દંપત્યોરપિ દુઃસાધ્યમપયાનં વદામ્યહમ્।
પતિવ્રતોવાચ-
જ્ઞાત્વા તુ ત્વન્મનોવૃત્તં શક્તાહં કાર્યસાધને

આદેશં કુરુ મે નાથ કર્તવ્યં યેન કેનચિત્।
યદિ તે દુર્લભં કાર્યં કર્તું શક્નોમિ યત્નતઃ

તદા મે ત્વતિકલ્યાણં ફલિષ્યતિ પરે ત્વિહ।
ઇત્યુક્તે પરમઃ પ્રીતઃ સ્થિતો વચનમબ્રવીત્

પાપાભ્યાસાચ્ચ પાપ્માનં પૃચ્છતીતિ વિનિશ્ચયઃ।
પથ્યસ્મિન્સંપ્રગચ્છંતીં વેશ્યાં પરમસુંદરીમ્

સર્વતશ્ચાનવદ્યાંગીં દૃષ્ટ્વા મે દહ્યતે મનઃ।
યદિ તાં ત્વત્પ્રસાદાચ્ચ પ્રાપ્નોમિ નવયૌવનાં

તદા મે સફલં જન્મ કુરુ સાધ્વિ હિતં મમ।
યદિ માં કુષ્ઠિનં દીનં પૂતિગંધં નવવ્રણમ્

ન ગચ્છતિ વરારોહા તદા મે નિધનં હિતમ્।
શ્રુત્વા તેનેરિતં વાક્યં સાધ્વી વચનમબ્રવીત્

યથાશક્તિ કરિષ્યામિ સ્થિરી ભવ પ્રભોઽધુના।
મનસાથ સમાલોચ્ય ક્ષપાંતે હ્યુષસિ દ્રુતમ્

ગોમયં સહ શોધન્યા ગૃહીત્વા સા યયૌ મુદા।
સંપ્રાપ્ય ગણિકાગેહં શોધયિત્વા ચ ચત્વરમ્

પ્રતોલીં વીથિકાં ચૈવ ગોમયં પ્રદદૌ મુદા।
સા તૂર્ણમાગતા ગેહે જનસ્યાલોકને ભયાત્

એવં ક્રમેણ સા સાધ્વી ચરતિ સ્મ દિનત્રયમ્।
અથ સા વારમુખ્યા ચ ચેટિકાશ્ચેટકાનપિ

અપૃચ્છત્કસ્ય કર્માણિ શોભનાનિ ચ ચત્વરે।
મયા નોક્તેપ્યુષઃ કાલે કસ્ય મત્પ્રિયકારણાત્

રુચ્યકર્મણિ દીપ્યંતે રથ્યા ચત્ત્વર વીથિકાઃ।
પરસ્પરેણ સંચિંત્ય વારમુખ્યાં ચ તેઽબ્રુવન્

અસ્માભિર્ન કૃતં ભદ્રે કર્મ ચૈતત્પ્રમાર્જનમ્।
અથ સા વિસ્મયં ગત્વા સંચિંત્ય રજનીક્ષયે

તયા ચ દૃશ્યતે સા ચ તથૈવ પુનરાગતા।
દૃષ્ટ્વા તાં મહતીં સાધ્વીં બ્રાહ્મણીં ચ પતિવ્રતામ્

દધાર ચરણે તસ્યા હા ક્ષમસ્વેતિ ભાષિણી।
આયુર્દેહં ચ સંપત્તિર્યશોર્થઃ કીર્તિરેવ ચ

એતાસાં મે વિનાશાય સ્ફુરસીવ પતિવ્રતે।
યદ્યત્પ્રાર્થયસે સાધ્વિ નિત્યં દાસ્યામિ તદ્દૃઢમ્

સુવર્ણં મણિરત્નં વા ચેલં વા યન્મનોરથં।
તામુવાચ તતઃ સાધ્વી ન મે ચાર્થે પ્રયોજનમ્

અસ્તિ કાર્યં ચ તે કિઞ્ચિદ્વદામિ કુરુષે યદિ।
તદા મે હૃદિ સંતોષઃ કૃતં સર્વં ત્વયાઽધુના

ગણિકોવાચ-
સત્યં સત્યં કરિષ્યામિ દ્રુતં વદ પતિવ્રતે।
કુરુ મે રક્ષણં માતર્દ્રુતં કૃત્યં ચ મે વદ

ત્રપયા નિકૃતં વાચ્યં તસ્યામુક્તં વરં પ્રિયમ્।
ક્ષણં વિમૃશ્ય સા વેશ્યા કૃત્વા ક્ષાંતિમુવાચ ચ

કુષ્ઠિનઃ પૂતિગંધસ્ય સંપર્કે દુઃખિતા ભૃશમ્।
દિનૈકં ચ કરિષ્યામિ યદ્યાગચ્છતિ મદ્ગૃહમ્

પતિવ્રતોવાચ-
આગમિષ્યામિ તે ગેહમદ્ય રાત્રૌ ચ સુંદરિ।
ભુક્તભોગ્યં પતિં હૃષ્ટં પુનર્નેષ્યામિ મદ્ગૃહમ્

ગણિકોવાચ-
ગચ્છ શીઘ્રં મહાભાગે સ્વગૃહં ચ પતિવ્રતે।
પતિસ્તે ચાર્દ્ધરાત્રે સ આગચ્છતુ ચ મદ્ગૃહમ્

બહવો મે પ્રિયાસ્સંતિ રાજાનસ્તત્સમાશ્ચ યે।
એકૈકો મદ્ગૃહે નિત્યં તિષ્ઠતીહ નિરંતરમ્

અદ્યાહં મે ગૃહં શૂન્યં કરિષ્યામિ ચ ત્વદ્ભયાત્।
સ ચાગચ્છતુ તે ભર્ત્તા સ ચાસ્માન્પ્રાપ્ય ગચ્છતુ

એતચ્છ્રુત્વા તુ સા સાધ્વી ગતાસૌ સ્વગૃહે તથા।
પત્યૌ નિવેદયામાસ કૃત્યં તે ફલિતં પ્રભો

અદ્ય રાત્રૌ ચ તદ્ગેહં ગંતું ખ્યાતિં કરોતિ સા।
પ્રભૂતાઃ પતયસ્તસ્યાસ્તવ કાલો ન વિદ્યતે

વિપ્ર ઉવાચ-
કથં યાસ્યામિ તદ્ગેહં મયા ગંતું ન શક્યતે।
એતજ્જ્ઞાત્વા કુતઃ ક્ષાંતિઃ કૃતં કાર્યં કથં ભવેત્

પતિવ્રતોવાચ-
સ્વપૃષ્ઠસ્થમહં કૃત્વા નેષ્યામિ તદ્ગૃહં પ્રતિ।
સિદ્ધે હ્યર્થે નયિષ્યામિ પુનસ્તે નૈવ વર્ત્મના

દ્વિજ ઉવાચ-
કલ્યાણિ ત્વત્કૃતેનૈવ સર્વં મે કૃત્યમેષ્યતિ।
ઇદાનીં યત્કૃતં કર્મ સ્ત્રીજનૈરપિ દુઃસહમ્

તસ્મિંશ્ચ નગરે રમ્યે નિત્યં ચ ધનિનો ગૃહે।
પૌરેશ્ચ પ્રચુરં વિત્તં હૃતં રાજ્ઞા શ્રુતં તદા

શ્રુત્વા સર્વાન્નિશાચારાનાહૂય નૃપતી રુષા।
જીવિતું યદિ વો વાંછા ચોરં મામદ્ય દાસ્યથ

ગૃહીત્વા તુ નૃપસ્યાજ્ઞાં યત્તૈર્જિઘૃક્ષયાકુલૈઃ।
ચારૈશ્ચોરો ગૃહીતસ્તૈર્બલાચ્ચૈવ નૃપાજ્ઞયા૫૦

નગરોપાંતદેશે ચ વૃક્ષમૂલે ઘને વને।
સમાધિસ્થોમહાતેજામાંડવ્યોમુનિપુંગવઃ

વ્યાતિષ્ઠદ્વહ્નિસંકાશો યોગિનાં પ્રવરો મુનિઃ।
અંતર્નાડીગતો વાયુઃ કિંચિન્ન પ્રતિભાતિ ચ

તં બ્રહ્મતુલ્યં તિષ્ઠન્તં દૃષ્ટ્વા દુષ્ટા મહામુનિમ્।
ચોરોયમદ્ભુતાકારો ધૂર્તસ્તિષ્ઠતિ કાનને

એવમુક્ત્વા તુ તં પાપા બબન્ધુર્મુનિસત્તમમ્।
નોક્તાશ્ચ નેક્ષિતાસ્તેન પુરુષા અતિદારુણાઃ

તતો રાજા ઉવાચેદં સંપ્રાપ્તસ્તસ્કરો મયા।
ઉપાંતે ચ પથિદ્વારે કુરુધ્વં ઘોરદણ્ડનમ્

માંડવ્યશ્ચ મુનિસ્તત્ર પથિશૂલે ચ કીલિતઃ।
પાયુદેશે ચ તૈર્દત્તં શૂલં યાવચ્ચ મસ્તકમ્

વ્યથાં સ ચ ન જાનાતિ શૂલે વિદ્ધતનુર્યમાત્।
અન્યૈરપિ કૃતો દણ્ડઃ કૃતસ્તૈસ્તુ મનોહિતઃ

એતસ્મિન્નંતરે રાત્રાવંધકારે ઘનોન્નતે।
સ્વપતિં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા પ્રયયૌ સા પતિવ્રતા

માંડવ્યસ્ય તનૌ સઙ્ગાત્કુષ્ઠિનો ગંધ આગતઃ।
ભગ્નઃ સમાધિસ્તસ્યૈવં કુષ્ઠિસંસર્ગતો ધ્રુવમ્

માંડવ્ય ઉવાચ-
એવં યેનાધુના કૃચ્છ્રં કારિતં ગાત્રવેદનમ્।
સ એવ ભસ્મતાં યાતુ પ્રોદિતે ચ વિરોચને

માંડવ્યેનૈવમુક્તસ્સ પપાત ધરણીતલે।
તતઃ પતિવ્રતા ચાહ બ્રધ્નો નોદયતુ ધ્રુવં

દિનત્રયં ગૃહં નીત્વા શાપાદ્વેશ્મગતા તતઃ।
શયનીયે સ્થિતં રમ્યે ધૃત્વાઽતિષ્ઠત્પતિવ્રતા

શપ્ત્વા તં ચ મુનિશ્રેષ્ઠો ગતો દેશમભીષ્ટકમ્।
સૂરો નોદયતે લોકે યાવચ્ચૈવ દિનત્રયમ્

નિખિલં વ્યથિતં દૃષ્ટ્વા ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્।
શતક્રતું પુરસ્કૃત્ય ગતા દેવાઃ પિતામહમ્

વૃત્તં ન્યવેદયન્સર્વં પદ્મયોનૌ દિવૌકસઃ।
કારણં ચ ન જાનીમસ્ત્વં તુ યોગ્યં વિધેહિ નઃ

બ્રહ્મોવાચ-
પતિવ્રતાયા યદ્વૃત્તં માંડવ્યસ્ય મુનેશ્ચ યત્।
યથા નોદયતે બ્રધ્નો ધાતા દેવેષ્વવેદયત્

તતો દેવા વિમાનૈશ્ચ પુરસ્કૃત્ય પ્રજાપતિમ્।
ગતાસ્તદંતિકં વિપ્ર તૂર્ણં સર્વે ચ ભૂતલમ્

તેષાં શ્રિયા વિમાનાનાં મુનીનાં કિરણૈસ્તથા।
શતસૂર્યમિવાભાતિ નાન્યત્ર ચ ગૃહોદરે

હા હતાસ્મિ કથં સૂરો મદ્ગૃહે સમુપસ્થિતઃ।
અદૃશ્યંત તયા દેવા વિમાનૈર્હંસસન્નિભૈઃ

એતસ્મિન્નંતરે બ્રહ્મા તામુવાચ પતિવ્રતામ્।
અખિલાનાં ચ દેવાનાં દ્વિજાનાં ચ ગવાં તથા

યથૈવ નિધનં તેષાં કથં તે પરિરોચતે।
માતઃ ક્રોધં ત્યજસ્વાદ્ય સૂર્યસ્યોદયનં પ્રતિ

પતિવ્રતોવાચ-
સર્વલોકાનતિક્રમ્ય પતિરેકો ગુરુર્મમ।
અસ્ય મૃત્યુર્મુનેશ્શાપાદુદિતે ચ વિરોચને

તેનૈવ કારણેનૈષ મયા શપ્તો દિવાકરઃ।
ન કોપાન્ન ચ મોહાચ્ચ લોભાત્કામાન્ન મત્સરાત્

બ્રહ્મોવાચ-
એકસ્ય નિધનેનૈવ ત્રૈલોક્યસ્ય હિતં ભવેત્।
તતસ્તે ચાધિકં પુણ્યં માતરેવં ભવિષ્યતિ

સા ચોવાચ વિધિં તત્ર દેવાનામગ્રતઃ સતી।
પતિં ત્યક્ત્વા ચ મે સત્યં શિવં મે નાનુરોચતે

બ્રહ્મોવાચ-
ઉદિતે ચ ખગે સૌમ્યે પત્યૌ તે ભસ્મતાં ગતે।
સ્વસ્થેભૂતે ચ ત્રૈલોક્યે કરિષ્યામિ હિતં તવ

ભસ્મનઃ પુરુષો ભાવ્યઃ કામદેવસમપ્રભઃ।
ગુણૈઃ સર્વૈર્યુતો ભર્તા રતિવત્ત્વં ચ સર્વદા

યથાપૂજ્યો હરિર્દૈવૈર્યથા લક્ષ્મીશ્ચ પૂજિતા।
તથૈવ દંપતી સ્વર્ગે તસ્માન્મદ્વચનં કુરુ

પતિવ્રતોવાચ-
પત્યુર્મે નિધને બ્રહ્મન્વિધવા લોકનિંદિતા।
કાંસ્તુ લોકાન્ગમિષ્યામિ ભગ્ના ચારામલીમસા

બ્રહ્મોવાચ-
અતસ્તે નાસ્તિ દોષો વૈ ન મૃતસ્તે ધવોઽધુના।
અસ્માકં વચનેનૈવ કુષ્ઠી મન્મથતાં વ્રજેત્

વદત્યેવંવિધૌ સા ચ વિમૃશ્ય ક્ષણમેવ ચ।
બાઢમુક્તવતી સા ચ તતસ્સૂર્યોદયોઽભવત્

અભવદ્ભસ્મરૂપોઽસૌ મુનિશાપપ્રપીડિતઃ।
ભસ્મનો મધ્યતો જાતો દ્વિજો મન્મથપીડિતઃ

દૃષ્ટ્વા વિસ્મયપમાપન્નાઃ સર્વે તે પુરવાસિનઃ।
મુદિતા દેવસંઘાશ્ચ જનઃ સ્વસ્થતરોઽભવત્

વિમાનેનાર્કવર્ણેન સ્વર્લોકાદાગતેન ચ।
પતિના સહ સા સાધ્વી સુરૈઃ સાર્દ્ધં ગતા દિવમ્

એવં પતિવ્રતા યસ્માચ્છુભા ચૈવ તુ મત્સમા।
તેન વૃત્તં ચ જાનાતિ ભૂતં ભવ્યં પ્રવર્તનમ્

ય ઇદં શ્રાવયેલ્લોકે પુણ્યાખ્યાનમનુત્તમમ્।
તસ્ય પાપં ક્ષયં યાતિ જન્મજન્મકૃતં ચ યત્

અક્ષયં લભતે સ્વર્ગં વિબુધૈઃ સંપ્રયુજ્યતે।
બ્રાહ્મણો લભતે વેદં જન્મજન્મસુ બાડવ

સકૃચ્છૃણોતિ યઃ પૂતો દુષ્કૃતૌઘાદ્વિમુચ્યતે।
સુરાલયમવાપ્નોતિ સ્વર્ગાદ્ભ્રષ્ટો ધની ભવેત્

ઇતિશ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે પતિવ્રતોપાખ્યાનંનામૈકપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ