પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.5

ભીષ્મ ઉવાચ।
કથં સતી દક્ષસુતા દેહં ત્યક્તવતી શુભા।
દક્ષયજ્ઞસ્તુ રુદ્રેણ વિધ્વસ્તઃ કેન હેતુના

એતન્મે કૌતુકં બ્રહ્મન્કથં દેવો મહેશ્વરઃ।
જગામાથ ક્રોધવશં ત્રિપુરારિર્મહાયશાઃ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
ગંગાદ્વારે પુરા ભીષ્મ દક્ષો યજ્ઞમથારભત્।
તત્ર દેવાસુરગણાઃ પિતરોથ મહર્ષયઃ

સમાજગ્મુર્મુદાયુક્તાઃ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ।
નાગા યક્ષાઃ સુપર્ણાશ્ચ વીરુદોષધયસ્તથા

કશ્યપો ભગવાનત્રિઃ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ।
પ્રચેતસોંગિરાશ્ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ મહાતપાઃ

તત્ર વેદીં સમાં કૃત્વા ચાતુર્હોત્રં ન્યવેશયત્।
હોતા વસિષ્ઠસ્તત્રાસીદંગિરાધ્વર્યુસત્તમઃ

બૃહસ્પતિરથોદ્ગાતા બ્રહ્મા વૈ નારદસ્તથા।
યજ્ઞકર્મપ્રવૃત્તૌ તુ હૂયમાનેષુ ચાગ્નિષુ

આગતા વસવઃ સર્વ આદિત્યા દ્વાદશૈવ તુ।
અશ્વિનૌ મરુતશ્ચૈવ મનવશ્ચ ચતુર્દશ

એવં યજ્ઞે પ્રવૃત્તે તુ હૂયમાનેષુ ચાગ્નિષુ।
વિભૂતિં તાં પરાં તત્ર ભક્ષ્યભોજ્યકૃતાં શુભામ્

આલોક્ય સર્વતો ભૂમિં સમંતાદ્દશયોજનમ્।
મહાવેદી કૃતા તત્ર સર્વૈસ્તત્ર સમન્વિતૈઃ

સર્વાન્દેવાન્શક્રમુખ્યાન્યજ્ઞે દૃષ્ટ્વા સતી શુભા।
તદાસાનુનયં વાક્યં પ્રજાપતિમભાષત

સત્યુવાચ।
ઐરાવતં સમારૂઢો દેવરાજઃ શતક્રતુઃ।
પત્ન્યા શચ્યા સહાયાતઃ કૃતાવાસઃ શતક્રતુઃ

પાપાનાં યો યમયિતા ધર્મેણાધર્મિણાં પ્રભુઃ।
પત્ન્યા ધૂમોર્ણયા સાર્દ્ધમિહાયાતઃ સ દૃશ્યતે

યાદસાં ચ પતિર્દ્દેવો વરુણો લોકભાવનઃ।
ગૌર્ય્યા પત્ન્યા સહાયાતઃ પ્રચેતા મંડપે ત્વિહ

સર્વયક્ષાધિપો દેવઃ પુત્રો વિશ્રવસો મુનેઃ।
પત્ન્યા ત્વિહ સમાયાતઃ સહ દેવ્યા ધનાધિપઃ

મુખં યઃ સર્વદેવાનાં જંતૂનામુદરે સ્થિતઃ।
વેદા યદર્થમુત્પન્નાસ્સોયં યજ્ઞમુપાગતઃ

નિઋતી રાક્ષસેન્દ્રોઽસૌ દિક્પતિત્વે નિયોજિતઃ।
સ ચ ત્વિહાગતસ્તાત પત્ન્યા સાર્દ્ધં ક્રતાવિહ

આયુઃપ્રદો જગત્યસ્મિન્બ્રહ્મણા નિર્મિતઃ પુરા।
પ્રાણોપાનોવ્યાનૌદાનસ્સમાનાહ્વયસ્તથા

એકોનપંચાશત્કેન ગણેન પરિવારિતઃ।
યજ્ઞે પ્રજાપતિશ્ચાસૌ વાયુર્દેવઃસમાગતઃ

દ્વાદશાત્મા ગ્રહાધ્યક્ષઃચક્ષુષી જગતસ્ત્વિહ।
પાતિ વૈ ભુવનં સર્વં દેવાનાં યઃ પરાયણઃ

આયુષશ્ચ વનાનાં ચ દિવસાનાં પતિર્હિ યઃ।
સંજ્ઞા પતિરિહાયાતો ભાસ્કરો લોકપાવનઃ

અત્રિવંશસમુદ્ભૂતો દ્વિજરાજો મહાયશાઃ।
નયનાનંદજનનો લોકનાથો ધરાતલે

ઓષધીનાં પતિશ્ચાપિ વીરુધામપિ સર્વશઃ।
ઉડુનાથઃ સપત્નીક ઇહાયાતઃ શશી તવ

વસવોષ્ટૌ સમાયાતા અશ્વિનૌ ચ સમાગતૌ।
વૃક્ષો વનસ્પતિશ્ચાપિ ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ

વિદ્યાધરા ભૂતસંઘા વેતાલા યક્ષરાક્ષસાઃ।
પિશાચાશ્ચોગ્રકર્માણસ્તથાન્યે જીવહારકાઃ

નદ્યો નદાઃ સમુદ્રાશ્ચ દ્વીપાશ્ચ સહ પર્વતૈઃ।
ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચ પશવો યદિઙ્ગં યચ્ચ નેઙ્ગતિ

કશ્યપો ભગવાનત્રિર્વસિષ્ઠશ્ચાપરૈઃ સહ।
પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચૈવ સનકાદ્યા મહર્ષયઃ

પુણ્યા રાજર્ષયશ્ચૈવ પૃથિવ્યાં યે ચ પાર્થિવાઃ।
વર્ણાશ્ચાશ્રમિણશ્ચૈવ સર્વે યે કર્મકારિણઃ

કિમત્ર બહુનોક્તેન બ્રાહ્મી સૃષ્ટિરિહાગતા।
ભગિન્યો ભાગિનેયાશ્ચ ભગિનીપતયસ્ત્વિમે

સ્વભાર્યાસહિતાઃ સર્વે સપુત્રાસ્સહ બાંધવાઃ।
ત્વયા સમર્ચિતાઃ સર્વે દાનમાનપરિગ્રહૈઃ

આમંત્રણા મંત્રિતાનાં સર્વેષાં માનના કૃતા।
એક એવાત્ર ભગવાન્પતિર્મે ન સમાગતઃ

વિના તેન ત્વિદં સર્વં શૂન્યવત્પ્રતિભાતિ મે।
મન્યે ચાહં તુ ભવતા પતિર્મે ન નિમંત્રિતઃ

વિસ્મૃતસ્તે ભવેન્નૂનં સર્વં શંસતુ મે ભવાન્।
પુલસ્ય ઉવાચ।
તસ્યાસ્તદુક્તં વચનં શ્રુત્વા દક્ષઃ પ્રજાપતિઃ

પતિસ્નેહ સમાયુક્તાં પ્રાણેભ્યોપિ ગરીયસીમ્।
અંકમારોપ્ય તાં બાલાં સાધ્વીં પતિપરાયણામ્

પતિવ્રતાં મહાભાગાં પતિપ્રિયહિતૈષિણીમ્।
પ્રાહ ગંભીરભાવેન શૃણુ વત્સે યથાતથમ્

યેનાદ્ય કારણેનેહ પતિસ્તે ન નિમંત્રિતઃ।
કપાલપાત્રધૃક્ચર્મી ભસ્માવૃત તનુસ્તથા

શૂલી મુણ્ડી ચ નગ્નશ્ચ શ્મશાને રમતે સદા।
વિભૂત્યાઙ્ગાનિ સર્વાણિ પરિમાર્ષ્ટિ ચ નિત્યશઃ

વ્યાઘ્રચર્મપરીધાનો હસ્તિચર્મપરિચ્છદઃ।
કપાલમાલં શિરસિ ખટ્વાગં ચ કરે સ્થિતં

કટ્યાં વૈ ગોનસં બધ્વા લિંગેઽસ્થ્નાં વલયં તથા।
પન્નગાનાં તુ રાજાનમુપવીતં ચ વાસુકિમ્

કૃત્વા ભ્રમતિ ચાનેન રૂપેણ સતતં ક્ષિતૌ।
નગ્ના ગણાઃ પિશાચાશ્ચ ભૂતસંઘા હ્યનેકશઃ

ત્રિનેત્રશ્ચ ત્રિશૂલી ચ ગીતનૃત્યરતસ્સદા।
કુત્સિતાનિ તથાન્યાનિ સદા તે કુરુતે પતિઃ

ત્રપાકરો ભવેન્મહ્યં દેવાનાં સંનિધિઃ કથં।
કીદૃક્ચ વસનં તસ્ય કેતનં પ્રતિ નાર્હતિ

એતૈર્દોષૈર્મયા વત્સે લોકાનાં ચૈવ લજ્જયા।
નાહ્વાનં તુ કૃતં તસ્ય કારણેન મયા સુતે

યજ્ઞસ્યાસ્ય સમાપ્તૌ તુ પૂજાં કૃત્વા ત્વયા સહ।
આનીય તવ ભર્ત્તારં ત્વયા સહ ત્રિલોચનમ્

ત્રૈલોક્યસ્યાધિકાં પૂજાં કરિષ્યામિ ચ સત્કૃતૈઃ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં ત્રપાયાઃ કારણં મહત્

નાત્ર મન્યુસ્ત્વયા કાર્યઃ સર્વઃ સ્વં ભાગમર્હતિ।
અન્યજન્મનિ યૈર્યાદૃક્કૃતં કર્મ શુભાશુભમ્

ઇહ જન્મનિ તે તાદૃક્પુત્રિકે ભુંજતે ફલમ્।
પરિતાપં મા કૃથાસ્ત્વં ફલં ભુંક્ષ્વ પુરાકૃતમ્

શ્રિયં પરગતાં દૃષ્ટ્વા રૂપસૌભાગ્યશોભનામ્।
રૂપં ચ કાંતિસૌભાગ્યં રમ્યાણ્યાભરણાનિ ચ

કુલેમહતિવૈજન્મવપુશ્ચાતીવસુંદરમ્।
પૂર્વભાગ્યૈસ્તુ લભ્યંતે નરૈરેતાનિ સુવ્રતે

માત્માનં પરિનિંદેથામાચ ભાગ્યાનિ સુવ્રતે।
ફલં ચૈવં વિધિકૃતં દાતું કસ્ય તુ કઃ ક્ષમઃ૫૦

નાસ્તિ વૈ બલવાન્કશ્ચિન્નમૂઢો ન ચ પંડિતઃ।
પાંડિત્યં ચ બલં ચૈવ જાયતે પૂર્વકર્મણઃ

એતે દેવા દિવં પ્રાપ્તાઃ શોભમાનાઃ સ્થિતાશ્ચિરમ્।
પુણ્યેન તપસા ચૈવ ક્ષેત્રેષુવિવિધેષુચ

યદેભિરાર્જિતં પુણ્યં તસ્યૈતે ફલભાગિનઃ।
એવમુક્તા તતઃ સા તુ સતી ભીષ્મરુષાન્વિતા

વિનિંદમાના પિતરં ક્રોધેનારુણિતેક્ષણા।
એવમેતદ્યથા તાત ત્વયા ચોક્તં મમાગ્રતઃ

સર્વો જનઃ પુણ્યભાગી પુણ્યેન લભતે શ્રિયં।
પુણ્યેન લભતે જન્મ પુણ્યે ભોગાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

તદયં જગતામીશઃ સર્વેષામુત્તમોત્તમઃ।
સ્થાનાન્યેતાનિ સર્વેષાં દત્તાન્યેતેન ધીમતા

યે ગુણાસ્તસ્ય દેવસ્ય વક્તું જિહ્વાપિ વેધસઃ।
ન શક્તા ખ્યાપને તસ્ય દેવસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ

ભસ્માસ્થિ ચ કપાલાનિ શ્મશાને વસતિસ્તથા।
ગોનસાદ્યાશ્ચ યે સર્પાઃ સર્વે તે ભૂષણીકૃતાઃ

ભૂતપ્રેતગણાસ્તસ્ય પિશાચા ગુહ્યકાસ્તથા।
એષ ધાતા વિધાતા ચ એષ પાલયિતા દિશઃ

પ્રસાદેન ચ રુદ્રસ્ય પ્રાપ્તસ્વર્ગઃ પુરંદરઃ।
યદિ રુદ્રેસ્તિ દેવત્વં યદિ સર્વગતઃ શિવઃ

સત્યેન તેન તે યજ્ઞં વિધ્વંસયતુ શંકરઃ।
યદ્યસ્તિ મે તપઃ કિંચિત્કશ્ચિદ્ધર્મોથવા કૃતઃ

ફલેન તસ્ય ધર્મસ્ય યજ્ઞસ્તે નાશમર્હતિ।
પ્રિયાહં યદિ દેવસ્ય યદિ માં તારયિષ્યતિ

તેન સત્યેન તે ગર્વઃ સમાપ્તિમભિગચ્છતુ।
ઇત્યુક્ત્વા યોગમાસ્થાય સ્વદેહસ્થેન તેજસા

નિર્દદાહ તદાત્માનં સદેવાસુરપન્નગૈઃ।
કિંકિમેતદિતિ પ્રોક્તે ગંધર્વગણગુહ્યકૈઃ

ગંગાકૂલે તદા મુક્તો દેહો વૈ ક્રુદ્ધયા તયા।
સૌનકં નામ તત્તીર્થં ગંગાયાઃ પશ્ચિમે તટે

શ્રુત્વા રુદ્રસ્તુ તદ્વાર્ત્તાં પત્ન્યાનાશ સુદુઃખિતઃ।
હંતું યજ્ઞં ધીરભવત્દેવાનામિહ પશ્યતામ્

ગણકોટિઃ સમાદિષ્ટા ગ્રહા વૈનાયકાસ્તથા।
ભૂતપ્રેતપિશાચાશ્ચ દક્ષયજ્ઞ વિનાશને

તૈર્ગત્વા વિબુધાસ્સર્વે યજ્ઞે નિર્જિત્ય નાશિતાઃ।
હતે યજ્ઞે તદા દક્ષો નિરુત્સાહો નિરુદ્યમઃ

ઉપગમ્યાબ્રવીત્ત્રસ્તો દેવદેવં પિનાકિનમ્।
ન જ્ઞાતોસિ મયા દેવ દેવાનાં પ્રભુરીશ્વરઃ

ત્વમસ્ય જગતોધીશઃ સુરાસ્સર્વે ત્વયા જિતાઃ।
કૃપાં કુરુ મહેશાન ગણાન્સર્વાન્નિવર્ત્તય

ગણૈર્નાનાવિધૈર્ઘોરૈર્નાનાભૂષણભૂષિતૈઃ।
નાનાવદનદંતૌષ્ઠૈર્નાના પ્રહરણોદ્યતૈઃ

નાના નાગેંદ્રસંદષ્ટ જટાભારોપશોભિતૈઃ।
સુદૃઢોદ્ધત દર્પાઢ્યૈર્ઘોરૈર્ઘોરનિઘાતિભિઃ

કામરૂપૈરકાંતૈશ્ચ સર્વકામસમન્વિતૈઃ।
અનિવાર્યબલૈશ્ચોગ્રૈર્યોગિભિર્યોગગામિભિઃ

વ્યાલોલકેસરજટૈર્દંષ્ટ્રોત્કટહસન્મુખૈઃ।
કરીંદ્રકરટાટોપ પાટવૈઃ સિંહદેહિભિઃ

કેચિત્પરમદાઘ્રાણ ઘૂર્ણદ્દીપસમપ્રભૈઃ।
વિચિત્રચિત્રવસનૈર્દ્ધીરધીરવારદિભિઃ

મૃગવ્યાઘ્રસિંહરુતૈસ્તરક્ષ્વજિનધારિભિઃ।
ભુજંગહારવલયકૃતયજ્ઞોપવીતકૈઃ

શૂલાસિપટ્ટિશધરૈઃ પરશુપ્રાસહસ્તકૈઃ।
વજ્રક્રકચકોદંડકાલદંડાસ્ત્રપાણિભિઃ

ગણેશ્વરૈઃ સુદુર્દ્ધર્ષૈર્વૃતઃ સૂર્યો ગ્રહૈરિવ।
દેવદેવમહાદેવ નષ્ટો યજ્ઞો દિવં ગતઃ

મૃગરૂપધરો ભૂત્વા ભયભીતસ્તુ શંકર।
નમઃ શઙ્ખાભદેવાય સગણાય સનંદિને

વૃષાસનાય સોમાય ક્રતુકાલાંતકાય ચ।
નમો દિક્ચર્મવસ્ત્રાય નમસ્તે તીવ્રતેજસે

બ્રહ્મણે બ્રહ્મદેહાય બ્રહ્મણ્યાયામિતાય ચ।
ગિરીશાય સુરેશાય ઈશાનાય નમોનમઃ

રુદ્રાય પ્રતિવજ્રાય શિવાય ક્રથનાય ચ।
સુરાસુરાધિપતયે યતીનાં પતયે નમઃ

ધૂમ્રોગ્રાય વિરૂપાય યજ્વને ઘોરરૂપિણે।
વિરૂપાક્ષાશુભાક્ષાય સહસ્રાક્ષાય વૈ નમઃ

મુંડાય ચંડમુણ્ડાય વરખટ્વાઙ્ગધારિણે।
કવ્યરૂપાય હવ્યાય સર્વસંહારિણે નમઃ

ભક્તાનુકંપિનેત્યર્થં રુદ્રજાપ્યસ્તુતાય ચ।
વિરૂપાય સુરૂપાય રૂપાણાં શતકારિણે

પંચાસ્યાય શુભાસ્યાય ચંદ્રાસ્યાય નમો નમઃ।
વરદાય વરાર્હાય કૂર્માય ચ મૃગાય ચ

લીલાલકશિખંડાય કમંડલુધરાય ચ।
વિશ્વનામ્નેથ વિશ્વાય વિશ્વેશાય નમોનમઃ

ત્રિનેત્રત્રાણમસ્માકં ત્રિપુરઘ્નવિધીયતાં।
વાઙ્મનઃ કાયભાવૈસ્તુ પ્રપન્નસ્ય મહેશ્વર

એવં સ્તુતસ્તદા દેવો દક્ષેણાપન્નદેહિના।
દિવ્યેનાનેન સ્તોત્રેણ ભૃશમારાધિતસ્તદા

સમગ્રં તે યજ્ઞફલં મયા દત્તં પ્રજાપતે।
સર્વકામપ્રસિર્દ્ધ્ય્થંફલંપ્રાપ્સ્યસ્યનુત્તમમ્

એવમુક્તો ભગવતા પ્રણમ્યાથ સુરેશ્વરમ્।
જગામ સ્વનિકેતં તુ ગણાનામેવ પશ્યતામ્

પત્ન્યાઃ શોકેન વૈ દેવો ગંગાદ્વારે તદાસ્થિતઃ।
તાં સતીં ચિંતયાનસ્તુ ક્વ નુ સામેપ્રિયાગતા

તસ્ય શોકાભિભૂતસ્ય નારદો ભવસંન્નિધૌ।
સા તે સતી યા દેવેશ ભાર્યા પ્રાણસમામૃતા

હિમવદ્દુહિતા સા ચ મેનાગર્ભસમુદ્ભવા।
જગ્રાહ દેહમન્યં સા વેદવેદાર્થવેદિની

શ્રુત્વા દેવસ્તદા ધ્યાનમવતીર્ણામપશ્યત।
કૃતકૃત્યમથાત્માનં કૃત્વા દેવસ્તદાસ્થિતઃ

સંપ્રાપ્તયૌવના દેવી પુનરેવ વિવાહિતા।
એવં હિ કથિતં ભીષ્મ યથા યજ્ઞો હતઃ પુરા

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખણ્ડે દક્ષયજ્ઞવિધ્વંસોનામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ