પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.48

બ્રહ્મોવાચ-।
અતઃ પરં તુ વિપ્રર્ષે ચાંડાલપતિતો દ્વિજઃ।
પ્રલપ્ય ચ બહૂન્શોકાન્જગામ કશ્યપં મુનિમ્

ગત્વોવાચ મુનિશ્રેષ્ઠ વદાસ્માકં હિતં વચઃ।
યથા પાપાદ્વિમુચ્યેહં મુનિશ્રેષ્ઠ તથા કુરુ

તમુવાચ મહાતેજા ઈષદ્ધાસ્યઃ સમંતતઃ।
કશ્યપ ઉવાચ-।
સંદર્શનાચ્ચ મ્લેચ્છાનામુપશાંતોસિ વૈ સ્વયમ્

ગાયત્ર્યાશ્ચ જપૈર્હોમૈર્વ્રતૈશ્ચાંદ્રાયણદિભિઃ।
સ્મર નિત્યં હરેઃ પાદમુપોષ્ય હરિવાસરમ્

અહર્નિશં હરેર્ધ્યાનં પ્રણામં કુરુ તં પ્રભુમ્।
તીર્થસ્નાનેન મંત્રેણ પંકસ્યાંતં ગમિષ્યસિ

તતઃ પાપક્ષયાદેવ બ્રાહ્મણત્વં ચ લપ્સ્યસે।
વ્રતૈર્વૃષાધિકૈર્મોક્ષં નાશયન્કલ્મષં દ્વિજ

મુનેસ્તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કૃતકૃત્યોઽભવત્તદા।
પુણ્યં સ વિવિધં કૃત્વાપુનર્બ્રહ્મત્વમાપ્તવાન્

તતસ્તપ્ત્વા તપસ્તીવ્રંસ્વર્લોકં ચિરમભ્યગાત્।
સદ્વૃત્તસ્યાખિલં પાપં ક્ષયં યાતિ દિને દિને

અસદ્વૃત્તસ્ય પુણ્યં હિ ક્ષયં યાત્યંજનોપમમ્।
અનાચારાદ્ધતો વિપ્ર આચારાત્સુરતાં વ્રજેત્

તતઃ કંઠગતૈઃ પ્રાણૈરાચારં કુરુતે દ્વિજઃ।
કર્મણા મનસાંગેન સદાચારં સદા કુરુ

કશ્યપસ્યોપદેશેન સ વિનીતોઽભવદ્દ્વિજઃ।
આચારં તુ પુનઃ કૃત્વા તપસ્તપ્તત્વા દિવં ગતઃ

અનાચારી હતો વિપ્રઃ સ્વર્ગલોકેષુ ગર્હિતઃ।
આચારં તુ પુનઃ કૃત્વા સુરલોકે મહીયતે

નારદ ઉવાચ-।
પ્રાપ્નુવંતિ ગતિં લોકાઃ પૂજયિત્વા દ્વિજોત્તમાન્।
દ્વિજાનાં પીડનં કૃત્વા ગતિં ગચ્છતિ કાં પ્રભો

બ્રહ્મોવાચ-।
ક્ષુધા સંતપ્તદેહાનાં બ્રાહ્મણાનાં મહાત્મનામ્।
નાર્ચયેચ્છક્તિતો ભક્ત્યા સ યાતિ નરકં નરઃ

પરુષેણ ક્રોશયિત્વા ક્રોધાદ્યસ્તુ વિસર્જયેત્।
સ યાતિ નરકં ઘોરં મહારૌરવકૃચ્છ્રકમ્

સન્નિવૃત્તસ્તતઃ કીટાદ્યન્ત્યજાતિષુ જાયતે।
તતો રોગી દરિદ્રસ્તુ ક્ષુધયા પરિપીડિતઃ

નાવમન્યેત્તતો વિપ્રં ક્ષુધયા ગૃહમાગતમ્।
ન દદામીતિ યો બ્રૂયાદ્દેવાગ્નિબ્રાહ્મણેષુ સઃ

તિર્યગ્યોનિશતં ગત્વા ચાંડાલ્યમુપગચ્છતિ।
પાદમુદ્યમ્ય યો વિપ્રં હંતિ ગાં પિતરૌ ગુરુમ્

રૌરવે નિયતો વાસસ્તસ્ય નાસ્તીહ નિષ્કૃતિઃ।
યદિ પુણ્યાદ્ભવેજ્જન્મ સ એવ પંગુતાં વ્રજેત્

અતિદીનો વિષાદી ચ દુઃખશોકાભિપીડિતઃ।
એવં જન્મત્રયં પ્રાપ્ય ભવેત્તસ્ય ચ નિષ્કૃતિઃ

મુષ્ટિચપેટકીલૈશ્ચ હન્યાદ્વિપ્રં તુ યઃ પુમાન્।
તાપને રૌરવે ઘોરે કલ્પાંતં સોપિ તિષ્ઠતિ

અથ જન્મ સમાસાદ્ય કુક્કુરઃ ક્રૂરચંડકઃ।
અંત્યજાતિષુ જાતોપિ દરિદ્રઃ કુક્ષિશૂલવાન્

પાદમુદ્યચ્છતે વા યસ્તસ્ય પાદે શિલીપદઃ।
ખંજો વા મંદજંઘો વા ખણ્ડપાદો ભવેન્નરઃ

પક્ષવાતેન ચાંગાનિ પ્રકંપંતે સદૈવ હિ।
માતરં પિતરં વિપ્રં સ્નાતકં ચ તપસ્વિનમ્

હત્વા ગુરુગણં ક્રોધાત્કુંભીપાકે ચિરં ભવેત્।
ઉષિત્વા ચૈવ જાયેત કીટજાતિષુ તત્પરમ્

વિરુદ્ધં પરુષં વાક્યં યો વદેદ્ધિ દ્વિજાતિષુ।
અષ્ટૌ કુષ્ઠાઃ પ્રજાયંતે તસ્ય દેહે દૃઢં સુત

વિચર્ચિકાથ દદ્રૂશ્ચ મંડલઃ શુક્તિ સિધ્મકૌ।
કાલકુષ્ઠસ્તથા શુક્લસ્તરુણશ્ચાતિદારુણઃ

તતો ભિષક્પ્રયોગે ચ પાપાત્પુણ્યં પલાયતે।
અપુણ્યાજ્જલરેખેવ તેનૈવ નિધનં વ્રજેત્

એષાં મધ્યે મહાકુષ્ઠાસ્ત્રય એવ પ્રકીર્તિતાઃ।
કાલકુષ્ઠસ્તથા શુક્લસ્તરુણશ્ચાતિદારુણઃ

મહાપાતકભાવાનાં જ્ઞાનાત્સંસર્ગતોપિ વા।
અતિપાતકિનામેવ ત્રયો દેહે ભવંતિ વૈ

સંસર્ગાત્સહસંબંધાદ્રોગઃ સંચરતે નૃણામ્।
દૂરાત્પરિત્યજેદ્ધીરઃ સ્પૃષ્ટ્વા સ્નાનં સમાચરેત્

પતિતં કુષ્ઠસંયુક્તં ચાંડાલં ચ ગવાશિનમ્।
શ્વાનં રજસ્વલાં ભિલ્લં સ્પૃષ્ટ્વા સ્નાનં સમાચરેત્

દુરિતસ્યાનુરૂપેણ દેહે કુષ્ઠા વ્યવસ્થિતાઃ।
ઇહલોકે પરત્રૈવાપ્યત્ર નાસ્તિ તુ સંશયઃ

ન્યાયેનોપાર્જિતાં વૃત્તિં બ્રહ્મસ્વં હરતે તુ યઃ।
અક્ષયં નરકં પ્રાપ્ય પુનર્જન્મ ન વિદ્યતે

પિશુનો યસ્તુ વિપ્રાણાં રંધ્રાન્વેષણતત્પરઃ।
તં દૃષ્ટ્વાપ્યથવા સ્પૃષ્ટ્વા સચેલો જલમાવિશેત્

બ્રહ્મસ્વં પ્રણયાદ્ભુક્તં દહત્યાસપ્તમં કુલમ્।
વિક્રમેણ તુ ભુંજાનો દશપૂર્વાન્દશાપરાન્

ન વિષં વિષમિત્યાહુર્બ્રહ્મસ્વં વિષમુચ્યતે।
વિષમેકાકિનં હંતિ બ્રહ્મસ્વં પુત્રપૌત્રકમ્

મોહાચ્ચ માતરં ગત્વા બ્રાહ્મણીં ચ ગુરોસ્ત્રિયમ્।
પતિત્વા રૌરવે ઘોરે પુનરુત્પત્તિદુર્લભઃ

પતંતિ પિતરસ્તસ્ય કુંભીપાકેથ તાપને।
અવીચિકાલસૂત્રે ચ મહારૌરવરૌરવે

કદાચિદપિ વા તેષાં નિષ્કૃતિં નાનુમેનિરે।
પ્રાણં હત્વા દ્વિજાતીનાં સ્વયં યાત્યપુનર્ભવમ્

પતંતિ પુરુષાસ્તસ્ય રૌરવે ચ સહસ્રશઃ।
નારદ ઉવાચ-।
સર્વેષામેવ વિપ્રાણાં વધે ચ પાતકં સમમ્

વિષમં વા કુતસ્તિષ્ઠેત્તત્ત્વતો વક્તુમર્હસિ।
બ્રહ્મોવાચ-।
હત્વા વિપ્રં ધ્રુવં પુત્ર પાતકં યદુદાહૃતમ્

લભતે બ્રહ્મહા ઘોરં વક્તવ્યં ચાપરં શૃણુ।
લક્ષકોટિસહસ્રાણાં બ્રાહ્મણાનાં વધં ભજેત્

વેદશાસ્ત્રયુતં હત્વા શ્રોત્રિયં વિજિતેંદ્રિયમ્।
વિપ્રં ચ વૈષ્ણવં હત્વા તસ્માદ્દશગુણોત્તરમ્

સ્વવંશાન્પાતયિત્વા તુ પુનર્જન્મ ન વિંદતે।
ત્રિવેદં સ્નાતકં હત્વા વધસ્યાંતં ન વિન્દતે

શ્રોત્રિયં ચ સદાચારં તીર્થમંત્રપ્રપૂતકમ્।
ઈદૃશં બ્રાહ્મણં હન્તુઃ પાપસ્યાંતો ન વિદ્યતે

અપકારં સમુદ્દિશ્ય દ્વિજઃ પ્રાણાન્પરિત્યજેત્।
દૃશ્યતે યેન ચાન્યેન બ્રહ્મહા સ ભવેન્નરઃ

વચોભિઃ પરુષૈર્વૃત્તૈઃ પીડિતસ્તાડિતો દ્વિજઃ।
યમુદ્દિશ્ય ત્યજેત્પ્રાણાંસ્તમાહુર્બ્રહ્મઘાતિનમ્

ઋષયો મુનયો દેવાઃ સર્વે બ્રહ્મવિદસ્તથા।
દેશાનાં પાર્થિવાનાં ચ સ ચ વધ્યો ભવેદિહ

અતો બ્રહ્મવધં પ્રાપ્ય પિતૃભિઃ સહ પચ્યતે।
પ્રાયોપવેશકં વિપ્રં બુધઃ સંમાનયેદ્ધ્રુવમ્૫૦

દોષૈશ્ચાપિ વિનિર્મુક્તમુદ્દિશ્ય પ્રાણમુત્સૃજેત્।
સ પ્રલિપ્તો વધૈર્ઘોરૈર્ન તુ યં પરિકીર્તયેત્

આત્મઘાતં દ્રુમારોહં કોટરૈ રૂપજીવિનં।
યઃ કુર્યાદાત્મનોઘાતં સ્વવંશે બ્રહ્મહા ભવેત્

ભ્રૂણં ચ ઘાતયેદ્યસ્તુ શિશું વા આતુરં ગુરુમ્।
બ્રહ્મહા સ્વયમેવ સ્યાન્ન તુ યં પરિકીર્તયેત્

મારયેચ્ચ સગોત્રં વા બ્રાહ્મણં બ્રાહ્મણાધમઃ।
તસ્યૈવ તદ્ભવેત્પાપં ન તુ યં પરિકીર્ત્તયેત્

પીડયિત્વા દ્વિજં શૂદ્રઃ સ્વકાર્યં ચાપિ સાધયેત્।
તત્રાપાપે ચ શૂદ્રસ્ય પાતકં નાન્યથા ભવેત્

તાત્કાલિક વધં હત્વા હંતારમાતતાયિનં।
ન ચ હંતા ચ તત્પાપૈર્લિપ્યતે દ્વિજસત્તમ

આતતાયિનમાયાંતમપિ વેદાંતગં રણે।
જિઘાંસંતં જિઘાંસેચ્ચ ન તેન બ્રહ્મહા ભવેત્

અગ્નિદો ગરદશ્ચૈવ ધનહારી ચ સુપ્તઘઃ।
ક્ષેત્રદારાપહારી ચ ષડેતે હ્યાતતાયિનઃ

ખલો રાજવધોદ્યોગી પિતૄણાં ચ વધે રતઃ।
અનુયાયી નૃપો રાજ્ઞશ્ચત્વારશ્ચાતતાયિનઃ

તત્ક્ષણાન્ન મૃતં વિપ્રં પુનર્હંતું ન યુજ્યતે।
પુર્નહત્વા વધં ઘોરં જ્ઞાનાત્પ્રાપ્નોતિ નિશ્ચિતં

લોકે વિપ્રસમો નાસ્તિ પૂજનીયો જગદ્ગુરુઃ।
હત્વા તં યદ્ભવેત્પાપં તત્પરં ચ ન વિદ્યતે

દેવવત્પૂજનીયોસૌ દેવાસુરગણૈર્નરૈઃ।
બ્રાહ્મણસ્ય સમો નાસ્તિ ત્રિષુ લોકેષુ નિશ્ચિતં

નારદ ઉવાચ-।
કાં વૃત્તિં સમુપાશ્રિત્ય જીવિતવ્યં દ્વિજેન હિ।
અપાનેન સુરશ્રેષ્ઠ તત્વતો વક્તુમર્હસિ

બ્રહ્મોવાચ-।
અયાચિતા ચ યા ભિક્ષા પ્રશસ્તા સા પ્રકીર્તિતા।
ઉઞ્છવૃત્તિસ્તતો ભદ્રા સુભદ્રા સર્વવૃત્તિષુ

યામાશ્રિત્ય મુનિશ્રેષ્ઠા ગચ્છંતિ બ્રહ્મણઃ પદમ્।
દક્ષિણા યજ્ઞશેષાણાં ગ્રાહ્યા યજ્ઞગતેન હિ

પાઠનં યાજનં કૃત્વા ગ્રહીતવ્યં ધનં દ્વિજૈઃ।
પાઠયિત્વા પઠિત્વા ચ કૃત્વા સ્વસ્ત્યયનં શુભં

બ્રાહ્મણાનામિદં જીવ્યં શિષ્ટા વૃત્તિઃ પ્રતિગ્રહઃ।
શાસ્ત્રોપજીવિનો ધન્યા ધન્યા વૃક્ષોપજીવિનઃ

ધન્યા વૃક્ષલતાજીવ્યા વાટીસસ્યોપજીવિનઃ।
અન્ન જંતુ વધે પાપં તસ્ય દોષોપશાંતયે

નવધાન્યાનિ શસ્તાનિ વિપ્રેભ્યઃ સંપ્રદાપયેત્।
ન ચેત્પ્રાણિવધે હ્યત્ર ક્ષીયંતે ચાયુષો ધ્રુવં

તસ્માદ્દદ્યાત્સુબહૂનિ પિતૃદેવદ્વિજાતિષુ।
અભાવાત્ક્ષત્ત્રિયાવૃત્તિર્બ્રાહ્મણૈરૂપજીવ્યતે

ન્યાયયુદ્ધેષુ યોદ્ધવ્યં ચરેદ્વીરવ્રતં શુભમ્।
સ તયા ચ દ્વિજો વૃત્યા યદ્ધનં લભતે નૃપાત્

પિતૃયજ્ઞાદિદાનેષુ મેધ્યં તદ્ધનમુચ્યતે।
સમભ્યસેદ્ધનુર્વિદ્યાં વેદયુક્તાં સદાનઘઃ

શક્તિકુંતગદાખડ્ગ પરિઘાણાં સમંતતઃ।
અશ્વારોહં ગજારોહમૈંદ્રજાલમમાનકં

રથભૂમિગતં યુદ્ધં યુક્તં સર્વત્ર કારયેત્।
દ્વિજ દેવ ધ્રુવાણાં ચ સ્ત્રીણાં વૃત્તં તપસ્વિનામ્

સાધુ સાધ્વી ગુરૂણાં ચ નૃપાણાં રક્ષણાદ્ધ્રુવમ્।
યત્પુણ્યં લભ્યતે શૂરૈઃ કથં તદ્બ્રહ્મવાદિભિઃ

સર્વપાપક્ષયં કૃત્વા સોક્ષયં સ્વર્ગમશ્નુતે।
સમ્મુખે ન્યાયયુદ્ધે ચ પતંતિ બ્રાહ્મણા રણે

તે વ્રજંતિ પરં સ્થાનં ન ગમ્યં બ્રહ્મવાદિનાં।
ધર્મયુદ્ધસ્ય યદ્વૃત્તં શૃણુ પુણ્યં યથાર્થતઃ

સંમુખેન પ્રયુધ્યંતે ન ચ ગચ્છંતિ કાતરં।
ન ભગ્નં પૃષ્ઠતો ઘ્નંતિ નિઃશસ્ત્રં પ્રપલાયિતમ્

અયુધ્યમાનં ભીરું ચ પતિતં ગતકલ્મષં।
અસચ્છૂદ્રં સ્તુતિપ્રીતમાહવે શરણાગતમ્

હત્વા ચ નરકં યાંતિ દુર્વૃત્તા જયકાંક્ષિણઃ।
એષા ચ ક્ષત્ત્રિયા વૃત્તિઃ સદાચારૈસ્તુ ગીયતે

યામાશ્રિત્ય દિવં યાંતિ સર્વક્ષત્રિયકુંજરાઃ।
ધર્મયુદ્ધે શુભો મૃત્યુઃ સંમુખે ક્ષત્ત્રિયસ્ય ચ

અત્ર પૂતો ભવેત્સોપિ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે।
સ તિષ્ઠેત્સ્વર્ગલોકે ચ પ્રાસાદે રત્નભૂષિતે

જાંબૂનદમયસ્તંભે રત્નભૂષિતભૂતલે।
ઇષ્ટદ્રવ્યૈઃ સુસંપૂર્ણે દિવ્યવસ્ત્રોપશોભિતે

પુરતઃ કલ્પવૃક્ષાશ્ચ તિષ્ઠંતિ સર્વદાયિનઃ।
વાપીકૂપતટાકાદ્યૈરુદ્યાનૈરુપશોભિતે

યૌવનાઢ્યાશ્ચ સેવંતે તં દેવપુરકન્યકાઃ।
તસ્યાગ્રતો મુદા નિત્યં નૃત્યંત્યપ્સરસાં ગણાઃ

ગીતં ગાયંતિ ગંધર્વા દેવાશ્ચ સ્તુતિપાઠકાઃ।
એવં ક્રમેણ કલ્પાંતે સાર્વભૌમો ભવેન્નૃપઃ

સર્વભોગૈકકર્તા ચ નીરુઙ્મન્મથવિગ્રહઃ।
તસ્ય પત્ન્યઃ પ્રરૂપાઢ્યાઃ સદૈવ યૌવનાન્વિતાઃ

ધર્મશીલાઃ સુતાઃ શુભ્રાઃ સમૃદ્ધાઃ પિતૃસંમતાઃ।
એવં ક્રમેણ ભુંજંતિ સપ્તજન્મસુ ક્ષત્રિયાઃ

અન્યાયેન તુ યોદ્ધારસ્તિષ્ઠંતિ નરકે ચિરમ્।
એવં ચ ક્ષત્રિયા વૃત્તિર્બ્રાહ્મણૈરુપજીવ્યતે

વૈશ્યૈઃ શૂદ્રૈસ્તથાન્યૈશ્ચ અંત્યજૈર્મ્લેચ્છજાતિભિઃ।
યે ચ યોધાઃ પ્રયુધ્યંતે ન્યાયયુદ્ધેન સર્વદા

તેપિ યાંતિ પરં સ્થાનં સર્વે વર્ણા દ્વિજાતયઃ।
ન શૂરો યો દ્વિજો ભીરુરસ્ત્રશસ્ત્રવિવર્જિતઃ

વિપત્તૌ વૈશ્યવૃતિં ચ કારયેદ્દ્વિજસત્તમઃ।
વૈશ્યવૃત્તિં વણિગ્ભાવં કૃષિં ચૈવ તથાપરૈઃ

કારયેત્કૃષિવાણિજ્યં વિપ્રકર્મ ન ચ ત્યજેત્।
વણિગ્ભાવાન્મૃષાત્યુક્તૌ દુર્ગતિં પ્રાપ્નુયાદ્દ્વિજઃ।
આર્દ્રદ્રવ્યં પરિત્યજ્ય બ્રાહ્મણો લભતે શિવમ્।
સમુત્પાદ્ય તતો વૃત્તિં દદ્યાદ્વિપ્રાય સર્વશઃ

પિતૃયજ્ઞે તથા ચાગ્નૌ જુહુયાદ્વિધિવદ્દ્વિજઃ।
તુલેઽસત્યં ન કર્ત્તવ્યં તુલાધર્મપ્રતિષ્ઠિતા

છલભાવં તુલે કૃત્વા નરકં પ્રતિપદ્યતે।
અતુલં ચાપિ યદ્દ્રવ્યં તત્ર મિથ્યા પરિત્યજેત્

એવં મિથ્યા ન કર્ત્તવ્યા મૃષા પાપપ્રસૂતિકા।
નાસ્તિ સત્યાત્પરોધર્મો નાનૃતાત્પાતકં પરમ્

અતઃ સર્વેષુ કાર્યેષુ સત્યમેવ વિશિષ્યતે।
અશ્વમેધસહસ્રં તુ સત્યં ચ તુલયા ધૃતમ્

અશ્વમેધસહસ્રાદ્ધિ સત્યમેવ વિશિષ્યતે।
યો વદેત્સર્વકાર્યેષુ સત્યં મિથ્યા પરિત્યજેત્

સ નિસ્તરતિ દુર્ગાણિ સ્વર્ગમક્ષયમશ્નુતે।
વાણિજ્યં કારયેદ્વિપ્રો મિથ્યાઽવશ્યં પરિત્યજેત્૧૦૦

વૃદ્ધિં ચ નિક્ષિપેત્તીર્થે સ્વયં શેષં તુ ભોજયેત્।
દેહક્લેશાત્તત્સહસ્રગુણં ભવતિ સર્વદા

અર્થાર્જનવિધૌ મર્ત્યા વિશંતિ વિષમે જલે।
કાંતારમટવીં ચૈવ શ્વાપદૈઃ સેવિતાં તથા

ગિરિં ગિરિગુહાં દુર્ગાં મ્લેચ્છાનાં શસ્ત્રપાતિનામ્।
ગૃહં પ્રતિભયં સ્થાનં ધનલોભાત્સમંતતઃ

સુતદારાન્પરિત્યજ્ય દૂરં ગચ્છંતિ લોભિનઃ।
સ્કંધે ભારં વહંત્યન્યે તર્યાં ચક્રે નિપાતનૈઃ

ક્ષેપણીભિર્મહાદુઃખૈસ્સદા પ્રાણવ્યયેન ચ।
અર્થસ્ય સંચયઃ પુત્ર પ્રાણાત્પ્રિયતરો મહાન્

એભિર્ન્યાયાર્જિતં વિત્તં વણિગ્ભાવેન યત્નતઃ।
પિતૃદેવદ્વિજાતિભ્યો દત્તં ચાક્ષયમશ્નુતે

એતૌ દોષૌ મહાંતૌ ચ વાણિજ્યે લાભકર્મણિ।
લોભાનામપરિત્યાગો મૃષા ગ્રાહ્યશ્ચ વિક્રયઃ

એતૌ દોષો પરિત્યજ્ય કુર્યાદર્થાર્જનં બુધઃ।
અક્ષયં લભતે દાનાદ્વણિગ્દોષૈર્ન લિપ્યતે

પુણ્યકર્મરતો વિપ્રઃ કૃષિં હિ પરિકારયેત્।
વાહયેદ્દિવસસ્યાર્ધં બલીવર્દચતુષ્ટયમ્

અભાવાત્ત્રિતયં ચૈવ અવિશ્રામં ન કારયેત્।
ચારયેચ્ચ તૃણેઽચ્છિન્નૈ ચોરવ્યાઘ્રવિવર્જિતે

દદ્યાદ્ઘાસં યથેષ્ટં ચ નિત્યમાતર્પયેત્સ્વયમ્।
ગોષ્ઠં ચ કારયેત્તસ્ય કિંચિદ્વિઘ્નવિવર્જિતમ્

સદા ગોમયમૂત્રાભ્યાં વિઘસૈશ્ચ વિવર્જિતમ્।
ન મલં નિક્ષિપેદ્ગોષ્ઠે સર્વદેવનિકેતને

આત્મનઃ શયનીયસ્ય સદૃશં કારયેદ્બુધઃ।
સમં નિર્વાપયેદ્યત્નાચ્છીતવાતરજસ્તથા

પ્રાણસ્ય સદૃશં પશ્યેદ્ગાં ચ સામાન્યવિગ્રહમ્।
અસ્ય દેહે સુખંદુઃખં તથા તસ્યૈવ કલ્પતે

અનેન વિધિના યસ્તુ કૃષિકર્માણિ કારયેત્।
સ ચ ગોવાહનૈર્દોષૈર્ન લિપ્યેત ધની ભવેત્

દુર્બલં પીડયેદ્યસ્તુ તથૈવ ગદસંયુતમ્।
અતિબાલાતિવૃદ્ધં ચ સ ગોહત્યાં સમાલભેત્

વિષમં વાહયેદ્યસ્તુ દુર્બલં સબલં તથા।
સ ગોહત્યાસમં પાપં પ્રાપ્નોતીહ ન સંશયઃ

યો વાહયેદ્વિના સસ્યં ખાદંતં ગાં નિવારયેત્।
મોહાત્તૃણં જલં વાપિ સ ગોહત્યાસમં લભેત્

સંક્રાંત્યાં પૌર્ણમાસ્યાં ચામાવાસ્યાયાં તથૈવ ચ।
હલસ્ય વાહનાત્પાપં ગવામયુતહત્યયા

અમૂષુ પૂજયેદ્યસ્તુ સિતૈશ્ચિત્રાદિભિર્નરઃ।
કજ્જલૈઃ કુસુમૈસ્તૈલૈઃ સોક્ષયં સ્વર્ગમશ્નુતે

ઘાસમુષ્ટિં પરગવે યો દદાતિ સદાહ્નિકમ્।
સર્વપાપક્ષયસ્યસ્ય સ્વર્ગં ચાક્ષયમશ્નુતે

યથા વિપ્રસ્તથા ગૌશ્ચ દ્વયોઃ પૂજાફલં સમમ્।
વિચારે બ્રાહ્મણો મુખ્યો નૃણાં ગાવઃ પશૌ તથા

નારદ ઉવાચ-।
વિપ્રો બ્રહ્મમુખે જાતઃ કથિતો મે ત્વયાનઘ।
કથં ગોભિઃ સમો નાથ વિસ્મયો મે વિધે ધ્રુવમ્

બ્રહ્મોવાચ-।
શૃણુ ચાત્ર યથાતથ્યં બ્રાહ્મણાનાં ગવાં યથા।
એકપિંડક્રિયૈક્યં તુ પુરુષૈર્નિર્મિતં પુરા

પુરા બ્રહ્મમુખોદ્ભૂતં કૂટં તેજોમયં મહત્।
ચતુર્ભાગપ્રજાતં તદ્વેદોગ્નિર્ગૌર્દ્વિજસ્તથા

પ્રાક્તેજઃ સંભવો વેદો વહ્નિરેવ તથૈવ ચ।
પરતો ગૌસ્તથા વિપ્રો જાતશ્ચૈવ પૃથક્પૃથક્

તત્ર સૃષ્ટા મયા ચાદૌ વેદાશ્ચત્વાર એકશઃ।
સ્થિત્યર્થં સર્વલોકાનાં ભુવનાનાં સમંતતઃ

અગ્નિર્હવ્યાનિ ભુંજીત દેવહેતોસ્તથા દ્વિજઃ।
આજ્યં ગોપ્રભવં વિદ્ધિ તસ્માદેતે પ્રસૂતકાઃ

ન સંતિ યદિ લોકેષુ ચત્વારોમી મહત્તરાઃ।
તદાખિલં ચ ભુવનં નષ્ટં સ્થાવરજંગમમ્

એભિર્ધૃતાઃ સદા લોકાઃ પ્રતિષ્ઠંતિ સ્વભાવતઃ।
સ્વભાવો બ્રહ્મરૂપોસાવેતે બ્રહ્મમયાઃ સ્મૃતાઃ

તસ્માદ્ગૌઃ પૂજનીયોસૌ વિપ્ર દેવાસુરૈરપિ।
ઉદારઃ સર્વકાર્યેષુ જાતસ્તથ્યો ગુણાકરઃ

સર્વદેવમયઃ સાક્ષાત્સર્વસત્વાનુકંપકઃ।
અસ્ય કાર્યં મયા સૃષ્ટં પુરૈવ પોષણં પ્રતિ

અતએવ મયા દત્તં વરં ચાતિસુશોભનમ્।
એકજન્મનિ તે મોક્ષસ્તવાસ્ત્વિતિ વિનિશ્ચિતમ્

અત્રૈવ યે મૃતા ગાવસ્ત્વાગચ્છંતિ મમાલયમ્।
પાપસ્ય કણમાત્રં તુ તેષાં દેહેન તિષ્ઠતિ

દેવી ગૌર્ધેનુકા દેવાશ્ચાદિદેવી ત્રિશક્તિકા।
પ્રસાદાદ્યસ્ય યજ્ઞાનાં પ્રભવો હિ વિનિશ્ચિતઃ

ગવાં સર્વપવિત્રાણિ પુનંતિ સકલં જગત્।
મૂત્રં ગોર્ગોમયં ક્ષીરં દધિસર્પિસ્તથૈવ ચ

અમીષાં ભક્ષણે પાપં ન તિષ્ઠતિ કલેવરે।
તસ્માદ્ઘૃતં દધિ ક્ષીરં નિત્યં ખાદંતિ ધાર્મિકાઃ

વિશિષ્ટં સર્વદ્રવ્યેષુ ગવ્યમિષ્ટં પરં શુભમ્।
યસ્યાસ્યે ભોજનં નાસ્તિ તસ્ય મૂર્તિસ્તુ પૂતિકા

અન્નાદ્યં પંચરાત્રેણ સપ્તરાત્રેણ વૈ પયઃ।
દધિ વિંશતિરાત્રેણ ઘૃતં સ્યાન્માસમેકકમ્

અગવ્યૈર્યસ્તુ ભુંક્તે વૈ માસમેકં નિરંતરમ્।
ભોજને તસ્ય મર્ત્યસ્ય પ્રેતાઃ ખાદંતિ ચૈવ હિ

પરમાન્નં પરં શુદ્ધં સ્વિન્નં ચાતપતણ્ડુલૈઃ।
ભુક્ત્વા તુ યત્કૃતં પુણ્યં કોટિકોટિગુણં ભવેત્

અન્યચ્ચાપિ ચ યદ્દ્રવ્યં હવિષ્યં શાસ્ત્રનિર્મિતમ્।
તદ્ભુક્તવા યત્કૃતં કર્મ સર્વં લક્ષગુણં ભવેત્

નિરામિષં ચ યત્કિંચિત્તસ્માદ્યદ્યત્ફલં લભેત્।
તસ્માદ્ગૌઃ સર્વકાર્યેષુ શસ્ત એકો યુગેયુગે

સર્વદા સર્વકામેષુ ધર્મકામાર્થમોક્ષદઃ।
નારદ ઉવાચ-।
કેષુ કિં વા પ્રયોગેણ પરં પુણ્યં પ્રકીર્તિતં

વદ તત્સર્વલોકેશ યથા જાનામિ તત્વતઃ।
બ્રહ્મોવાચ।
સકૃત્પ્રદક્ષિણં કૃત્વા ગોધનં ચાભિવંદયેત્

સર્વપાપૈર્વિનિર્મુક્તઃ સ્વર્ગં ચાક્ષયમશ્નુતે।
સુરાચાર્યો યથા વંદ્યઃ પૂજ્યોસૌ માધવો યથા

સપ્તપ્રદક્ષિણં કૃત્વા ચૈશ્વર્યાત્પાકશાસનઃ।
કલ્ય ઉત્થાય ગોમધ્યે પાત્રં ગૃહ્ય સહોદકમ્

નિષિંચેદ્યો ગવાં શૃંગં મસ્તકેનૈવ તજ્જલમ્।
પ્રતીચ્છેત નિરાહારસ્તસ્ય પુણ્યં નિબોધત

શ્રૂયંતે યાનિ તીર્થાનિ ત્રિષુ લોકેષુ નારદ।
સિદ્ધચારણયુક્તાનિ સેવિતાનિ મહર્ષિભિઃ

અભિષેકસ્સમસ્તેષાં ગવાં શૃંગોદકસ્ય ચ।
પ્રાતરુત્થાય યો મર્ત્યઃ સ્પૃશેદ્ગાં ચ ઘૃતં મધુ૧૫૦

સર્ષપાંશ્ચ પ્રિયંગૂંશ્ચ કલ્મષાત્પ્રતિમુચ્યતે।
ઘૃતક્ષીરપ્રદા ગાવો ઘૃતયોન્યો ઘૃતોદ્ભવાઃ

ઘૃતનદ્યો ઘૃતાવર્તાસ્તા મે સંતુ સદા ગૃહે।
ઘૃતં મે સર્વગાત્રેષુ ઘૃતં મે મનસિ સ્થિતમ્

ગાવો મમાગ્રતો નિત્યં ગાવઃ પૃષ્ઠત એવ ચ।
ગાવશ્ચ સર્વગાત્રેષુ ગવાંમધ્યે વસામ્યહમ્

ઇત્યાચમ્ય જપેન્મંત્રં સાયંપ્રાતરિદં શુચિઃ।
સર્વપાપક્ષયસ્તસ્ય સ્વર્લોકે પૂજિતો ભવેત્

યથા ગૌશ્ચ તથા વિપ્રો યથાવિપ્રસ્તથા હરિઃ।
હરિર્યથા તથા ગંગા એતેન હ્યવૃષાઃ સ્મૃતાઃ

ગાવો બંધુર્મનુષ્યાણાં મનુષ્યા બાંધવા ગવામ્।
ગૌશ્ચ યસ્મિન્ગૃહે નાસ્તિ તદ્બંધુરહિતં ગૃહમ્

ગોમુખે ચાશ્રિતા વેદાઃ સષડંગપદક્રમાઃ।
શૃંગયોશ્ચ સ્થિતૌ નિત્યં સહૈવ હરિકેશવૌ

ઉદરેઽવસ્થિતઃ સ્કંદઃ શીર્ષે બ્રહ્મા સ્થિતઃ સદા।
વૃષદ્ધ્વજો લલાટે ચ શૃંગાગ્ર ઇંદ્ર એવ ચ

કર્ણયોરશ્વિનૌ દેવૌ ચક્ષુષોશ્શશિભાસ્કરૌ।
દંતેષુ ગરુડો દેવો જિહ્વાયાં ચ સરસ્વતી

અપાને સર્વતીર્થાનિ પ્રસ્રાવે ચૈવ જાહ્નવી।
ઋષયો રોમકૂપેષુ મુખતઃ પૃષ્ઠતો યમઃ

ધનદો વરુણશ્ચૈવ દક્ષિણં પાર્શ્વમાશ્રિતૌ।
વામપાર્શ્વે સ્થિતા યક્ષાસ્તેજસ્વંતો મહાબલાઃ

મુખમધ્યે ચ ગંધર્વા નાસાગ્રે પન્નગાસ્તથા।
ખુરાણાં પશ્ચિમે પાર્શ્વેઽપ્સરસશ્ચ સમાશ્રિતાઃ

ગોમયે વસતે લક્ષ્મીર્ગોમૂત્રે સર્વમંગલા।
પાદાગ્રે ખેચરા વેદ્યા હંભાશબ્દે પ્રજાપતિઃ

ચત્વારઃ સાગરાઃ પૂર્ણા ધેનૂનાં ચ સ્તનેષુ વૈ।
ગાં ચ સ્પૃશતિ યો નિત્યં સ્નાતો ભવતિ નિત્યશઃ

અતો મર્ત્યઃ પ્રપુષ્ટૈસ્તુ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે।
ગવાં રજઃ ખુરોદ્ધૂતં શિરસા યસ્તુ ધારયેત્

સ ચ તીર્થજલે સ્નાતઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે।
નારદ ઉવાચ-।
ગવાં ચ દશવર્ણાનાં કસ્ય દાને ચ કિંફલમ્

બ્રૂહિ તત્ત્વં ગુરુશ્રેષ્ઠ પરમેષ્ઠિન્પ્રિયં યદિ।
બ્રહ્મોવાચ-।
શ્વેતાં ગાં બ્રાહ્મણે દત્વા માનવશ્ચેશ્વરો ભવેત્

પ્રાસાદે વસતે નિત્યં ભોગી ચ સુખમેધતે।
ધૂમ્રા તુ સ્વર્ગકાંતાર સંસારે પાપમોક્ષિણી

અક્ષયં કપિલાદાનં કૃષ્ણાં દત્વા ન સીદતિ।
પાંડુરા દુર્લભા લોકે ગૌરી ચ કુલનંદિની

રક્તાક્ષી રૂપકામસ્ય ધનકામસ્ય નીલિકા।
એકાં ચ કપિલાં દત્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

યત્તુ બાલ્યકૃતં પાપં યૌવને વાર્ધકે કૃતમ્।
વાચાકૃતં કર્મકૃતં મનસા યત્પ્રચિંતિતં

અગમ્યાગમનં ચૈવ મિત્રદ્રોહે ચ પાતકમ્।
માનકૂટં તુલાકૂટં કન્યાનૃતં ગવાનૃતમ્

સર્વં ચ નાશયેત્ક્ષિપ્રં કપિલાં યઃ પ્રયચ્છતિ।
દશયોજનવિસ્તીર્ણા મહાપારા મહાનદી

નારા ચ જલકાંતારે પ્રસૃતે ચોદકાર્ણવે।
યાવદ્વત્સસ્ય દ્વૌ પાદૌ મુખં યાવન્ન જાયતે

તાવદ્ગૌઃ પૃથિવી જ્ઞેયા યાવદ્ગર્ભં ન મુંચતિ।
સુવર્ણશૃંગીં વસ્ત્રાઢ્યાં સર્વાલંકારભૂષિતામ્

તામ્રપૃષ્ઠીં રૌપ્યખુરાં તથા કાંસ્યોપદોહનામ્।
શોભિતાં ગંધપુષ્પૈશ્ચ સર્વાલંકારભૂષિતાં

ઈદૃશીં કપિલાં દદ્યાદ્દ્વિજાતૌ વેદપારગે।
સર્વપાપક્ષયસ્તસ્ય વિષ્ણુલોકેઽચ્યુતો ભવેત્

તસ્યાં તુ દુહ્યમાનાયાં ભૂમૌ પતંતિ બિંદવઃ।
આરામાદિ વિજાયંતે બહુપુષ્પફલોત્તમાઃ

યત્ર કામફલા વૃક્ષા નદ્યઃ પાયસકર્દમાઃ।
પ્રાસાદાશ્ચાપિ સૌવર્ણાસ્તત્ર ગચ્છંતિ ગોપ્રદાઃ

દશધેનૂશ્ચ યો દદ્યાદેકં ચૈવ ધુરંધરં।
સમાનં તુ ફલં પ્રોક્તં બ્રહ્મણા સમુદાહૃતમ્

એકં ચ દશભિર્દદ્યાત્સહસ્રાણાં શતં ફલમ્।
તસ્યાનુસારતો વેદ્યં ફલં નારદ યત્નતઃ

પિતૄનુદ્દિશ્ય યઃ પુત્રો વૃષં ચ મોક્ષયેદ્ભુવિ।
પિતરો વિષ્ણુલોકેષુ મહીયંતે યથેપ્સિતમ્

ચતસ્રો વત્સતર્યશ્ચ એકસ્યૈવ વૃષસ્ય ચ।
મોક્ષ્યંતે સર્વતઃ પુત્ર વિધિરેષ સનાતનઃ

યાવંતિ ચૈવ રોમાણિ તસ્ય તાસાં ચ સર્વશઃ।
તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ સ્વર્ગં ભુજંતિ માનવાઃ

લાંગૂલેન વૃષો યચ્ચ જલં ચોત્ક્ષિપતિ ધ્રુવં।
તત્તોયં તુ સહસ્રાબ્દં પિતૄણામમૃતં ભવેત્

ખુરેણ કર્ષયેદ્ભૂમિં તતો લોષ્ઠં ચ કર્દમઃ।
પિતૃભ્યશ્ચ સ્વધા તત્ર લક્ષકોટિગુણં ભવેત્

વિદ્યમાને ચ જનકે યદિ માતા વિનશ્યતિ।
ચંદનેનાંકિતા ધેનુસ્તસ્યાઃ સ્વર્ગાય દીયતે

દાતા ચૈવ પિતૄણાં ચ ઋણં ચૈવ પ્રમુંચતિ।
અક્ષયં લભતે સ્વર્ગં પૂજિતો મઘવા યથા

સર્વલક્ષણસંયુક્તા તરુણા ગૌઃ પયસ્વિની।
સમાપ્રસૂતિકા ભદ્રા સા ચ ગૌઃ પૃથિવી સ્મૃતા

તસ્ય દાનેન મંત્રસ્ય પૃથ્વીદાનસમં ફલં।
શતક્રતુસમો મર્ત્યઃ કુલમુદ્ધરતે શતં

ગવાં ચ હરણં કૃત્વા મૃતે ગોરથવત્સકે।
ક્રિમિપૂર્ણે સ કૂપે ચ તિષ્ઠેદાભૂતસંપ્લવં

ગવાં ચૈવ વધં કૃત્વા પિતૃભિઃ સહ પચ્યતે।
રૌરવે નરકે ઘોરે તાવત્કાલં પ્રતિક્રિયા

ગોપ્રચારપ્રભગ્નશ્ચ ષંડવાહનબંધનઃ।
અક્ષયં નરકં પ્રાયાન્પુનર્જન્મનિ જન્મનિ

સકૃચ્ચ શ્રાવયેદ્યસ્તુ કથાં પુણ્યતમામિમાં।
સર્વપાપક્ષયસ્તસ્ય દેવૈશ્ચ સહ મોદતે

ય ઇદં શૃણુયાદ્વાપિ પરં પુણ્યતમં મહત્।
સપ્તજન્મકૃતાત્પાપાન્મુચ્યતે તત્ક્ષણેન હિ

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે ગોમાહાત્મ્યં નામાષ્ટચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ