પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.47

નારદ ઉવાચ-।
તવ પ્રસાદતો જ્ઞાતો વિપ્રઃ પુણ્યતમશ્ચ યઃ।
યથા જાનામિ દેવેશ ક્રિયયા બ્રાહ્મણાધમમ્

બ્રૂહિ શીઘ્રં સુરશ્રેષ્ઠ યદિ પ્રીતિં મયીચ્છસિ।
બ્રહ્મોવાચ-।
સ્નાનૈર્દશવિધૈર્મુક્તસ્તથૈવ તર્પણાદિભિઃ

સંધ્યાસંયમહીનશ્ચ સ એવ બ્રાહ્મણાધમઃ।
દેવપૂજાવ્રતૈર્મુક્તો વેદવિદ્યાદિભિસ્તથા

સત્યશૌચાદિભિશ્ચૈવ યોગજ્ઞાનાગ્નિતર્પણૈઃ।
પંચસ્નાનાનાનિ વિપ્રાણાં કીર્તિતાનિ મહર્ષિભિઃ

આગ્નેયં વારુણં બ્રાહ્મં વાયવ્યં દિવ્યમેવ ચ।
આગ્નેયં ભસ્મના સ્નાનમદ્ભિર્વારુણમુચ્યતે

આપોહિષ્ઠેતિ વૈ બ્રાહ્મં વાયવ્યં ગોરજઃ સ્મૃતમ્।
અદ્ભિરાતપવર્ષાભિર્દિવ્યં સ્નાનમુદાહૃતમ્

એતૈસ્તુ મંત્રતઃ સ્નાનાત્તીર્થાનાં ફલમાપ્નુયાત્।
તુલસીપત્રસંલગ્નં સાલગ્રામશિલાંબુ ચ

ગવાં શૃંગોદકં ચૈવ વિપ્રપાદોદકં ચ યત્।
ગુરૂણામેવ મુખ્યાનાં પૂતાત્પૂતમિતિ સ્મૃતિઃ

ત્યાગ તીર્થાદિભિર્યજ્ઞૈર્વ્રતહોમાદિભિસ્તથા।
યત્ફલં લભતે ધીરઃ સ્નાનૈરેતૈસ્તુ તત્ફલમ્

તર્પણૈશ્ચ વિનિર્મુક્તઃ પિતૄણામેવ નિત્યશઃ।
પિતૃહા નરકં યાતિ સંધ્યાહીનસ્તુ વિપ્રહા

મંત્રવ્રતવિહીનશ્ચ વેદવિદ્યાગુણૈરપિ।
યજ્ઞદાનાદિભિર્મુક્તો બ્રાહ્મણશ્ચાધમાધમઃ

યજ્ઞાર્થકા દેવલકા નાક્ષત્રા ગ્રામયાજકાઃ।
પરદારરતા નિત્યં પંચૈતે બ્રાહ્મણાધમાઃ

મંત્રસંસ્કારહીનાશ્ચ શુચિસંયમવર્જિતાઃ।
મોઘાશિનો દુરાત્માનો બ્રાહ્મણાશ્ચાધમાધમાઃ

અપિ સ્તેયરતા મૂઢાઃ સર્વધર્મવિવર્જિતાઃ।
ઉન્માર્ગગામિનો નિત્યં બ્રાહ્મણાશ્ચાધમાધમાઃ

શ્રાદ્ધાદિકર્મરહિતા ગુરુસેવાવિવર્જિતાઃ।
અમંત્રા ભિન્નમર્યાદા એતે સર્વાધમાધમાઃ

અસંભાષ્યા ઇમે દુષ્ટાસ્સર્વે નિરયગામિનઃ।
અમેધ્યાસ્તે દુરાચારા અપૂજ્યાશ્ચ સમંતતઃ

ખડ્ગોપજીવિકાઃ પ્રેષ્યા ગોવાહનરતા દ્વિજાઃ।
કારુવૃત્યુપજીવાશ્ચ ગણવાર્દ્ધષિકાશ્ચ યે

બાલાપણ્યાભિચારાશ્ચ અંત્યજાશ્રયમાશ્રિતાઃ।
કૃતઘ્નાશ્ચ ગુરુઘ્નાશ્ચ એતે સર્વાધમાઃ સ્મૃતાઃ

યે ચૈવાન્યે હતાચારાઃ પાષંડા ધર્મનિંદકાઃ।
દૂષકાદેવ ભેદાનામેતે બ્રહ્મદ્વિષો દ્વિજાઃ

તથાપિ બ્રાહ્મણશ્ચૈવ ન હંતવ્યઃ કદાચન।
એનં હત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠ બ્રહ્મહા પુરુષો ભવેત્

અંત્યજાતિષુ મ્લેચ્છેષુ તથા ચાંડાલજાતિષુ।
પતિતો વાન્નયોનિભ્યાં ન હંતવ્યઃ કથંચન

સર્વજાતિસ્ત્રિયં ગત્વા સર્વાભક્ષ્યસ્ય ભક્ષણાત્।
દ્વિજત્વં ન વિનશ્યેત પુણ્યાદ્વિપ્રો ભવેત્પુનઃ

નારદ ઉવાચ-।
ઈદૃશં દુષ્કૃતં કૃત્વા પશ્ચાત્પુણ્યં સમાચરેત્।
કાં ગતિં યાત્યસૌ વિપ્રઃ સર્વલોકપિતામહ

બ્રહ્મોવાચ-।
કૃત્વા સર્વાણિ પાપાનિ પશ્ચાદ્યસ્તુ જિતેંદ્રિયઃ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યઃ પુનર્બ્રહ્મત્વમર્હતિ

શૃણુ પુત્ર કથાં રમ્યાં વિચિત્રાં ચ પુરાતનીમ્।
કસ્યચિદ્બ્રાહ્મણસ્યાપિ યૌવનાઢ્યઃ સુતોઽભવત્

તતો યૌવનસંપત્તેર્મોહાચ્ચ પૂર્વકર્મણઃ।
ચાંડાલીમગમત્સદ્યસ્તસ્યાઃ પ્રિયતરોઽભવત્

તસ્યામુત્પાદિતાસ્તેન પુત્રા દુહિતરસ્તથા।
સ્વકુટુંબં પરિત્યજ્ય ગૃહે તસ્યાશ્ચિરં સ્થિતઃ

અન્યા ભક્ષ્યં ન ચાશ્નાતિ ઘૃણયા ચ સુરાં ત્યજેત્।
તમુવાચ સદા સા ચ ભક્ષયાન્યતરાં સુરામ્

તામુવાચ તદા શૌચં ગદિતું નાર્હસિ પ્રિયે।
ઉત્કારો જાયતે તસ્યાઃ શ્રવણાત્સતતં મમ

એકદા સ મૃગાન્વેષાત્શ્રાંતઃ સુપ્તો ગૃહે દિવા।
ગૃહીત્વા સા સુરાં તસ્ય હસિત્વા ચ મુખે દદૌ

તતો વિપ્રમુખાદગ્નિઃ પ્રજજ્વાલ સમંતતઃ।
જ્વાલા તુ સકુટુબાંતામદહચ્ચ ગૃહં વસુ

હાહા કૃત્વા સમુત્થાય વિલલાપ તદા દ્વિજઃ।
વિલાપાંતે ચ જિજ્ઞાસા સમારબ્ધા ચ તેન હિ

કુતશ્ચાગ્નિઃ સમુદ્ભૂતો ગૃહે દાહઃ કથં મમ।
તતઃ ખે તમુવાચેદં તેજસ્તે બ્રાહ્મણસ્ય ચ

કથિતે તદ્યથાવૃત્તે બ્રાહ્મણો વિસ્મયં ગતઃ।
વિમૃશ્યાર્થમુવાચેદં પુનઃ ખેઽસ્ય હિતં વચઃ

વિપ્રણષ્ટં સુતેજસ્તે તસ્માદ્ધર્મચરો ભવ।
તતો મુનિવરાન્ગત્વા પપ્રચ્છાત્મહિતં દ્વિજઃ

તમૂચુર્મુનયઃ સર્વે દાનધર્મં સમાચર।
ઋષય ઊચુઃ-।
પૂયંતે સર્વપાપેભ્યો બ્રાહ્મણાનિ યમૈર્વ્રતૈઃ

નિયમાન્શાસ્ત્રદૃષ્ટાંશ્ચ પૂતત્વાર્થમુપાચર।
ચાંદ્રાયણાંશ્ચ કૃચ્છ્રાંશ્ચ તપ્તકૃચ્છ્રાન્પુનઃ પુનઃ

પ્રાજાપત્યાંશ્ચ દિવ્યાંશ્ચ દોષશોષાય સત્વરમ્।
ગચ્છ તીર્થાનિ પૂતાનિ ગોવિંદારાધનં કુરુ

ક્ષયમેષ્યંતિ પાપાનિ ન ચિરેણ સમંતતઃ।
પુણ્યતીર્થપ્રભાવાચ્ચ ગોવિંદસ્ય પ્રભાવતઃ

ક્ષયમેષ્યંતિ પાપાનિ બ્રહ્મત્વં પ્રાપ્સ્યતે ભવાન્।
શૃણુ તાત યથાવૃત્તં કથયામઃ પુરાતનમ્

આહારાર્થી પુરા વત્સ ગરુડો વિનતાસુતઃ।
પતંગોપિ બહિઃ સાક્ષાદંડાન્નિસ્સૃત્ય શાવકઃ

ક્ષુધાર્થી માતરં પ્રાહ ભક્ષ્યં મે દીયતામિતિ।
તતઃ પર્વતસંકાશં ગરુડં ચ મહાબલમ્

દૃષ્ટ્વા માતા મહાભાગા તનયં હૃષ્ટમાનસા।
ક્ષુધાં તે બાધિતું પુત્ર ન શક્નોમિ સમંતતઃ

તવ તાતસ્તપસ્તેપે લૌહિત્યસ્યોત્તરે તટે।
કશ્યપો નામ ધર્માત્મા સાક્ષાલ્લોકપિતામહઃ

તત્ર ગચ્છસ્વ પિતરં પૃચ્છ કામં યથા તવ।
અસ્યોપદેશતસ્તાત ક્ષુધા તે શમમેષ્યતિ

તતો માતુર્વચઃ શ્રુત્વા વૈનતેયો મહાબલઃ।
અગમત્પિતુરભ્યાશં સમુહૂર્તાન્મનોજવઃ

દૃષ્ટ્વા તાતં મુનિશ્રેષ્ઠં જ્વલંતમિવ પાવકમ્।
પ્રણમ્ય શિરસા વાક્યમુવાચ પિતરં ખગઃ

ભક્ષાર્થી સમનુપ્રાપ્તઃ સુતોહં તે મહાત્મનઃ।
ક્ષુધયા પીડિતો નાથ ભક્ષ્યં મે દીયતાં પ્રભો

તતો ધ્યાનં સમાલભ્ય જ્ઞાત્વા તં વિનતાસુતં।
પુત્રસ્નેહાદ્વચશ્ચેદં પ્રોવાચ મુનિસત્તમઃ

અનેકશતસાહસ્રા નિષાદાઃ સરિતાંપતેઃ।
તીરે તિષ્ઠંતિ પાપિષ્ઠાસ્તાન્સંભક્ષ્ય સુખી ભવ

તીર્થમુત્સાદયંતિ સ્મ તીર્થકાકા દુરાસદાઃ।
વિના વિપ્રં નિષાદેષુ ભક્ષય ત્વમલક્ષિતં

ઇત્યુક્તઃ પ્રયયૌ પક્ષી ભક્ષયામાસ તાંસ્તતઃ।
અલક્ષ્યભાવો વિપ્રોપિ ગિલિતસ્તેન પક્ષિણા

સ તસ્ય ગલકે ગાઢં લાલગીતિ દ્વિજસ્તદા।
વમિતું ગિલિતું ચાપિ ન શશાક દ્વિજોત્તમઃ

ગત્વાથ પિતરં પ્રાહ કિમેતદિતિ મે પિતઃ।
લગ્નં મે ગલકે સત્વં પ્રતિકર્તું ન શક્નુયાં

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા કશ્યપસ્તમુવાચ હ।
મયોક્તં તે પુરા વત્સ બ્રાહ્મણોયં ન બુધ્યસે

ઇત્યુક્ત્વા ચ મુનિર્ધીમાન્દ્વિજં પ્રાહ સ ધાર્મિકઃ।
આગચ્છ ત્વં મમાસન્નં હિતં તે પ્રવદામ્યહં

તમુવાચ તદા વિપ્રઃ કશ્યપં મુનિપુંગવમ્।
મમૈતે સુહૃદો નિત્યં સર્વે સંબંધિનઃ પ્રિયાઃ

શ્વશુરાઃ સ્યાલકાશ્ચાપ્તાસ્સબાલાશ્ચ તથાપરે।
એતૈઃ સહ પ્રયાસ્યામિ નિરયં ચાપિ વા શિવમ્

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વિસ્મિતઃ કશ્યપોઽબ્રવીત્।
દ્વિજાનાં ચ કુલે જાતશ્ચાંડાલૈઃ પતિતો ભવાન્

પુરુષાસ્તે પ્રતિષ્ઠંતે ઘોરે ચ નિરયે ધ્રુવમ્।
ચિરાય નિષ્કૃતિસ્તેષાં નૈવાસ્તીહ કથંચન

સર્વાંશ્ચૈવ દુરાચારાંશ્ચાંડાલાન્પાપકારિણઃ।
દોષાંસ્ત્યક્ત્વા નરઃ પશ્ચાત્સુખી ભવતિ નાન્યથા

અજ્ઞાનાદ્યદિ વા મોહાત્કૃત્વા પાપં સુદારુણં।
તતો ધર્મં ચરેદ્યસ્તુ સ ગચ્છેત્પરમાં ગતિં

પાપકૃન્ન ચરેદ્ધર્મં પાપે કુર્યાન્મતિં પુનઃ।
શિલાનાવં યથારૂઢઃ સાગરે સંનિમજ્જતિ

કૃત્વા સર્વાણિ પાપાનિ તથા દુર્ગતિસંચયં।
ઉપશાંતો ભવેત્પશ્ચાત્તં દોષં શમયિષ્યતિ

તમુવાચ મહાપ્રાજ્ઞં દ્વિજં મુનિવરોત્તમમ્।
યદિમાં ન જહાતીહ ખગઃ સર્વાંશ્ચ બાંધવાન્

તતઃ પ્રાણં ચ ત્યક્ષ્યામિ ખગે મર્માવઘાતિનિ।
નોચેત્ત્યજતુ મે બંધૂન્પ્રતિજ્ઞા મે દૃઢાત્મનઃ

તતસ્તાર્ક્ષ્યમુવાચેદં મુનિ ર્બ્રહ્મવધે ભયાત્।
ઉદ્વમૈતાન્સવિપ્રાંશ્ચ મ્લેછાનેતાન્સમંતતઃ

વનેષુ પર્વતાન્તેષુ દિક્ષુ તાન્પતગેશ્વર।
ઉદ્વવામ તતઃ શીઘ્રં દોષજ્ઞઃ પિતુરાજ્ઞયા

તતઃ સર્વેઽભવન્વ્યક્તા અકેશાઃ શ્મશ્રુવર્જિતાઃ।
યવના ભોજનપ્રીતાઃ કિંચિચ્છ્મશ્રુયુતાશ્ચ યે

અગ્નૌ ચ નગ્નકાઃ પાપા દક્ષિણસ્યામવાચકાઃ।
ઘોરાઃ પ્રાણિવધે પ્રીતા દુરાત્માનો ગવાશિનઃ

નૈરૃતે કુવદાઃ પાપા ગોબ્રાહ્મણવધોદ્યતાઃ।
ખર્પરાઃ પશ્ચિમે પૂર્વે નિવસંતિ ચ દારુણાઃ

વાયવ્યાં ચ તુરુષ્કાશ્ચ શ્મશ્રુપૂર્ણા ગવાશિનઃ।
અશ્વપૃષ્ઠસમારૂઢાઃ પ્રયુદ્ધેષ્વનિવર્તિનઃ

ઉત્તરસ્યાં ચ ગિરયો મ્લેચ્છાઃ પર્વતવાસિનઃ।
સર્વભક્ષા દુરાચારાઃ વધબંધરતાઃ કિલ

ઐશાન્યાં નિરયાસ્સંતિ કર્તૄણાં વૃક્ષવાસિનઃ।
એતે મ્લેચ્છા સ્થિતા દિક્ષુ ઘોરાસ્તે શસ્ત્રપાણયઃ

યેષાં ચ સ્પર્શમાત્રેણ સચેલો જલમાવિશેત્।
એતેષાં ચ કલૌ દેશેપ્યકાલે ધર્મવર્જિતે

સંસ્પર્શં ચ પ્રકુર્વંતિ વિત્તલોભાત્સમંતતઃ।
મ્લેચ્છાંસ્તાન્મોચયિત્વા તુ ક્ષુધયા પરિપીડિતઃ

પુનરાહ દ્વિજસ્તાત ક્ષુધા મે બાધતેતરામ્।
અવદદ્ગરુડં તત્ર કશ્યપઃ કૃપયા દ્રુતમ્

તિષ્ઠંતૌ વિપુલૌ તત્ર જિઘાંસૂ ગજકચ્છપૌ।
અપ્રમેયૌ મહાસત્વૌ સાગરસ્યૈકદેશતઃ

તાવપ્સુ ચ દ્રુતં વત્સ ક્ષુધાં તે વારયિષ્યતઃ।
સ પિતુર્વચનં શ્રુત્વા તત્ર ગત્વાભિપદ્ય તૌ

નખૈર્ભિત્વા કૂર્મગજૌ મહાસત્વૌ મહાજવઃ।
ખમુત્પપાત તૌ ધૃત્વા વિદ્યુદ્વેગો મહાબલઃ

આધારતાં ન ગચ્છંતિ નગાશ્ચ મંદરાદયઃ।
તતો યોજનલક્ષે દ્વે ગત્વા મારુતરંહસા

મહત્યાં જંબુશાખાયાં નિપપાત મહાબલઃ।
ભગ્ના સા સહસા શાખા તાં પતંતીં ખગેશ્વરઃ

ગોબ્રાહ્મણવધાદ્ભીતો દધાર તરસા બલી।
ધૃત્વા તાં રુચિરં વેગાદ્દ્રવંતં ખે મહાબલમ્

ગત્વા વિષ્ણુરુવાચેદં નરરૂપધરો હરિઃ।
કસ્ત્વં ભ્રમસિ ચાકાશે કિમર્થં પતગેશ્વર

વિધૃત્ય મહતીં શાખાં મહાંતૌ ગજકચ્છપૌ।
તમુવાચ દ્વિજસ્તસ્મિન્નરરૂપધરં હરિમ્

ગરુડોહં મહાબાહો ખગરૂપઃ સ્વકર્મણા।
કશ્યપસ્ય મુનેસ્સૂનુર્વિનતાગર્ભસંભવઃ

પશ્યૈતૌ ચ મહાસત્વૌ ભક્ષણાર્થં મયા ધૃતૌ।
ન ધરા ચ મમાધારો ન વૃક્ષા ન ચ પર્વતાઃ

અનેકયોજનાન્યૂર્ધ્વં દૃષ્ટ્વા જંબૂમહીરુહમ્।
અપતંતસ્ય શાખાયાં સહેમૌ પરિભક્ષિતું

ભગ્ના સા સહસા શાખા તાં ચ ધૃત્વા ભ્રમામ્યહમ્।
કોટિકોટિસહસ્રાણાં બ્રાહ્મણાનાં ગવાં વધાત્

ભયં તત્ર વિષાદો મે સહસા પ્રાવિશદ્બુધ।
કિં કરોમિ કથં યામિ કો મે વેગં સહિષ્યતિ

ઇત્યુક્તે પતગશ્રેષ્ઠં પ્રોવાચેદં હરિસ્તદા।
અસ્મદ્બાહું સમારુહ્ય ભક્ષેમૌ ગજકચ્છપૌ

ગરુડ ઉવાચ-।
મમાધારં ન ગચ્છંતિ સાગરાશ્ચ નગોત્તમાઃ।
અથ ચૈવં મહાસત્વં કથં ત્વં ધારયિષ્યસિ

ઋતે નારાયણાદન્યઃ કો માં ધારયિતું ક્ષમઃ।
ત્રૈલોક્યે કઃ પુમાંસ્તિષ્ઠેદ્યો વેગં મે સહિષ્યતિ

હરિરુવાચ-।
સ્વકાર્યમુદ્ધરેત્પ્રાજ્ઞઃ સ્વકાર્યં કુરુ સાંપ્રતમ્।
કૃત્વા કાર્યં ખગશ્રેષ્ઠ વિજાનીષે ચ માં ધ્રુવમ્

મહાસત્વં ચ તં દૃષ્ટ્વા વિમૃશ્ય મનસા ખગઃ।
એવમસ્ત્વિતિ ચોક્ત્વા સ પપાત હ મહાભુજે

ન ચચાલ ભુજસ્તસ્ય સન્નિપાતે ખગેશિતુઃ।
તત્ર સ્થિત્વા સ તાં શાખાં મુમોચ પર્વતાલયે

શાખાપતનમાત્રેણ સચરાચરકાનના।
ચચાલ વસુધા ચૈવ સાગરાઃ પ્રચકંપિરે

તતશ્ચ ખાદિતૌ સત્ત્વૌ સહસા ગજકચ્છપૌ।
તૃપ્તિં ન પ્રાપ્તવાન્સોપિ ક્ષુધા તસ્ય ન શામ્યતિ

એતજ્જ્ઞાત્વા તુ ગોવિંદસ્તમુવાચ ખગેશ્વરમ્।
ભુજસ્ય મમ માંસં તુ ભક્ષયિત્વા સુખી ભવ

ઇત્યુક્તે પ્રચુરં માંસં ભુજસ્ય તસ્ય તેન હિ।
ખાદિતં ક્ષુધયા પુત્ર વ્રણં તસ્ય ન વિદ્યતે

તમુવાચ મહાપ્રાજ્ઞશ્ચરાચરગુરું હરિમ્।
કસ્ત્વં કિં વા પ્રિયં તેદ્ય કરિષ્યામિ ચ સાંપ્રતમ્

નારાયણ ઉવાચ-।
વિદ્ધિ નારાયણં માં હિ ત્વત્પ્રિયાર્થં સમાગતમ્।
રૂપં સ્વં દર્શયામાસ પ્રત્યયાર્થં ચ તસ્ય વૈ

પીતવસ્ત્રં ઘનશ્યામં ચતુર્ભુજમનોહરમ્।
શંખચક્રગદાપદ્મધરં સર્વસુરેશ્વરમ્

તં ચ દૃષ્ટ્વા ગરુત્માંશ્ચ પ્રણમ્ય શિરસા હરિમ્।
પ્રિયં કિં તે કરિષ્યામિ વદ નઃ પુરુષોત્તમ

તમબ્રવીન્મહાતેજા દેવદેવેશ્વરો હરિઃ।
ભવ મે વાહનં શૂર સખે ત્વં સાર્વકાલિકમ્

તમુવાચ ખગશ્રેષ્ઠો ધન્યોહં વિબુધેશ્વર।
સફલં જન્મ મે નાથ ત્વાં ચ દૃષ્ટ્વાદ્ય મે પ્રભો

પ્રાર્થયિત્વા ચ પિતરાવાગમિષ્યામિ તેઽન્તિકમ્।
પ્રીતો વિષ્ણુરુવાચેદં ભવ ત્વમજરામરઃ

અવધ્યઃ સર્વભૂતેભ્યઃ કર્મ તેજશ્ચ મત્સમમ્।
સર્વત્ર તે ગતિશ્ચાસ્તુ નિખિલં તુ સુખં ધ્રુવમ્

સંમિલતુ દ્રુતં સર્વં યત્તે મનસિ વર્તતે।
યથેષ્ટં પ્રીતિમાહારમકષ્ટેન પ્રલપ્સ્યસે

વ્યસનાન્માતરં સદ્યો મોચયિષ્યસિ નાન્યથા।
એવમુક્ત્વા હરિઃ સદ્યસ્તત્રૈવાંતરધીયત

તાર્ક્ષ્યોપિ પિતરં ગત્વા કથયચ્ચાખિલં તતઃ।
સ તચ્છ્રુત્વા પ્રહૃષ્ટાત્મા તનયં પુનરબ્રવીત્

ધન્યોહં ચ ખગશ્રેષ્ઠ ધન્યા તે જનની શિવા।
ધન્યં ક્ષેત્રં કુલં ચૈવ યસ્ય પુત્રસ્ત્વમીદૃશઃ

યસ્ય પુત્રઃ કુલે જાતો વૈષ્ણવઃ પુરુષોત્તમઃ।
કુલકોટિં સમુદ્ધૃત્ય વિષ્ણુસાયુજ્યતાં વ્રજેત્

વિષ્ણું યઃ પૂજયેન્નિત્યં વિષ્ણું ધ્યાયેત ગાયતિ।
જપેન્મંત્રં સદા વિષ્ણોઃ સ્તોત્રં તસ્ય પઠિષ્યતિ

પ્રસાદં ચ ભજેન્નિત્યમુપવાસં હરેર્દિને।
ક્ષયાચ્ચ સર્વપાપાનાં મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

યસ્ય તિષ્ઠતિ ગોવિંદો માનસે ચ સદૈવ હિ।
સ એવ ચ લભેદ્દાસ્યં સપુણ્યૈઃ પુરુષોત્તમઃ

જન્મકોટિસહસ્રેભ્યઃ કૃત્વા સત્કર્મસંચયમ્।
ક્ષયાચ્ચ સર્વપાપાનાં વિષ્ણોઃ કિંકરતાં વ્રજેત્

ધન્યોસૌ માનવો લોકે વિષ્ણોસ્સાદૃશ્યમાવ્રજેત્।
નિત્યઃ સુરવરૈઃ પૂજ્યો લોકનાથોઽચ્યુતોઽવ્યયઃ

સુપ્રસન્નો ભવેદ્યસ્ય સ એવ પુરુષોત્તમઃ।
તપોભિર્બહુભિર્ધર્મૈર્મખૈર્નાનાવિધૈરપિ

વિષ્ણુર્ન લભ્યતે દેવૈસ્ત્વયાસૌ વિપ્ર લભ્યતે।
સપત્નીવ્યસનાદ્ધોરાન્માતરં તે પ્રમોચય

તતો યાસ્યસિ દેવેશં કૃત્વા માતુઃ પ્રતિક્રિયામ્।
ગૃહીત્વા જનકસ્યાજ્ઞાં લબ્ધ્વા વિષ્ણોર્વરં મહત્

અંબાપાર્શ્વં ગતો હૃષ્ટસ્તાં પ્રણમ્યાગ્રતઃ સ્થિતઃ।
વિનતોવાચ-।
અભવદ્ભોજનં તેઽદ્ય પુત્ર દૃષ્ટઃ પિતાપિ ચ

કિમર્થં વા વિલંબસ્તે ચિંતયા વ્યથિતા હ્યહમ્।
સ માતુર્વચનં શ્રુત્વા ગરુડઃ પ્રહસન્નિવ

કથયામાસ વૃત્તાંતં સા શ્રુત્વા વિસ્મિતાઽભવત્।
કથં ચ દુઃષ્કરં કર્મ શિશુભાવાત્ત્વયા કૃતમ્

ધન્યાહં મે કુલં ધન્યં યસ્ત્વં વિષ્ણુસખોઽભવઃ।
લબ્ધ્વા વરં મહાત્માનં દૃષ્ટ્વા મે હૃષ્યતે મનઃ

પૌરુષેણ ત્વયા વત્સ ઉદ્ધૃતં મે કુલદ્વયમ્।
સુપર્ણ ઉવાચ-।
માતઃ કિં તે કરિષ્યામિ પ્રિયમેવ તદુચ્યતામ્

કાર્યં કૃત્વાથ યાસ્યામિ પાર્શ્વં નારાયણસ્ય ચ।
એતચ્છ્રુત્વા તુ સા પ્રાહ ગરુડં વિનતા સતી

મહદ્દુઃખં ચ મે ચાસ્તિ કુરુ તાત પ્રતિક્રિયામ્।
ભગિની મે સપત્ની સા પણિતહં તયા પુરા

તસ્યા દાસ્યમહં પ્રાપ્તા કસ્તારયતિ મામિતઃ।
કૃષ્ણં કૃત્વા વિષૈરશ્વં તસ્યાઃ પુત્રૈર્મહોરગૈઃ

ઉષઃકાલેઽવદત્સા ચ અશ્વોયં કૃષ્ણતાં વ્રજેત્।
તતોહમવદં તત્ર સદા ચાયં રુચાસિતઃ

મિથ્યા તે વચનં માતઃ પ્રતિજ્ઞાં સાઽકરોત્તદા।
તતોહમબ્રુવં કદ્રૂં શપથં નાગમાતરમ્

યદીમં કૃષ્ણતાભ્યેતિ હરેરશ્વમહં તદા।
કૃતા ભવામિ તે દાસીત્યહમેતત્તદાઽવદમ્

તતસ્તસ્મિન્હરેરશ્વે કૃતે કૃષ્ણે ચ કૃત્રિમૈઃ।
તસ્યાઃ પુત્રૈશ્ચ ધૂર્તૈશ્ચ દાસીત્વમગમં તદા

યસ્મિન્કાલે હ્યભીષ્ટઞ્ચ તસ્યા દ્રવ્યં દદામ્યહમ્।
તસ્મિન્કાલે હ્યદાસીત્વં યાસ્યામિ કુલનંદન

ગરુડ ઉવાચ।
પૃચ્છ શીઘ્રં ચ માતસ્તાં કરિષ્યામિ પ્રતિક્રિયામ્।
ભક્ષયિષ્યામિ તાન્નાગાન્પ્રતિજ્ઞામે યથાર્થતઃ

તતઃ કદ્રૂમુવાચેદં વિનતા દુઃખિતા સતી।
અભીષ્ટં વદ કલ્યાણિ યેન મુચ્યેય કૃચ્છ્રતઃ

અબ્રવીત્સા દુરાચારા પીયૂષં દીયતામિતિ।
એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનમભવત્સા ચ નિષ્પ્રભા

તતઃ શનૈરુપાગમ્ય તનયં પ્રાહ દુઃખિતા।
અમૃતં પ્રાર્થયત્પાપા તાત કિં વા કરિષ્યસિ

શ્રુત્વા વાક્યં ગરુત્માંશ્ચ મહાક્રોધસમન્વિતઃ।
અમૃતં ચાનયિષ્યામિ માતર્મા વિમુખી ભવ

એવમુક્ત્વા તુ તરસા સ ગતઃ પિતુરંતિકમ્।
અમૃતં ચાનયિષ્યામિ માતુરર્થેઽધુનાઽનઘ

સ તસ્ય વચનં શ્રુત્વા મુનિઃ પ્રાહ ખગેશ્વરમ્।
સત્યલોકસ્ય વૈ ચોર્ધ્વે વિશ્વકર્મવિનિર્મિતા

પુરી ચાસ્તિ સભા રમ્યા દેવાનાં હિત હેતવે।
વહ્નિપ્રાકારદુર્લભ્યા દુર્ધર્ષા ચાસુરૈઃ સુરૈઃ

રક્ષાર્થં નિર્મિતો દેવઃ સુરૈસ્તત્ર મહાબલઃ।
યં યં પશ્યતિ વીરઃ સ સ એવ ભસ્મતાં વ્રજેત્

સુપર્ણ ઉવાચ।
નારાયણાદ્વરો લબ્ધો મયા ચ મુનિસત્તમ।
ભયં નાસ્તીહ મે તાત સુરાસુરગણાદપિ

એમમુક્ત્વા ગરુત્માન્સ ઉદ્ધૃત્ય સાગરાજ્જલમ્।
જગામાકાશમાવિશ્ય ખગશ્ચોર્ધ્વં મનોજવઃ

પક્ષવાતેન તસ્યૈવ રજઃ સમુદ્ગતં બહુ।
તસ્યાંતિકં ન ચ ત્યક્તમગમત્તસ્ય તચ્ચ યઃ

ગત્વા ચંચૂજલેનાપિ વહ્નિં નિર્વાપયદ્બલી।
રજોભિઃ પરિપૂર્ણાક્ષો ન સુરસ્તં ચ પશ્યતિ

જઘાન રક્ષિવર્ગાંસ્તાનમૃતં ચાહરદ્બલી।
આનયંતં ચ પીયૂષં ખગં ગત્વા શતક્રતુઃ

ઐરાવતં સમારૂઢો વાક્યમેતદુવાચ હ।
ખગરૂપધરઃ કસ્ત્વં પીયૂષં હરસે બલાત્

અપ્રિયં સર્વદેવાનાં કૃત્વા જીવે રતિઃ કથમ્।
વિશિખૈરગ્નિસંકાશૈર્નયામિ યમમંદિરમ્

શ્રુત્વા વાક્યં હરેઃ કોપાદુવાચ સ મહાબલઃ।
નયામિ તવ પીયૂષં દર્શયસ્વ પરાક્રમમ્

એતચ્છ્રુત્વા મહાબાહુર્જઘાન વિશિખૈઃ શિતૈઃ।
યથામેરુગિરેઃ શૃંગં તોયવર્ષેણ તોયદઃ

નખૈરશનિસંકાશૈર્બિભેદ ગરુડો ગજમ્।
માતલિ ચ રથં ચક્રં તથા દેવાન્પુરસ્સરાન્

વ્યથિતોસૌ મહાબાહુર્માતલિર્ગજપુંગવઃ।
વિમુખાઃ પક્ષવાતેન સર્વે દેવગણાસ્તદા

તતસ્તુ કોપિતો જિષ્ણુર્જઘાનકુલિશેન તમ્।
કુલિશસ્યાવપાતેન ન ચ ક્ષુબ્ધો મહાખગઃ

સ્વં મોઘં ભિદુરં દૃષ્ટ્વા હરિર્ભીતોઽભવત્તદા।
સંનિવૃત્ય તતો યુદ્ધાત્તત્રૈવાંતરધીયત

સુતરામપિગચ્છંતં વેગાદ્ભૂતલમાગતઃ।
અબ્રવીત્સ સુરશ્રેષ્ઠઃ સર્વદેવગણાગ્રતઃ

શક્ર ઉવાચ-।
યદિ દાસ્યસિ પીયૂષમિદાનીં નાગમાતરિ।
ભુજગાશ્ચામરાઃ સર્વે ક્રિયંતે હિ ધ્રુવં તયા

પ્રતિજ્ઞા તે ભવેન્નષ્ટા ન ફલં જીવિતસ્ય તે।
તસ્માદિદં હરિષ્યામિ સંમતેન તવાનઘ

ગરુત્માનુવાચ-।
યસ્મિન્કાલે હ્યદાસી સા માતા મે દુઃખિતા સતી।
વિદિતા સર્વલોકેષુ હરેઽમૃતં હરિષ્યસિ

એવમુક્ત્વા મહાવીર્યો ગત્વોવાચ પ્રસૂં તદા।
આનીતમમૃતં માતસ્તસ્યા એવ પ્રદીયતામ્

પ્રોત્ફુલ્લહૃદયા સા ચ દૃષ્ટ્વા પુત્રં સહામૃતમ્।
તામાહૂયામૃતં દત્વા ચાદાસીતાં તદા ગતા

તૃણકાષ્ઠાનિ ભૂતાનિ પશવશ્ચ સરીસૃપાઃ।
દૃષ્ટ્વા સવિસ્મયાસ્સર્વે દેવા મહર્ષયસ્તદા

મોચયિત્વા તુ તામંબાં ગરુડઃ સુષ્ઠુતાં ગતઃ।
એતસ્મિન્નંતરે શક્રો જહાર સહસા સુધામ્

નિધાય ગરલં તત્ર તયા ચાનુપલક્ષિતઃ।
પ્રહૃષ્ટહૃદયા કદ્રૂઃ પુત્રાનાહૂય સંભ્રમાત્

તેષાં મુખે દદૌ હૃષ્ટા ક્ષ્વેડં ચામૃતલક્ષણમ્।
તાનુવાચ પ્રસૂઃ પુત્રાન્યુષ્માકં ચ કુલે સદા

મુખે તિષ્ઠન્ત્વમી દૈવા બિંદવશ્ચસ્તનિર્વૃતાઃ।
મહર્ષયસ્તતો દેવાઃ સિદ્ધગંધર્વમાનુષાઃ

ઊચુઃસ્સન્તુ કુલે માતરસ્માકં ચ પ્રસાદતઃ।
નાગૈર્વિસર્જિતા દેવાઃ સસિદ્ધા મુનયસ્તથા

જગ્મુઃ સ્વમાલયં હૃષ્ટા નાગાઃ પ્રમુદિતાઃ સ્થિતાઃ।
એતસ્મિન્નંતરે નાગાંશ્ચખાદ ગરુડો બલાત્

દિક્ષુ પલાયિતાઃ શેષાઃ પર્વતેષુ વનેષુ ચ।
સાગરેષુ ચ પાતાલે બિલેષુ તરુકોટરે

નિભૃતેષુ નિકુઞ્જેષુ સ્થિતાઃ સર્પાશ્ચ નિર્વૃતાઃ।
ભુજગાસ્તસ્ય ભક્ષ્યાશ્ચ સદૈવ વિધિનિર્મિતાઃ

સ ખાદયિત્વા નાગાંશ્ચ સંભાષ્ય પિતરાવથ।
વિબુધાન્પૂજયિત્વા તુ જગામ હરિમવ્યયમ્

યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વાપિ સુપર્ણચરિતં શુભમ્।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સુરલોકે મહીયતે

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે ગરુડોત્પત્તિર્નામ સપ્તચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ