પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.46

શ્રી ભીષ્મ ઉવાચ-।
નરસિંહસ્ય માહાત્મ્યં વિસ્તરેણ ત્વયેરિતં।
તથા ભવસ્ય માહાત્મ્યં ભૈરવસ્યાભિધીયતામ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
તસ્યાપિ દેવદેવસ્ય શૃણુ ત્વં કર્મ ચોત્તમં।
આસીદ્દૈત્યોંધકો નામ ભિન્નાંજનચયોપમઃ

તપસા મહતા યુક્તો હ્યવધ્યસ્ત્રિદિવૌકસામ્।
સ કદાચિન્મહાદેવં પાર્વત્યા સહિતં વિભું

ક્રીડમાનં તદા દૃષ્ટ્વા હર્તું દેવીં પ્રચક્રમે।
એતાં દેવીં હરામ્યદ્ય વિયોગે મૃત્યુમેષ્યતિ

તતઃ સ્થિરા ભવિત્રી મે ભાર્યૈષા લોકસુંદરી।
બિબૌષ્ઠં ચારુવદનં ચારુકાંતતરં મુખં

યદ્યેષા ન ભવેદ્ભાર્યા જીવિતે કિં પ્રયોજનમ્।
એતાં મતિમથાસ્થાય મંત્રિભિઃ સહ મંત્ર્ય ચ

ચક્રે યોગં સસૈન્યસ્ય સેનાપતિમભાષત।
આનયસ્વ રથં મહ્યં જૈત્રં દેવનિપાતનમ્

જયિષ્યે ત્રિદશાન્સર્વાન્વિષ્ણુરુદ્રપુરોગમાન્।
હરિષ્યે પર્વતસુતાં તયા મેઽપહૃતં મનઃ

મંત્રિણા તસ્ય ચાખ્યાતઃ કનકસ્ય વધસ્સુરૈઃ।
પરભાર્યાનુરક્તસ્ય કૃતો દેવૈઃ સવાસવૈઃ

તતઃ કોપપરીતાત્મા હન્મિ દેવાન્સશંકરાન્।
તં હત્વા દાનવં શક્રો ભયાદંધાસુરસ્ય ચ

જગામ શરણાન્વેષી કૈલાસં શંકરાલયં।
દૃષ્ટ્વા પ્રણમ્ય દેવેશં ચંદ્રાર્દ્ધકૃતશેખરં

ભીતો વિજ્ઞાપયામાસ ધૃતસાહસ્રલોચનઃ।
અભયં દેહિ મે દેવ દાનવાદંધકાદહં

બિભેમિ તસ્ય પુત્રોદ્ય મયા યુધિ નિપાતિતઃ।
તદ્યાવન્ન સ જાનાતિ હતં પુત્રં મહાસુરઃ

તાવત્તત્રસ્થ એવાશુ હન્યતાં મદ્ભયાવહઃ।
સ્ત્રીલૌલ્યાદ્દાનવઃ ક્રૂરઃ પરભાર્યાપહારકઃ

સર્વથા ઘાતનીયસ્તે ભવતા સુરસત્તમ।
શક્રસ્યૈવં વચઃ શ્રુત્વા શરણ્યઃ શંકરસ્તદા

દદાવભયમેવાસૌ મા ભૈરિતિ શતક્રતોઃ।
દત્તાભયોથ કૈલાસાદાજગામ કુશસ્થલીમ્

વૃતો ભૂતગણૈરીશો વધાર્થમંધકસ્ય તુ।
કૃત્વા રૂપં મહાકાયં વિશ્વરૂપં સુભૈરવં

સર્પૈર્જ્વલદ્ભિર્ધાવદ્ભિર્ભીમં ભીમભુજંગવત્।
જટાસટાભિરાકાશં ફણિરત્નશિખાર્ચિષા

દહન્નતીવતેજોભિઃ કાલાગ્નિરિવ સંક્ષયે।
મુખૈર્દંષ્ટ્રાંકુરાંકૈશ્ચ દ્વિતીયેન્દુકલોજ્જ્વલૈઃ

પાતાલોદરરૂપાભૈર્ભૈરવારાવનાદિભિઃ।
ભુજૈરનેકસાહસ્રૈર્બહુશસ્ત્રકૃતગ્રહઃ

બહ્વાભરણભૂષાઢ્યૈ રણે ઘોરનિનાદિભિઃ।
સિંહચર્મપરીધાનં વ્યાઘ્રત્વગુત્તરીયકં

ગજાજિનકૃતાટોપં પતદ્ભૃંગરવાકુલં।
ઈદૃગ્રૂપં વિધાયેશો દનુદૈત્યભયાવહં

અવાતરન્મહીં ભીમો દનૂનાં ક્ષયકારકઃ।
અંધાસુરોપિ દનુજઃ પુત્રં શ્રુત્વા હતં યુધિ

ક્રોધેન તમસાવિષ્ટો રણતૂર્યાણ્યચોદયત્।
સંહત્યાવહિતઃ પ્રાપ્તો યત્ર તે ત્રિદશાઃ સ્થિતાઃ

મહત્યા સેનયા સાર્દ્ધં રથવારણયુક્તયા।
તે દેવા દાનવાન્વીક્ષ્ય મહાહવકૃતાદરાન્

વ્યપયાતતનુત્રાણાઃ શંભું શરણમન્વયુઃ।
મા ભૈરિતિ ચ તાન્દેવો દેવાનુક્ત્વા ત્રિલોચનઃ

ગૃહીત્વા શૂલમાતિષ્ઠદ્દંષ્ટ્રારવધરો રુષા।
અંધકેનાથ રુષ્ટેન શતકોટિશરૈર્ગણાઃ

નિહતાશ્ચાપિ દેવાનાં બહૂનામેકતાકૃતાં।
સસ્ફુલિંગાર્ચિષો વહ્નેર્મુંચમાનઃ પિનાકધૃક્

શરૈઃ સમાવૃતં ચક્રે અંધકં રથગં તતઃ।
દનુનાથો રથસ્થોથ શિથિલઃ શિથિલાયુધઃ

નિમંત્ર્ય દાનવાન્સર્વાન્સ યોદ્ધુમુપચક્રમે।
બહુધા તદ્બલં ભગ્નં વિવિધાયુધયોધિભિઃ

યુધિ વીરૈર્હતં દેવૈઃ સ્થાણુના સખ્યમાશ્રિતૈઃ।
દાનવશ્ચાંધકઃ સૈન્યં ભિન્નં દૃષ્ટ્વા કૃતં સુરૈઃ

આત્માનં ચ મહેશેન નિરુદ્ધં બાણકોટિભિઃ।
વિહ્વલીભૂતદેહોસૌ ધૈર્યમાલંબ્ય કેવલમ્

પિનાકં ચૈવ રુદ્રસ્ય ગૃહ્ય રુદ્રમતાડયત્।
પિનાકસ્યાભિઘાતેન રુદ્રો ભૂમિમથાગમત્

ભૂમૌ નિપાતિતે દેવે ચલિતં ભુવનત્રયં।
તત્યજુઃ સાગરા વેલાં પર્વતાઃ શિખરાણિ ચ

નક્ષત્રાણિ વિયોગીનિ જગ્મુર્મુક્તાન્યનેકશઃ।
પતિતે ભુવિ દેવેશે અંધકો ગદયા પુનઃ

જઘાન રુષિતો નાગં હત્વા તં પાતયદ્ભુવિ।
શિવં ત્યક્ત્વા નાગરાજઃ પ્રપલાય્યાન્યતો ગતઃ

મુહૂર્ત્તાચ્ચેતનાં લબ્ધ્વા ઉત્થિતઃ પરમેશ્વરઃ।
ગૃહીત્વા પરશું દિવ્યં દાનવં નૈવ પશ્યતિ

કૃત્વા તુ તામસીં માયાં માયાશતવિશારદઃ।
તયા વિમોહિતે દેવે ક્વ નુ વૈ દાનવો ગતઃ

શંભોર્ભયમથો પ્રાપ્ય કિં નુ પાપઃ કરિષ્યતિ।
તમસા છાદિતા યાવદ્દેવા વ્યાકુલતાં ગતાઃ

સંભ્રાંતમાનસાનીકાસ્તદોચુઃ કાર્યગૌરવાત્।
એતસ્મિન્નંતરે સૂર્યસ્તેજોરૂપો વ્યવસ્થિતઃ

ઉત્તસ્થૌ નરરૂપેણ કુર્વન્વિતિમિરા દિશઃ।
નષ્ટે તમસિ હૃષ્ટાઙ્ગે ખદ્યોતે પ્રકટે સ્થિતે

દેવા મુદમવાપુસ્તે સ્પષ્ટાનનવિલોચનાઃ।
ઉદ્દીપ્તાસ્તુ સુરાઃ સર્વે ગણાઃ સ્કંદપુરોગમાઃ

સ્તુવંતિ વિવિધૈસ્તોત્રૈઃ નરરૂપં દિવાકરમ્।
અનૌપમ્યં જગદ્વ્યાપિ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્પરમ્

સ્નિગ્ધવિદ્રુમસચ્છાયં સિંદૂરારુણસપ્રભમ્।
પ્રભાસંતં તદા દૃષ્ટ્વા પંચાંગાલિંગિતાવનિઃ

પુનઃ પ્રણામપ્રવણં પ્રણિધાનપુરઃસરમ્।
આલોક્ય સ્નિગ્ધયા દૃષ્ટ્યા દેવદેવં ત્રિલોચનઃ

ઉવાચ સ્નિગ્ધગંભીર વાચા દેવં શનૈર્હરઃ।
પૂરયન્નિવ તેજોભિર્ભગવાન્ભુવનત્રયમ્

દૈત્યમાયાભિપન્નાનાં દર્શનાકુલચેતસામ્।
પ્રાણિનામિદમેવૈકમવિસંવાદિ દૈવતમ્

અયમેવ ચ સંસારસાગરાત્સકલાદપિ।
સત્ત્વાનુત્તારયન્દેવઃ કર્ણધારાય તે પ્રભુઃ

યજંતો જંતવો ભક્ત્યા યં દેવં વિવિધાઃ સદા।
નિઃશ્રેયસાય કલ્પંતે તં નતો ભાસ્કરં વિભુમ્

યસ્તૂદયાદ્રિશિખરે મકુટાયમાનલીલાગભસ્તિભિરલં કુસુમપ્રકાશૈઃ।
વ્યાપ્ય સ્વદીધિતિગણૈઃ પ્રદિશો દિશશ્ચ દેદીપ્યતે સ સવિતા વિભવાય લોકે

બ્રહ્મેંદ્રરુદ્રમરુદચ્યુતવહ્નિપાથો નાથ પ્રયોગનિપુણૈશ્ચ ઋષીંદ્રસંઘૈઃ।
શ્રેયોર્થિભિઃ પ્રતિદિનં દિવસાંગરાગૈર્દિવ્યાંગરાગપરિલિપ્ત સમસ્તદૈહૈઃ

પૂજ્યં વપુસ્તવ સદા પ્રલયે હિ વેદૈર્ગીર્ભિર્વિચિત્રપદમંડલમંડિતાભિઃ।
યે ત્વાં સ્તુવંતિ પરસદ્મનિ સદ્મહીના નિત્યં પ્રસારિતકરા ભુવિ તે ભવંતિ

યે દદ્રુકુષ્ઠપિટિકાદિભિરર્દિતાંગાઃ શીર્ણત્વચઃ કુનખિનશ્ચ્યુતકેશનાશાઃ।
દેવેશ તેપિ તવપાદનતા ભવંતિ સદ્યો દ્વિરષ્ટશરદાકૃતયો મનુષ્યાઃ

સામેતિ સામગગણા હિ મખાર્થકં ત્વામધ્વર્યવસ્ત્વૃગિતિ બહ્વૃચમુખ્યપૂગાઃ।
ત્વામેવમાર્યમિતિ કાર્યવિદોધિગંતું નાગાશ્ચ વેતિ પિતરોપ્યથ સર્વગંધમ્

માયેતિ ચોપનિષદર્કષડેવ દેવા મર્ત્યાસ્તથા વયમિવેહ ઉપાસતેઽમી।
ગંધર્વકિન્નરગણાઃ સહચારણૈસ્તુ રૂપં તથા ચ ભગવન્પ્રતિપદ્યસે ત્વમ્

યેનાર્ચયંતિ સતતં ભવતોર્ચ્યમર્ચિસ્તેર્ચિષ્પ્રતાપિતદિગંબરવિત્તહીનાઃ।
ક્ષુત્ક્ષામકંઠજઠરાઘટખર્પરેણ ભિક્ષામટંતિ પરવેશ્મસુતેર્થહીનાઃ

ઉત્ફુલ્લકોકનદકોશવિશાલનેત્રમીષદ્વિલાસલુલિતાઞ્ચિતપિંગતારમ્।
કામં પ્રશસ્તતરસુંદરહારરમ્યમુત્તુંગપીવરપયોધરભારખિન્નં

રંભોપમોરુ પૃથુપીનનિતંબબિંબાનદ્ધક્વણન્મણિરણદ્રશનાકલાપં।
બૃંદં લલાટતટકોટિપટાંતલંબિ હેમાંચલાંચિતમુખં કુલપાલિકાનામ્

કાંતં ગૃહેષુ કલગદ્ગદભાષિતાનાં ઝંકારનૂપુરરવેણવિરાવિતાનામ્।
તેષાં કૃશાનુકરમિન્દુસમાનકાંતં યૈરર્ચિતોસિ ભગવન્ભવમોચનસ્ત્વં

બ્રહ્મા ત્વમેવ હરિરસ્યનિલોઽનલોસિ રુદ્રોંઽતકોસિ વરુણોઽસ્યમરાધિપોસિ।
સોમોસિ વાયુરસિ ભૂરસિ ચેશ્વરોસિ યજ્ઞોસિ વિત્તપતિરસ્યપરાજિતોસિ

તે સપ્તસપ્તિસુરવાહરણેન મુક્તા ભૂમાવથેતિ તરસોરુતરંતરીતાઃ।
વ્યોમૈતદંતરહિતં પરિતો હિ ગત્વા ગચ્છંતિ ન શ્રમદં હિમનાગપીમે

ધ્યાનૈકયોગનિરતાશ્ચ સમાધિભાવાત્ધ્યાત્વા પદં તવ તુરીયમનંતમૂર્તે।
મુક્તામયાસ્તનુભૃતો ન ભિયાભિયુક્તાસ્તદ્બ્રહ્મશાશ્વતમચિંત્યમનાદ્યનંતં

જન્માદિરોગરહિતં પરમં પુરાણમીશં જરામરણશોકભયાતિરિક્તમ્।
સ્થૂલાનુભાવનગણાગણિતં વિશુદ્ધં વેદાંતવાદિભિરલં પરિમન્યતે યત્

ત્વામગ્નિપુંજવપુષં તપસાં નિવાસં યાતા દિવં સુચિરકાલમુપાસ્યભક્તાઃ।
ભાનો સુરાસુરસમૂહશિરોનિઘૃષ્ટ પાદારવિંદયુગલામલચારુમૂર્ત્તે

ભૂતેશભૂતવરદા સકૃદવ્યયાત્મન્વ્યોમાટ્ટહાસસવિતર્ભુવનૈકદીપ।
ઋક્સામમંત્રયજુષામધિવાસ નામ સૃષ્ટિસ્થિતિપ્રલયકારણલોકપાલ

દીનસ્ય દેવ કૃપણસ્ય ભવેભવે મે મગ્નસ્ય ચારુદવિચાર મનોરથાનિ।
શશ્વદ્યતીશ્વર શશી કરકંકઘોરોત્પાતો જરામરણશોકરુગાંતરસ્ય

યઃ પ્રાતઃ સાયમિદં મધ્યાહ્ને વા પઠેચ્ચ દીપ્તાંશોઃ।
સાલોક્યં યાતિ રવેઃ પ્રાપ્નોતિ ધર્માર્થકામાંશ્ચ

નિત્યં તસ્માચ્ચ સૂર્યાચ્ચ મનસોભિહિતં ચ યત્।
નમસ્તે દેવદેવેશ ભક્તાનામભયંકર

સુબ્રહ્મણ્ય નમસ્તે તુ સર્વદેવનમસ્કૃત।
તિગ્માંશો વૈ નમસ્તુભ્યં જગતશ્ચક્ષુષે નમઃ

પ્રભાકર નમસ્તેસ્તુ ભાનો જય જગત્પતે।
અનેન દનુમુખ્યેન પીડિતોહં જગત્પતે

કિં કરોમિ કથં ચૈનં ઘાતયામિ દિવાકર।
સૂર્ય ઉવાચ-।
જય શૂલેન પાપિષ્ઠં માયાશતવિશારદમ્

જયં પ્રાપ્નુહિ દેવેશ હત્વા શૂલેન ચાંધકમ્।
ગૃહ્ય શૂલં તતો દૂરમાક્ષિપ્ય હર તેજસા

તતોન્ધકસ્ત્રિશૂલેનાતાડયત્પાપકર્મકૃત્।
તસ્મિન્યુદ્ધે તથા રુદ્રો હ્યન્ધકેનાભિપીડિતઃ

મુમોચ બાણમુત્યુગ્રં નામ્ના પાશુપતં હિ યત્।
પિનાકમાનમ્ય દોર્ભ્યાં પિનાકી શંકરઃ સ્વયમ્

રુદ્રબાણવિનિર્ભેદાદ્રુધિરાદન્ધકસ્ય તુ।
અંધકાશ્ચ સમુત્પન્નાશ્શતશોથ સહસ્રશઃ

તેષાં વિદાર્યમાણાનાં રુધિરાદપરે પુનઃ।
બભૂવુરંધકા ઘોરા યૈર્વ્યાપ્તમખિલં જગત્

તં તુ માયાવિનં દૃષ્ટ્વા દેવદેવસ્તદાંધકમ્।
પાનાર્થમંધકસ્યાસ્રં સસૃજે માતૃકાસ્તદા

માહેશ્વરીં તથા બ્રાહ્મીં શૌરીં વા બાડવીં તથા।
સૌપર્ણીમથ વાયવ્યાં શંખિનીં તૈત્તિરીં તથા

સૌરીં સૌમ્યાં શિવદૂતીં ચામુંડામથ વારુણીં।
વારાહીં નારસિંહીં ચ વૈષ્ણવીં ચ વિભાવરીં

શતાનંદાં ભગાનંદાં પિચ્છિલાં ભગમાલિનીં।
બાલામતિબલાં રક્તાં સુરભીં મુખમંડિતામ્

માતૃનંદાં સુનંદાં ચ બિડાનીં શકુનીં તથા।
રેવતીં ચ મહાપુણ્યાં તથૈવ શિખિપટ્ટિકાં

શૂલેન ચ તતો દૈત્યં બિભેદ ત્રિપુરાંતકઃ।
નિર્ગતં રુધિરં તસ્માત્પપુસ્તા માતરસ્તદા

નીરક્તો હિ તદા દૈત્યશ્શુષ્કતાં પ્રાપ ભૂપતે।
શૂલે પ્રોતસ્તદા દૈત્યો દિવ્યવર્ષસહસ્રકમ્

મહાબલેન રુદ્રેણ વિધૃતોપિ મૃતો નહિ।
સ્તુતસ્તેન તદા શંભુર્ભક્ત્યા દૈત્યેન સુવ્રત

નમોસ્તુ શંભો ભવનાશહેતો નમોસ્તુ તે દેવ વરપ્રસીદ।
ત્વં ભૂ જલાગ્નીરનભોર્કસોમયજ્વાષ્ટમૂર્તિર્ભવભાવનોલમ્

ત્વાં વૈ બાણો બહુવાદ્યેન તોષ્ય પ્રાપ્તશ્ચૈશ્યં સ્વે પુરે તત્સ્વરક્ષ્યમ્।
રક્ષોધીશો બાહુભિસ્તોલ્યશૈલં યુષ્મત્ક્રાંતક્લિષ્ટરૂપો હ્યનૌષીત્

પ્રાપ્તોપ્યૈશ્યં સર્વરક્ષોગણાનાં પુત્રં ચાપિ પ્રોર્જિતં શક્રબંધમ્।
ભવભયહર હર પરમ ઉદાર મમ સુખકરણ નિખિલ સુરસાર

જિતમરુદભિમતવિતરણપાર તવ પદકમલમિહારણસાર।
તવેશ પાદપંકજં કરોતિ યો નરો હૃદિ સદેશતસ્ય વાંછિતં દદાસિ ભક્તિભાવિતઃ

મુનીશ્વરાઃ પુરા હરં ભવંતમેવમાદરાત્પ્રપૂજ્ય લિંગરૂપિણં સમાપિતા મનોરથાન્।
ભવોદ્ભવૈકરૂપિણં પ્રપંચપંચકાકૃતિં વિચિંત્યવૃક્ષકોટરસ્થ એષ જીવજીવનં

ભવેદ્ભવાઙ્ઘ્રિચિંતનાપ્તસર્વકામઈશ્વર ત્વદીય કિંકરાન્વિતે પદે પદે સમાગતઃ।
મૂઢોહં નાભિજાનામિ ત્વાં સ્તોતું ભક્તવત્સલ

સદીશ્વરેણ મનસાપ્યનુકંપ્યો રણં ગતઃ।
ઇતિ સ્તુતો મહેશસ્તુ ભક્ત્યા દૈત્યેન સાદરં

ગણેશતાં દદૌ તસ્મૈ નામ ભૃંગીરિટીતિ ચ।
એષ તે મહિમા ભૂપ હરસ્ય ભવહારિણઃ

કથિતો વિઘ્નવિઘ્નાખ્યસ્તત્પરાણાં સુખાવહઃ।
ભીષ્મ ઉવાચ।
મનુષ્યસ્યાપિ દેવત્વં સુખં રાજ્યં ધનં યશઃ

જયં ભોગ્યં તથારોગ્યમાયુર્વિદ્યાં શ્રિયં સુતં।
બંધુવર્ગ શિવં સર્વં બ્રૂહિ મે વિપ્રસત્તમ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
એભિર્ગુણૈર્યુતઃ શ્રીમાન્સદૈવબ્રાહ્મણો ભુવિ।
ત્રૈલોક્યે તુ સદા મેધ્યો વિપ્રદેવો યુગેયુગે

પૂજયિત્વા દ્વિજાન્દેવાઃ સ્વર્ગં ભુંજંતિ ચાક્ષયં।
ધરામવંતિ રાજાનો લોકાવિત્તં સુખં શિવં

લોકે વિપ્ર સમો નાસ્તિ દેવાનામપિ દૈવતં।
સ ચ ધર્મમયઃ સાક્ષાદ્ભુવિ મુક્તિપ્રદો ભૃશં

લોકાનાં સ ગુરુઃ પૂજ્યસ્તીર્થભૂતોઽનઘો જનઃ।
સર્વદેવાલયઃ સત્વો નિર્મિતો બ્રહ્મણા પુરા

ઇમમર્થં પુરા પૃષ્ટો નારદેન પિતામહઃ।
કસ્મિંસ્તુ પૂજિતે બ્રહ્મન્પ્રસાદી માધવો ભવેત્

બ્રહ્મોવાચ -।
યસ્ય વિપ્રાઃ પ્રસીદંતિ તસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ।
તસ્માદ્બ્રાહ્મણ શુશ્રૂષુઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ

વિષ્ણુર્બ્રાહ્મણદેહેષુ સદા વસતિ નાન્યથા।
તસ્માદ્બ્રાહ્મણપૂજાયાં વિષ્ણુસ્તુષ્યતિ તત્ક્ષણાત્

વિપ્રાન્યઃ પૂજયેન્નિત્યં દાનમાનાર્ચનાદિભિઃ।
કૃતં ક્રતુશતં તેન વિધ્યુક્તં પ્રિયદક્ષિણમ્

બ્રાહ્મણસ્ય મુખં ક્ષેત્રમનૂષરમકણ્ટકમ્।
વાપયેત્સર્વબીજાનિ સા કૃષિસ્સાર્વકાલિકી

અભિગમ્ય તુ યદ્દત્તં યચ્ચ દાનં મનોરમં।
વિદ્યતે સાગરસ્યાંતો દાનસ્યાંતો ન વિદ્યતે

મનસાપિ ન હિંસંતિ ભૂદેવમાતતાયિનં।
મનોનુકૂલતાં યાંતિ દેવૈરપિ ચ દુર્લભાં

ગૃહે યસ્યાગતો વિદ્વાન્નૈરાશ્યં નોપગચ્છતિ।
સર્વપાપક્ષયસ્તસ્ય ચાક્ષયં સ્વર્ગમશ્નુતે

કાલે દેશે ચ પાત્રે ચ વિપ્રે યચ્ચાર્પયેદ્વસુ।
તદ્ધનં ચાક્ષયં વિદ્ધિ જન્મજન્મનિ તિષ્ઠતિ

ન ચ દારિદ્ર્યતામેતિ નાતુરો ન ચ કાતરઃ।
મનોનુકૂલાં પ્રમદામર્ચયિત્વા દ્વિજાન્લભેત્

કૃત્વા સાહસકર્માણિ દદ્યાદ્વિપ્રાય પર્વસુ।
તદ્દાનં સુગુણં પ્રોક્તમભયં લાભ એવ ચ

વિપ્રપાદતલોદ્ઘૃષ્ટિ ક્ષતી ભવતિ યઃ કરઃ।
સ કરઃ શ્રીકરો નામ અન્યઃ કર્મકરઃ કરઃ

વિપ્રપાદરજઃ પૂતાઃ પૂતાસ્તજ્જલબિન્દુભિઃ।
વિપદ્ભિશ્ચ સદા પાપૈર્મુક્તા યાંતિ ત્રિવિષ્ટપમ્

વિપ્રપાદરજઃ પૂતાઃ શુચયો ગૃહ ચત્વરાઃ।
પુણ્યક્ષેત્રસમાસ્તે સ્યુઃ પ્રશસ્તા યજ્ઞકર્મસુ

આદૌ બ્રહ્મમુખાદ્વિપ્રઃ સમુદ્ભૂતઃ પુરાનઘઃ।
વેદાસ્તત્રૈવ સંજાતાઃ સૃષ્ટિસંસ્થિતિ હેતવઃ

તસ્માદ્વિપ્રમુખે વેદાશ્ચાર્પિતાઃ પુરુષેણ હિ।
પૂજાર્થં સર્વલોકાનાં સર્વયજ્ઞાર્થતો ધ્રુવમ્

પિતૃયજ્ઞે વિવાહે ચ વહ્નિકાર્યેષુ શાંતિષુ।
પ્રશસ્તા બ્રાહ્મણા નિત્યં સર્વ સ્વસ્ત્યયનેષુ ચ

દેવા ભુંજંતિ હવ્યાનિ બલિપ્રેતાદયોઽસુરાઃ।
પિતરશ્ચૈવ કવ્યાનિ વિપ્રસ્યૈવ મુખાદ્ર્ધુવમ્

દેવેભ્યશ્ચ પિતૃભ્યશ્ચ યો દદ્યાદ્યજ્ઞકર્મસુ।
દાનં હોમં બલિં ચૈવ વિના વિપ્રેણ નિષ્ફલમ્

ભુંજંતિ ચાસુરાસ્તત્ર પ્રેતા દૈત્યાશ્ચ રાક્ષસાઃ।
તસ્માદ્બ્રાહ્મણમાહૂય તેષુ કર્માણિ કારયેત્

કાલે દેશે ચ પાત્રે ચ લક્ષકોટિગુણં ભવેત્।
શ્રદ્ધયા ચ દ્વિજં દૃષ્ટ્વા પ્રકુર્યાદભિવાદનમ્

દીર્ઘાયુસ્તસ્ય વાક્યેન ચિરંજીવી ભવેન્નરઃ।
અનભિવાદનાદ્વિપ્ર દ્વેષાદશ્રદ્ધયાપિ ચ

આયુઃ ક્ષીણં ભવેત્પુંસાં ભૂતિનાશશ્ચ દુર્ગતિઃ।
આયુર્વૃદ્ધિર્યશોવૃદ્ધિર્વૃદ્ધિર્વિદ્યા ધનસ્ય ચ

પૂજયિત્વા દ્વિજાન્શ્રેષ્ઠો ભવેન્નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ।
ન વિપ્રપાદોદકકર્દમાનિ ન વેદશાસ્ત્રપ્રતિઘોષિતાનિ

સ્વાહા સ્વધા સ્વસ્તિવિવર્જિતાનિ શ્મશાનતુલ્યાનિ ગૃહાણિ તાનિ।
નારદ ઉવાચ।
કશ્ચ પૂજ્યતમો વિપ્રો હ્યપૂજ્યો વાથ કો ભવેત્

વિપ્રસ્ય લક્ષણં બ્રૂહિ યાથાતથ્યં ગુરોરપિ।
બ્રહ્મોવાચ-।
પૂજ્યઃ શ્રોત્રિયકો નિત્યં સદાચારસમન્વિતઃ

સદ્વૃત્તઃ કલુષૈર્મુક્તસ્તીર્થભૂતો જનોઽનઘઃ।
નારદ ઉવાચ-।
જાતઃ કઃ શ્રોત્રિયસ્તાત સત્કુલે વાપ્યસત્કુલે

સદસત્કર્મકર્તા વા કઃ પૂજ્યો ભુવિ બાડવઃ।
બ્રહ્મોવાચ-।
સત્શ્રોત્રિયકુલે જાતો હ્યક્રિયો નૈવ પૂજિતઃ

અસત્ક્ષેત્રકુલે પૂજ્યો વ્યાસ વૈભાંડકૌ યથા।
ક્ષત્રિયાણાં કુલે જાતો વિશ્વામિત્રોસ્તિ મત્સમઃ

વેશ્યાપુત્રો વસિષ્ઠશ્ચ અન્યે સિદ્ધા દ્વિજાદયઃ।
તસ્માત્સચ્છોત્રિયાદીનાં શૃણુ પુત્રક લક્ષણમ્

ધરાયાં તીર્થભૂતાનાં સર્વપાપહરાય ચ।
જન્મના બ્રાહ્મણો જ્ઞેયઃ સંસ્કારૈર્દ્વિજ ઉચ્યતે૧૨૯ દ્વિજ।
વિદ્યયા યાતિ વિપ્રત્વં ત્રિભિઃ શ્રોત્રિયલક્ષણમ્ વિપ્ર।
વિદ્યાપૂતો મંત્રપૂતો વેદપૂતસ્તથૈવ ચ

તીર્થસ્નાનાદિભિર્મેધ્યો વિપ્રઃ પૂજ્યતમઃ સ્મૃતઃ।
નારાયણે સદા ભક્તઃ શુદ્ધાંતઃકરણસ્તથા

જિતેંદ્રિયો જિતક્રોધસ્સમઃ સર્વજનેષુ ચ।
ગુરુદેવાતિથેર્ભક્તઃ પિત્રોઃ શુશ્રૂષણે રતઃ

પરદારે મનો યસ્ય કદાચિન્નૈવ મોદતે।
પુરાણકથકો નિત્યં ધર્માખ્યાનસ્ય સંતતિઃ

અસ્યૈવ દર્શનાન્નિત્યમશ્વમેધાદિજં ફલમ્।
સંલાપે ગતિમેત્યસ્ય ભાગીરથ્યા પ્લવસ્ય ચ

વ્રતૈશ્ચ વિવિધૈઃ પૂતો નિત્યસ્નાનદ્વિજાર્ચનૈઃ।
મિત્રામિત્રે દયાલુઃ સ્યાત્સમઃ સર્વજનેષુ ચ

પરસ્વં ન હરેદ્યસ્તુ તૃણમપ્યટવીગતમ્।
કામક્રોધાદિનિર્મુક્ત ઇંદ્રિયૈરજિતઃ પુમાન્

પરદારાન્ન ગૃહ્ણાતિ મનસાપિ ગૃહાગતાન્।
નારદ ઉવાચ-।
ગાયત્ર્યા લક્ષણં કિં વા પ્રત્યેકાક્ષરજં ગુણમ્

કુક્ષિચરણગોત્રાણાં તસ્યા બ્રૂહિ સુનિશ્ચયમ્।
બ્રહ્મોવાચ-।
છંદો ગાયત્રી ગાયત્ર્યાઃ સવિતા દેવતા ધ્રુવમ્

શુક્લવર્ણાત્વગ્નિમુખા વિશ્વામિત્ર ઋષિસ્તથા।
બ્રહ્મણશ્શિરઆરૂઢા શિખા વિષ્ણુ હૃદિ સ્થિતા

ઉપનયને નિયોગઃ સ્યાત્સાંખ્યાયન સગોત્રજા।
ત્રૈલોક્યચરણા જ્ઞેયા પૃથિવીકુક્ષિ સંસ્થિતા

ચતુર્વિંશતિસ્થાને ચ પાદાદૌ મસ્તકાંતકે।
ચતુર્વિંશત્યક્ષરં ન્યસ્ય બ્રહ્મલોકં સ વિંદતિ

પ્રત્યર્ણદેવતાં જ્ઞાત્વા વિષ્ણુસાયુજ્યમાપ્નુયાત્।
અપરં ચ પ્રવક્ષ્યામિ ગાયત્ર્યા લક્ષણં ધ્રુવં

સપ્તપંચ તથા બ્રહ્મ યજુરષ્ટાદશાક્ષરમ્।
જ્વલનાદિહકારાંતં જલે સ્થિત્વા શતં જપેત્

ઉપપાતકકોટ્યા તુ તથાતિપાતકૈરપિ।
બ્રહ્મહત્યાદિભિઃ પાપૈર્મુક્તા યાંતિ મમાલયં

ૐઅગ્નેર્વાક્પુંસિ યજુર્વેદેન જુષ્ટાત્સોમં પિબ સ્વાહા।
વિષ્ણુમંત્રં મહામંત્રં તથા માહેશ્વરસ્ય ચ

દેવીસૂર્યગણેશાનાં તથા ક્રતુભુજાં સુત।
યસ્ય કસ્ય કુલે જાતો ગુણવાનેવ તૈર્ગુણૈઃ

સાક્ષાદ્બ્રહ્મમયો વિપ્રઃ પૂજનીયઃ પ્રયત્નતઃ।
દાનં દદ્યાચ્ચ વિધિવત્સદા પર્વણિ પર્વણિ

અક્ષયં લભતે દાતા જન્મકોટિશતાન્પ્રતિ।
સ્વાધ્યાયનિરતો વિપ્રો યઃ પઠેત્પાઠયેત્પરાન્

ધર્મં ચ શ્રાવયેલ્લોકે સદાચારં શ્રુતિં સ્મૃતિં।
પુરાણસંહિતાં નૂનં તથૈવ ધર્મસંહિતાં

શ્રાવયિત્વા તુ લોકેષુ શ્રાવયિત્વા દ્વિજાતિષુ।
ઉર્વ્યાં વિષ્ણુસમઃ સોપિ પૂજનીયો નરૈઃ સુરૈઃ

યદ્બલં ચાક્ષયં તસ્ય તીર્થભૂતાનઘસ્ય ચ।
સમાનમર્ચનં કૃત્વા નરો યાત્યચ્યુતાલયં

કદાચિત્ક્રિયતે પાપં વિપ્રઃ પાપૈર્ન લિપ્યતે।
ચાંડાલસ્ય ગૃહે નિષ્ઠૌ ભાસ્કરજ્વલનૌ યથા

યાજનાધ્યાપનાદ્યૌનાત્તથૈવાસત્પ્રતિગ્રહાત્।
વિપ્રાણાં ન ભવેદ્દોષો જ્વલનાર્કસમા દ્વિજાઃ

તાન્પ્રતિગ્રહજાન્દોષાન્પ્રાણાયામ વ્યવસ્થિતાઃ।
નાશયંતીહ પાપાનિ વાયુર્મેઘમિવાંબરે

ગાયત્રીં યો જપેન્નિત્યં પ્રાણાયામસમન્વિતાં।
પ્રત્યક્ષરામરૈર્યુક્તાં સ્વાઙ્ગે વિન્યસ્ય તામપિ

સર્વપાપાદ્વિનિર્મુક્તો જન્મકોટિકૃતાદપિ।
બ્રહ્મણઃ પદવીં પ્રાપ્ય સ ગચ્છેત્પ્રકૃતેઃ પરમ્

પ્રાણાયામયુતાં તસ્માદ્ગાયત્રીં જપ નારદ।
નારદ ઉવાચ-।
પ્રાણાયામાઃ કથં બ્રહ્મન્પ્રત્યેકાક્ષરદેવતાઃ

તેષાં ન્યાસં તથાંગેષુ વદ તાત યથાક્રમમ્।
બ્રહ્મોવાચ-।
ગુદદેશેત્વપાનસ્યાદ્ધૃદિ પ્રાણોસ્તિ દેહિનઃ

તસ્માદ્ગુદં સમાકુંચ્ય પ્રાણેન સહ યોજયેત્।
પૂરકેણ તદા પુત્ર કૃત્વા કુંભકમુત્તમં

પ્રાણાયામત્રયં કૃત્વા ગાયત્રીં સંજપેદિદ્વજઃ।
અનેનૈવ જપેદ્યસ્તુ મહાપાતકસંચયઃ

સકૃદુચ્ચારિતેનૈવ ક્ષયં યાત્યુપપાતકં।
પ્રતિવર્ણસ્વરં જ્ઞાત્વા વિન્યસ્યેદ્યઃ કલેવરે

સ જનો બ્રહ્મતામેતિ ફલં વક્તું ન શક્નુમઃ।
પ્રત્યક્ષરસ્ય યદ્દૈવં શૃણુ પુત્ર વદામ્યહં

યજ્જપ્ત્વા ચ પુનર્માતુસ્તનં ન પિબતિ દ્વિજઃ।
આગ્નેયં પ્રથમં જ્ઞેયં વાયવ્યં તુ દ્વિતીયકમ્

તૃતીયં સૂર્યદૈવત્યં ચતુર્થં વૈયતં તથા।
પંચમં યમદૈવત્યં વારુણં ષષ્ઠમુચ્યતે

સપ્તમં બાર્હસ્પત્યં તુ પાર્જન્યં ચાષ્ટમં વિદુઃ।
ઐન્દ્રં ચ નવમં જ્ઞેયં ગાંધર્વં દશમં તથા

પૌષ્ણમેકાદશં વિદ્ધિ મૈત્રં દ્વાદશકં સ્મૃતં।
ત્વાષ્ટ્રં ત્રયોદશં જ્ઞેયં વાસવં તુ ચતુર્દશં

મારુતં પંચદશકં સૌમ્યં ષોડશકં સ્મૃતં।
આંગિરસં સપ્તદશં વૈશ્વદેવમતઃ પરં

આશ્વિનં ચૈકોનવિંશં પ્રાજાપત્યં તુ વિંશકં।
સર્વદેવમયં જ્ઞેયમેકવિંશકમક્ષરં

રૌદ્રં દ્વાવિંશકં જ્ઞેયં બ્રાહ્મં જ્ઞેયમતઃ પરં।
વૈષ્ણવં તુ ચતુર્વિંશમેતા અક્ષરદેવતાઃ

જપકાલે તુ સંચિંત્ય તાસુ સાયુજ્યતાં વ્રજેત્।
જ્ઞાત્વા તુ દેવતાસ્તસ્ય વાઙ્મયં વિદિતં ભવેત્

સર્વપાપવિનિર્મુક્તો બ્રહ્મણઃ પદવીં વ્રજેત્।
ગાયત્રીં વિન્યસેત્પૂર્વં શરીરે ચાત્મનો બુધઃ

ચતુર્વિંશતિ સ્થાનેષુ આપાદમસ્તકેષુ ચ।
તત્કારં વિન્યસેદ્યોગી પદાંગુષ્ઠે વિચક્ષણઃ

સકારં ગુલ્ફદેશે તુ વિકારં જંઘયોર્ન્યસેત્।
તુકારં જાનુમધ્યે ચ વકારં ચોરુદેશતઃ

રેકારં ગુહ્યદેશે તુ ણિકારં વૃષણે ન્યસેત્।
યંકારં કટિદેશે તુ ભકારં નાભિમણ્ડલે

ગોકારં જઠરે ન્યસ્ય દેકારં સ્તનયોર્ન્યસેત્।
વકારં હૃદયે ન્યસ્ય સ્યકારં કરદેશતઃ

ધીકારં વદને ન્યસ્ય મકારં તાલુકે ન્યસેત્।
હિકારં નાસિકાગ્રે ચ ધિકારં ચક્ષુષોર્ન્યસેત્

યોકારં તુ ભ્રુવોર્મધ્યે યોકારં ચ લલાટકે।
નઃકારં તુ મુખે પૂર્વે પ્રકારં દક્ષિણે મુખે

ચોકારં પશ્ચિમે ન્યસ્ય દકારં ચોત્તરે ન્યસેત્।
યાત્કારં મૂર્ધ્નિ વિન્યસ્ય સર્વવ્યાપી વ્યવસ્થિતઃ

એતાન્વિન્યસ્ય ધર્માત્મા બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્મકઃ।
મહાયોગી મહાજ્ઞાની પરં નિર્વાણકં વ્રજેત્

સંધ્યાકાલે પુનર્ન્યાસં શૃણુ ત્વં તદ્યથાર્થતઃ।
ૐભૂરિતિ હૃદયે ન્યસ્ય ૐભુવશ્શિરસિ ન્યસેત્

ૐસ્વઃ શિખાયૈ તત્સવિતુર્વરેણ્યમિતિ કલેવરે।
ૐભર્ગો દેવસ્ય ધીમહીતિ નેત્રયોઃ

ૐધિયો યો નઃ પ્રચોદયાદિતિ કરયોર્ન્યસેત્।
ૐઆપો જ્યોતી રસોમૃતં બ્રહ્મ ભૂર્ભુવઃસ્વરોમ્।
ઇત્યુદકસ્પર્શમાત્રેણ પાપાત્પૂતો વ્રજેદ્ધરિં

ૐભૂઃ ૐભુવઃ ૐસ્વઃ ૐમહઃ ૐજનઃ ૐતપઃ ૐસત્યમ્।
ૐતત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્।
ૐઆપો જ્યોતી રસોમૃતં બ્રહ્મ ભૂર્ભુવઃસ્વરોમ્।
ઇતિ સવ્યાહૃતિ સપ્રણવાં દ્વાદશ ૐકારાં સંધ્યાકાલે કુંભકેન વારત્રયં જપ્ત્વા।
સૂર્યોપસ્થાને સાવિત્રીં ચતુર્વિંશત્યક્ષરાં જપ્ત્વા।
મહાવિદ્યાધિકો ભવતિ બ્રહ્મત્વં લભતે

ષટ્કુક્ષિલક્ષણાં પુત્ર ગાયત્રીં શૃણુ યત્નતઃ।
યાં જ્ઞાત્વા તુ પરં બ્રહ્મસ્થાનં ગચ્છતિ વૈ દ્વિજઃ

ૐતત્સવિતુર્વરેણિયં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્

અથ ગાયત્રી પંચશીર્ષલક્ષણમ્।
ૐભૂઃ ૐભુવઃ ૐસ્વઃ ૐમહઃ ૐજનઃ ૐતપઃ ૐસત્યમ્।
ૐતત્સવિતુર્વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્

સવ્યાહૃતિં તુ ગાયત્રીં પુનર્ન્યાસં તુ કારયેત્।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુસાયુજ્યતાં વ્રજેત્

ૐભૂઃ પાદાભ્યામ્ ૐભુવઃ જાનુભ્યામ્ ૐસ્વઃ કટ્યામ્ ૐમહઃ નાભૌ ૐજનઃ હૃદયે ન્યસેત્ ૐતપઃ કરયોઃ ૐસત્યં લલાટે।
ૐતત્સવિતુર્વરેણિયં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્।
ઇતિ શિખાયામ્

એવં વિપ્રો ન જાનાતિ સ એવ બ્રાહ્મણાધમઃ।
ન તસ્ય ક્ષીયતે પાપ્મા ભવેદ્ભૂરિપ્રતિગ્રહઃ

ઇમાં યો વેત્તિ ગાયત્રીં સર્વબીજસમન્વિતામ્।
સ વેત્તિ ચતુરો વેદાન્યોગજ્ઞાનં જપત્રયમ્

ય એનાં નૈવ જાનાતિ સ શૂદ્રાત્પરતઃ સ્મૃતઃ।
તસ્યાપૂતસ્ય વિપ્રસ્ય ન દેયં પિતૃપાર્વણમ્

ન સ્નાનફલદઃ કશ્ચિત્સર્વં ચ નિષ્ફલં ભવેત્।
વિદ્યા વિત્તં તથા જન્મ દ્વિજત્વં કારણં યતઃ

નિષ્ફલં સકલં તસ્ય મેધ્યં પુષ્પં યથાઽશુચૌ।
ચતુર્વેદાશ્ચ ગાયત્રી પુરા વૈ તુલિતા મયા

ચતુર્વેદાત્પરા ગુર્વી ગાયત્રી મોક્ષદા સ્મૃતા।
દશભિર્જન્મજનિતં શતેન ચ પુરા કૃતમ્

ત્રિયુગં તુ સહસ્રેણ ગાયત્રી હંતિ કિલ્બિષમ્।
ગાયત્રીમક્ષમાલાયાં સાયં પ્રાતશ્ચ યો જપેત્

ચતુર્ણામપિ વેદાનાં ફલં પ્રાપ્નોત્યસંશયમ્।
ત્રિસંધ્યં યો જપેન્નિત્યં ગાયત્રીં હાયનં દ્વિજઃ

તસ્ય પાપં ક્ષયં યાતિ જન્મકોટિસમુદ્ભવમ્।
ગાયત્ર્યુચ્ચારમાત્રેણ પાપકૂટાત્પુનાતિ ચ

સ્વર્ગાપવર્ગમાપ્નોતિ જપ્ત્વા નિત્યં દ્વિજોત્તમઃ।
વાસુદેવસ્ય મંત્રાણિ જપેદ્યસ્તુ દિનેદિને

પ્રણમેચ્ચ હરેઃ પાદૌ સ ગચ્છેદપવર્ગિતામ્।
વાસુદેવસ્ય સ્તોત્રાણિ મુખે ચાપિ કથોત્તમા

પંકસ્ય લવમાત્રં તુ તસ્ય દેહે ન તિષ્ઠતિ।
વેદશાસ્ત્રાવગાહેન ત્રિસ્રોતઃ સ્નાનજં ફલમ્

ધર્મપાઠકૃતાં લોકે યજ્ઞકોટિફલં લભેત્।
એવં વિપ્રગુણાન્વક્તું ન શક્નોમિ દ્વિજોત્તમ

વિશ્વરૂપશ્ચ કો દેહી સમૂર્તો હરિરેવ ચ।
યસ્ય શાપાદ્વિનાશઃ સ્યાદાયુર્વિદ્યા યશો ધનમ્

વરદાનાત્સમાયાંતિ સર્વાઃ સંપત્તયસ્તથા।
વિષ્ણુર્બ્રહ્મણ્યતામેતિ સદા વિપ્ર પ્રસાદતઃ

નમો બ્રહ્મણ્યદેવાય ગોબ્રાહ્મણહિતાય ચ।
જગદ્ધિતાય કૃષ્ણાય ગોવિંદાય નમો નમઃ

મંત્રેણૈવં હરિં યસ્તુ પૂજયેત્સતતં નરઃ।
પ્રસાદી ચ હરિસ્તસ્ય વિષ્ણુસાયુજ્યતાં વ્રજેત્

ય ઇદં શૃણુયાત્પુણ્યમાખ્યાનં ધર્મવિગ્રહમ્।
તસ્ય પાપં ક્ષયં યાતિ જન્મજન્મકૃતં ચ યત્

યઃ પઠેત્પાઠયેદ્વાપિ ઉપદેષ્ટા જનસ્ય ચ।
ન તસ્ય પુનરાવૃત્તિઃ સ્વર્ગમક્ષયમશ્નુતે

ધનં ધાન્યં લભેદત્ર રાજ્યભોગાનરોગિતામ્।
સત્સુતં ચ શુભાં કીર્તિં દેવવદ્રમતે દિવિ

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે બ્રાહ્મણસંસ્કારોનામ ષટ્ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ