પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.41

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
આદિત્યા વસવો રુદ્રા અશ્વિનૌ ચ મહાબલૌ।
સબલાઃ સાનુગાશ્ચૈવ સંનહ્યન્ત યથાક્રમમ્

પુરુહૂતશ્ચ પુરતો લોકપાલઃ સહસ્રદૃક્।
ગ્રામણીઃ સર્વદેવાનામારુરોહ વરદ્વિપમ્

સવ્યે ચાસ્ય રથઃ પાર્શ્વે પક્ષિપ્રવરકેતનઃ।
સુરારુચક્રચરણો હૈમચ્છત્રપરિષ્કૃતઃ

દેવગંધર્વયક્ષૌઘૈરનુયાતઃ સહસ્રશઃ।
દીપ્તિમદ્ભિશ્ચ સ્વર્ગસ્થૈર્બ્રહ્મર્ષિભિરભિષ્ટુતઃ

વજ્રવિસ્ફારિતોદ્ભૂતૈર્વિદ્યુદિંદ્રાયુધપ્રભૈઃ।
યુક્તં બલાહકગણૈઃ પર્વતૈરિવ કામગૈઃ

યમારૂઢઃ સ ભગવાન્પર્યેતિ સકલં જગત્।
હવિર્દાનેષુ ગાયંતિ વિપ્રા મખમુખેસ્થિતાઃ

સ્વર્ગસંગ્રામયાતેષુ દેવતૂર્યનિનાદિષુ।
સેંદ્રં તમુપનૃત્યંતિ શતશો હ્યપ્સરોગણાઃ

કેતુના નાગરાજેન રાજમાનો યથા રવિઃ।
યુક્તો હયસહસ્રેણ મનોમારુતરંહસા

સમ્યગ્રથવરો ભાતિ યુક્તો માતલિના તદા।
કૃત્સ્નઃ પરિવૃતો મેરુર્ભાસ્કરસ્યેવ તેજસા

યમસ્તુ દંડમુદ્યમ્ય કાલયુક્તં ચ મુદ્ગરં।
તસ્થૌ સુરગણાનીકે દૈત્યાનાં ચૈવ દર્શયન્

ચતુર્ભિઃ સાગરૈર્યુક્તો લેલિહાનૈશ્ચ પન્નગૈઃ।
શંખમુક્તાંગદધરો બિભ્રત્તોયમયં વપુઃ

કાલપાશાન્સમાવિધ્ય હયૈઃ શશિકરોપમૈઃ।
વાય્વીરિતજલાકારૈઃ કુર્વન્લીલાઃ સહસ્રશઃ

પાંડુરોદ્ધૂતવસનઃ પ્રવાલરુચિરાંગદઃ।
મણિશ્યામોત્તમવપુર્હારકેણાર્ચિતોદરઃ

વરુણઃ પાશધૃઙ્મધ્યે દેવાનીકસ્ય તસ્થિવાન્।
યુદ્ધવેલામભિલષન્ભિન્નવેલ ઇવાર્ણવઃ

યક્ષરાક્ષસસૈન્યેન ગુહ્યકાનાં ગણૈરપિ।
યુક્તશ્ચ શંખપદ્માભ્યાં નિધીનામધિપઃ પ્રભુઃ

રાજરાજેશ્વરઃશ્રીમાન્ગદાપાણિરદૃશ્યત।
વિમાનયોધી ધનદો વિમાને પુષ્પકે સ્થિતઃ

સ રાજરાજઃ શુશુભે યક્ષેશો નરવાહનઃ।
પૂર્વપક્ષે સહસ્રાક્ષઃ પિતૃરાજશ્ચ દક્ષિણે

વરુણઃ પશ્ચિમે પક્ષ ઉત્તરે નરવાહનઃ।
ચતુઃપક્ષાશ્ચ ચત્ત્વારો લોકપાલા મહાબલાઃ

આત્મદિક્ષુચરંતશ્ચતસ્યદેવબલસ્યતે।
સૂર્યઃ સપ્તાશ્વયુક્તેન રથેનાનિલગામિના

શ્રિયા જાજ્વલ્યમાનેન દીપ્યમાનૈશ્ચ રશ્મિભિઃ।
ઉદયાસ્તમયૌ ચક્રે મેરુપર્યન્તગામિના

ત્રિદિવ દ્વારચક્રેણ તપસા લોકમવ્યયમ્।
સહસ્રરશ્મિયુક્તેન ભ્રાજમાનેન તેજસા

ચચાર મધ્યે દેવાનાં દ્વાદશાત્મા દિવાકરઃ।
સોમઃ શ્વેતહયો ભાતિ સ્યંદને શીતરશ્મિમાન્

હિમતોયપ્રપૂર્ણાભિર્ભાભિરાહ્લાદયઞ્જગત્।
તમૃક્ષયોગાનુગતં શિશિરાંશું દ્વિજેશ્વરમ્

શશચ્છાયાંકિતતનું નૈશસ્ય તમસઃ ક્ષયમ્।
જ્યોતિષામીશ્વરં વ્યોમ્નિ રસદં પ્રભુમવ્યયમ્

ઓષધીનાં પવિત્રાણાં નિધાનમમૃતસ્ય ચ।
જગતઃ પરમં ભાગં સૌમ્યં સર્વમયં રસમ્

દદૃશુર્દાનવાઃ સોમં હિમપ્રહરણં સ્થિતમ્।
યઃ પ્રાણઃ સર્વભૂતાનાં પંચધા ભિદ્યતે નૃષુ

સપ્તસ્કંધગતો લોકાંસ્ત્રીન્દધાર ચકાર ચ।
યમાહુરગ્નિકર્ત્તારં સર્વપ્રભવમીશ્વરમ્

સપ્તસ્વરગતા યસ્ય યોનિર્ગીર્ભિરુદીર્યતે।
યં વદંતિ ચલં ભૂતં યં વદંત્યશરીરિણમ્

યમાહુરાકાશગમં શીઘ્રગં શબ્દયોનિજમ્।
સ વાયુઃ સર્વભૂતાયુરુદ્ધતઃ સ્વેન તેજસા

વવૌ પ્રવ્યથયન્દૈત્યાન્પ્રતિલોમં સતોયદઃ।
મારુતો દેવગંધર્વૈર્વિદ્યાધરગણૈઃ સહ

ચિક્રીડ રશ્મિભિશ્શુભ્રૈર્નિર્મુક્તૈરિવ પન્નગૈઃ।
સૃજંતઃ સર્પપતયસ્તીવ્રં રોષમયં વિષમ્

શરભૂતા વિલગ્નાશ્ચ ચેરુર્વ્યાત્તાનના દિવિ।
પર્વતાશ્ચ શિલાશૃંગૈઃ શતશાખૈશ્ચ પાદપૈઃ

ઉપતસ્થુઃ સુરગણાન્પ્રહર્તું દાનવં બલમ્।
યઃ સ દેવો હૃષીકેશઃ પદ્મનાભસ્ત્રિવિક્રમઃ

યુગાંતે કૃષ્ણવર્ત્મા ચ વિશ્વસ્ય જગતઃ પ્રભુઃ।
સર્વયોનિઃ સમધુહા હવ્યભુક્ક્રતુસંસ્થિતઃ

ભૂમ્યમ્બુવ્યોમભૂતાત્મા શ્યામઃ શાંતિકરોરિહા।
અવિઘ્નમમરાદીનાં ચક્રે ચક્રગદાધરઃ

સવ્યેનાલભ્ય મહતીં સર્વાયુધવિનાશિનીં।
કરેણ કાલીં વપુષા શત્રુકાલપ્રદાં ગદાં

શેષૈર્ભુજૈઃ પ્રદીપ્તાભૈર્ભુજગારિધ્વજઃ પ્રભુઃ।
દધારાયુધજાલાનિ શાર્ઙ્ગાદીનિ મહાબલઃ

સ કશ્યપસ્યાત્મભવં દ્વિજં ભુજગભોજનમ્।
ભુજગેંદ્રેણ વદને નિવિષ્ટેન વિરાજિતમ્

અમૃતારંભસંયુક્તં મંદરાદ્રિમિવોચ્છિતમ્।
દેવાસુરવિમર્દેષુ બહુશો દૃષ્ટવિક્રમમ્

મહેંદ્રેણામૃતસ્યાર્થે વજ્રેણ કૃતલક્ષણમ્।
વિચિત્રપત્રવસનં ધાતુમંતમિવાચલમ્

સ્ફીતક્રોધાવલંબેન શીતાંશુસમતેજસા।
ભોગિભોગાવસક્તેન મણિરત્નેન ભાસ્વતા

પક્ષાભ્યાં ચારુપત્રાભ્યામાવૃતં દિવિ લીલયા।
યુગાંતે સેંદ્રચાપાભ્યાં તોયદાભ્યામિવાંબરમ્

નીલલોહિતપીતાભિઃ પતાકાભિરલંકૃતમ્।
અરુણાવરજં શ્રીમાનારુહ્ય સમરે પ્રભુઃ

સુવર્ણવર્ણવપુષં સુપર્ણં ખેચરોત્તમમ્।
તમન્વયુઃ સુરગણા મુનયશ્ચ સમાહિતાઃ

ગીર્ભિઃ પરમમંત્રાભિસ્તુષ્ટુવુશ્ચ ગદાધરમ્।
તદ્વૈશ્રવણસંશ્લિષ્ટં વૈવસ્વતપુરઃસરમ્

વારિરાજપરિક્ષિપ્તં દેવરાજવિરાજિતમ્।
પવનાબદ્ધનિર્ઘોષં સંપ્રદીપ્ત હુતાશનમ્

વિષ્ણોર્જિષ્ણોઃ સહિષ્ણોશ્ચ ભ્રાજિષ્ણોસ્તેજસાવૃતમ્।
બલં બલવદુદ્રિક્તે યુદ્ધાય સમવર્તત

સ્વસ્ત્યસ્તુ દેવેભ્ય ઇતિ બૃહસ્પતિરભાષત।
સ્વસ્ત્યસ્તુ દૈત્યેભ્ય ઇતિ ઉશના વાક્યમાદદે

તાભ્યાં બલાભ્યાં સંજજ્ઞે તુમુલો વિગ્રહસ્તથા।
સુરાણામસુરાણાં ચ પરસ્પરજયૈષિણામ્

દાનવા દૈવતૈઃ સાર્દ્ધં નાનાપ્રહરણોદ્યમાઃ।
સમીયુર્યુધ્યમાના વૈ પર્વતા ઇવ પર્વતૈઃ

તત્સુરાસુરસંયુક્તં યુદ્ધમત્યદ્ભુતં બભૌ।
ધર્માધર્મસમાયુક્તં દર્પેણ વિનયેન ચ

તતો હયૈઃ પ્રજવિતૈર્વારણૈશ્ચ પ્રચોદિતૈઃ।
ઉત્પતદ્ભિશ્ચ ગગને સાસિહસ્તૈઃ સમંતતઃ

ક્ષિપ્યમાણૈશ્ચ મુસલૈઃ સંપતદ્ભિશ્ચ સાયકૈઃ।
ચાપૈર્વિસ્ફાર્યમાણૈશ્ચ પાત્યમાનૈઃ સુદારુણૈઃ

તદ્યુદ્ધમભવદ્ઘોરં દેવદાનવસંકુલમ્।
જગતસ્ત્રાસજનનં યુગસંવર્તકોપમમ્

સ્વહસ્તમુક્તૈઃ પરિઘૈર્મુદ્ગરૈશ્ચૈવ પર્વતૈઃ।
દાનવાસ્સમરે જઘ્નુર્દેવાનિંદ્રપુરોગમાન્

તે વધ્યમાના બલિભિર્દાનવૈર્જિતકાશિભિઃ।
વિષણ્ણવદના દેવા જગ્મુરાર્તિં પરાં મૃધે

તે ચાસ્ત્રશૂલમથિતાઃ પરિઘૈર્ભિન્નમસ્તકાઃ।
ભિન્નોરસ્કા દિતિસુતૈઃ સ્રવદ્રક્તા રણે બહુ

સૂદિતાઃ શરજાલૈશ્ચ નિર્યત્નાશ્ચ શરૈઃ કૃતાઃ।
પ્રવિષ્ટા દાનવીં માયાં ન શેકુસ્તે વિચેષ્ટિતમ્

ઉત્તંભિતમિવાભાતિ નિષ્પ્રાણ સદૃશાકૃતિ।
બલં સુરાણામસુરૈર્નિષ્પ્રયત્નાયુધં કૃતમ્

દૈત્યચાપચ્યુતાન્ઘોરાંશ્છિત્વા વજ્રેણ તાન્શરાન્।
શક્રો દૈત્યબલં ઘોરં વિવેશ બહુલોચનઃ

સ દૈત્યપ્રમુખાન્સર્વાન્હત્વા દૈત્યબલં મહત્।
તામસેનાસ્ત્રજાલેન તમોભૂતમથાકરોત્

તેઽન્યોન્યં નાન્વબુધ્યંત દૈત્યાનાં વાહનાનિ ચ।
ઘોરેણ તમસાવિષ્ટાઃ પુરુહૂતસ્ય તેજસા

માયાપાશૈર્વિમુક્તાસ્તુ યત્નવંતઃ સુરોત્તમાઃ।
શિરાંસિ દૈત્યસંઘાનાં તમોભૂતાન્યપાતયન્

અપધ્વસ્તા વિસંજ્ઞાશ્ચ તમસા નીલવર્ચસા।
પેતુસ્તે દાનવાસ્સદ્યશ્છિન્નપક્ષા ઇવાદ્રયઃ

તત્રાભિભૂતદૈત્યૈંદ્રમંધકારમિવાંતરં।
દાનવં દેહસદનં તમોભૂતમિવાભવત્

તથાઽસૃજન્મહામાયાં મયસ્તાં તામસીં દહન્।
યુગાંતોદ્યોતજનનીં સૃષ્ટા મૌર્વેણ વહ્નિના

સ દદાહ ચ તાં શાક્રીં માયા મયવિકલ્પિતા।
દૈત્યાશ્ચાદિત્યવપુષા સદ્ય ઉત્તસ્થુરાહવે

માયાં મૌર્વીં સમાસાદ્ય દહ્યમાના દિવૌકસઃ।
ભેજિરે ચંદ્રવિષયં શીતાંશુસલિલહ્રદમ્

તે દહ્યમાના ઔર્વેણ વહ્નિના નષ્ટચેતસઃ।
શશંસુર્વજ્રિણં દેવાઃ સંતપ્તાઃ શરણૈષિણઃ

સંતપ્તે માયયા સૈન્યે હન્યમાને ચ દાનવૈઃ।
ચોદિતો દેવરાજેન વરુણો વાક્યમબ્રવીત્

પુરા બ્રહ્મર્ષિજઃ શક્ર તપસ્તેપે સુદારુણમ્।
ઉર્વઃ સ પૂર્વં તેજસ્વી સદૃશો બ્રહ્મણો ગુણૈઃ

તં તપંતમિવાદિત્યં તપસા જગદવ્યયં।
ઉપતસ્થુર્મુનિગણા દેવા દેવર્ષિભિઃ સહ

હિરણ્યકશિપુશ્ચૈવ દાનવો દાનવેશ્વરઃ।
ૠષિં વિજ્ઞાપયામાસ પુરા પરમતેજસમ્

ઊચુર્બ્રહ્મર્ષયસ્તે તુ વચનં ધર્મસંહિતમ્।
ૠષિવંશેષુ ભગવંશ્છિન્નમૂલમિદં કુલં

એકસ્ત્વમનપત્યશ્ચ ગોત્રા યાઽન્યો ન વિદ્યતે।
કૌમારં વ્રતમાસ્થાય ક્લેશમેવાનુવર્તસે

બહૂનિ વિપ્રગોત્રાણિ મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્।
એકદેહાનિ તિષ્ઠંતિ વિવિક્તાનિ વિના પ્રજાઃ

એવંભૂતેષુ સર્વેષુ પુત્રૈર્મે નાસ્તિ કારણમ્।
ભવાંશ્ચ તાપસશ્રેષ્ઠઃ પ્રજાપતિ સમદ્યુતિઃ

તત્પ્રવર્તસ્વ વંશાય વર્ધયાત્માનમાત્મના।
સમાધત્સ્વોર્જિતં તેજો દ્વિતીયાં કુરુ વૈ તનું

સ એવમુક્તો મુનિભિર્મુનિર્મનસિ તાડિતઃ।
જગર્હ તાનૃષિગણાન્વચનં ચેદમબ્રવીત્

યથા હિ વિહિતો ધર્મો મુનીનાં શાશ્વતઃ પુરા।
આર્ષં હિ કેવલં કર્મ વન્યમૂલફલાશિનઃ

બ્રહ્મયોનૌ પ્રસૂતસ્ય બ્રાહ્મણસ્યાત્મવર્તિનઃ।
બ્રહ્મચર્યં સુચરિતં બ્રહ્માણમપિ ચાલયેત્

જનાનાં વૃત્તયસ્તિસ્રો યે ગૃહાશ્રમવાસિનઃ।
અસ્માકં ચ વને વૃત્તિર્વનાશ્રમનિવાસિનાં

અબ્ભક્ષા વાયુભક્ષાશ્ચ દંતોલૂખલિનસ્તથા।
અશ્મકુટ્ટાદયો યત્ર પંચાગ્નિતપસશ્ચ યે

એતે તપસિ તિષ્ઠંતો વ્રતૈરપિ સુદુશ્ચરૈઃ।
બ્રહ્મચર્યં પુરસ્કૃત્ય પ્રાર્થયંતિ પરાં ગતિમ્

બ્રહ્મચર્યાદ્બ્રહ્મણસ્ય બ્રાહ્મણત્વં વિધીયતે।
એવમાહુઃ પરે લોકે બ્રાહ્મચર્યવિદો જનાઃ

બ્રહ્મચર્યે સ્થિતો ધર્મો બ્રહ્મચર્યે સ્થિતં તપઃ।
યે સ્થિતા બ્રહ્મચર્યે તુ બ્રાહ્મણા દિવિ તે સ્થિતાઃ

નાસ્તિ યોગં વિના સિદ્ધિર્નાસ્તિ યોગં વિના યશઃ।
નાસ્તિ લોકે યશોમૂલં બ્રહ્મચર્યાત્પરંતપઃ

યો નિગૃહ્યેંદ્રિયગ્રામં ભૂતગ્રામં ચ પંચકમ્।
બ્રહ્મચર્યં સમાધત્તે કિમતઃ પરમં તપઃ

અયોગકેશધરણમસંકલ્પ વ્રત ક્રિયા।
અબ્રહ્મચર્યા ચર્યા ચ ત્રયં સ્યાદ્દંભસંજ્ઞિતં

ક્વ દારાઃ ક્વ ચ સંયોગઃ ક્વ ચ ભાવવિપર્યયઃ।
નન્વિયં બ્રહ્મણા સૃષ્ટા મનસા માનસી પ્રજા

યદ્યસ્તિ તપસો વીર્યં યુષ્માકં વિજિતાત્મનામ્।
સૃજધ્વં માનસાન્પુત્રાન્પ્રાજાપત્યેન કર્મણા

મનસા નિર્મિતા યોનિરાધાતવ્યા તપસ્વિભિઃ।
નો દારયોગં બીજં ચ વ્રતમુક્તં તપસ્વિનાં

યદિદં લુપ્તધર્માખ્યં યુષ્માભિરિહ નિર્ભયૈઃ।
વ્યાહૃતં સદ્ભિરત્યર્થમસદ્ભિરિવ સંમતં

વપુર્દીપ્તાંતરાત્માનમેષ કૃત્વા મનોમયં।
દારયોગં વિના સ્રક્ષ્યે પુત્રમાત્મતનૂરુહં

એવમાત્માનમાત્મા મે દ્વિતીયં જનયિષ્યતિ।
પ્રાજાપત્યેન વિધિના દિધક્ષંતમિવ પ્રજાઃ

વરુણ ઉવાચ।
ઉર્વસ્તુ તપસાવિષ્ટો નિવેશ્યોરું હુતાશને।
મમંથૈકેન દર્ભેણ પુત્રસ્ય પ્રસવારણિં

તસ્યોરું સહસા ભિત્વા વરોઽસૌ હ્યગ્નિરુત્થિતઃ।
જગતો દહનાકાંક્ષી પુત્રોગ્નિસ્સમપદ્યત

ઉર્વસ્યોરું વિનિર્ભિદ્ય ઔર્વો નામાંતકોઽનલઃ।
દિધક્ષુરિવ લોકાંસ્ત્રીન્જજ્ઞે પરમકોપનઃ

ઉત્પદ્યમાનશ્ચોવાચ પિતરં દીનયા ગિરા।
ક્ષુધા મે બાધતે તાત જગદ્ભક્ષેત્યજસ્વ માં

ત્રિદિવારોહિભિર્જ્વાલૈર્જૃમ્ભમાણો દિશો દશ।
નિર્દહન્સર્વભૂતાનિ વવૃધે સોંતકોપમઃ

એતસ્મિન્નંતરે બ્રહ્મા મુનિમુર્વં સમાગતઃ।
ઉવાચ વાર્યતાં પુત્રો જગતસ્ત્વં દયાં કુરુ

અસ્યાપત્પસ્યતે વિપ્ર કરિષ્યે સાહ્યમુત્તમં।
તથ્યમેતદ્વચઃ પુત્ર શૃણુ ત્વં વદતાં વર

ઔર્વ ઉવાચ।
ધન્યોસ્મ્યનુગૃહીતોસ્મિ યન્મે ત્વં ભગવન્શિશોઃ।
મતિમેતાં દદાસીહ પરમાત્મન્હિતાય વૈ

પ્રભાતકાલે સંપ્રાપ્તે કાંક્ષિતવ્યે સમાગમે।
ભગવંસ્તર્પિતઃ પુત્રઃ કૈર્હવ્યૈઃ પ્રાપ્સ્યતે સુખમ્

કુત્ર ચાસ્ય નિવાસઃ સ્યાદ્ભોજનં તુ કિમાત્મકમ્।
વિધાસ્યતીહ ભગવાન્વીર્યતુલ્યં મહૌજસઃ

બ્રહ્મોવાચ।
બડવામુખે ચ વસતિઃ સમુદ્રે વૈ ભવિષ્યતિ।
મમયોનિર્જલં વિપ્ર તચ્ચામેયં વ્રજત્વયં

તત્રાઽયમાસ્તે નિયતં પિબન્વારિમયં હવિઃ।
તદ્વારિવિસ્તરં વિપ્ર વિસૃજામ્યાલયં ચ તમ્

તતો યુગાંતે ભૂતાનામેષ ચાહં ચ પુત્રક।
સહિતો વિચરિષ્યાવો નિષ્પુરાણકરાવિહ

એષોગ્નિરંતકાલે તુ સલિલાશી મયા કૃતઃ।
દહનઃ સર્વભૂતાનાં સદેવાસુરરક્ષસામ્

એવમસ્ત્વિતિ તં સોગ્નિઃ સંવૃતજ્વાલમંડલઃ।
પ્રવિવેશાર્ણવમુખં નત્વોર્વં પિતરં પ્રભુમ્

પ્રતિયાતસ્તતો બ્રહ્મા તે ચ સર્વે મહર્ષયઃ।
ઔર્વસ્યાગ્નેઃ પ્રભાવજ્ઞાઃ સ્વાંસ્વાં ગતિમુપાગતાઃ

હિરણ્યકશિપુર્દૃષ્ટ્વા તદા તન્મહદદ્ભુતમ્।
ઉર્વં પ્રણતસર્વાંગો વાક્યમેતદુવાચ હ

ભગવન્નદ્ભુતમિદં સંવૃત્તં લોકસાક્ષિકમ્।
તપસા તે મુનિશ્રેષ્ઠ પરિતુષ્ટઃ પિતામહઃ

અહં તુ તવ પુત્રસ્ય તવ ચૈવ મહાવ્રત।
ભૃત્ય ઇત્યવગંતવ્યઃ શ્લાઘ્યસ્ત્વમિહ કર્મણા

તન્માં પશ્ય સમાપન્નં તવૈવારાધને રતમ્।
યદિ સીદેન્મુનિશ્રેષ્ઠ તવૈ વસ્યાત્પરાજયઃ

ઉર્વ ઉવાચ।
ધન્યોસ્મ્યનુગૃહીતોસ્મિ યસ્ય તેઽહં ગુરુર્મતઃ।
નાસ્તિ તે તપસાનેન ભયં ચૈવેહ સુવ્રત

તામેવ માયાં ગૃહ્ણીષ્વ મમ પુત્રેણ નિર્મિતામ્।
નિરિંધિનામગ્નિમયીં દુઃસ્પર્શાં પાવકૈરપિ

એષા તે સ્વસ્ય વંશસ્ય વશગારિ વિનિગ્રહે।
રક્ષિષ્યત્યાત્મપક્ષં ચ વિપક્ષં ચ પ્રધક્ષ્યતિ

વરુણ ઉવાચ।
એષા દુર્વિષહા માયા દેવૈરપિ દુરાસદા।
ઔર્વેણ નિર્મિતા પૂર્વં પાવકેનોર્વસૂનુના

તસ્મિંસ્તુ વ્યથિતે દૈત્યે નિર્વીર્યૈષા ન સંશયઃ।
શાપો હ્યસ્યાઃ પુરા દત્તઃ સૃષ્ટા યેનૈવ તેજસા

યદ્યેષા પ્રતિહંતવ્યા કર્તવ્યો ભગવાન્સુખી।
દીયતાં મે સખો શક્ર તોયયોનિર્નિશાકરઃ

તેનાહં સહસં ગમ્ય યાદોભિશ્ચ સમાવૃતઃ।
માયામેતાં હનિષ્યામિ ત્વત્પ્રસાદાન્ન સંશયઃ

એવમસ્ત્વિતિસંહૃષ્ટઃ શક્રસ્ત્રિદશવર્ધનઃ।
સંદિદેશાગ્રતઃ સોમં યુદ્ધાય શિશિરાયુધમ્

ગચ્છ સોમ સહાયન્ત્વં કુરુ પાશધરસ્ય વૈ।
અસુરાણાં વિનાશાય જયાર્થં ત્રિદિવૌકસામ્

ત્વં મતઃ પ્રતિવીર્યશ્ચ જ્યોતિષામપિ ચેશ્વરઃ।
ત્વન્મયાન્સર્વલોકેષુ રસાન્વેદવિદો વિદુઃ

ત્વયા સમો ન લોકેસ્મિન્વિદ્યતે શિશિરાયુધઃ।
ક્ષયવૃદ્ધીતવાવ્યક્તેસાગરેચૈવચાંબરે

પ્રવર્તયસ્યહોરાત્રાત્કાલં સંમોહયન્જગત્।
લોકચ્છાયામયં લક્ષ્મ તવાંકઃ શશવિગ્રહઃ

ન વિદુઃ સોમ તે માયાં યે ચ નક્ષત્રયોનયઃ।
ત્વમાદિત્યપથાદૂર્ધ્વં જ્યોતિષાં ચોપરિસ્થિતઃ

તમઃ પ્રોત્સાર્ય સહસા ભાસયસ્યખિલં જગત્।
શીતભાનુર્હિમતનુર્જ્યોતિષામધિપઃ શશી

અપિ તત્કાલયોગાત્મા ઇજ્યો યજ્ઞરથોઽવ્યયઃ।
ઓષધીશઃ ક્રિયાયોનિરપાં યોનિરનુષ્ણગુઃ

શીતાંશુરમૃતાધારશ્ચપલઃ શ્વેતવાહનઃ।
ત્વં કાંતિઃ કાંતવપુષાં ત્વં સોમઃ સોમપાયિનામ્

સૌમ્યસ્ત્વં સર્વભૂતાનાં તિમિરઘ્નસ્ત્વમૃક્ષરાટ્।
તદ્ગચ્છ ત્વં મહાસેન વરુણેન વરૂથિના

શમયસ્વાસુરીં માયાં યયા દહ્યામહે રણે।
સોમ ઉવાચ।
યન્માં વદસિ યુદ્ધાર્થં દેવરાજવરપ્રદ

એષ વર્ષામિ શિશિરં દૈત્યમાયાપકર્ષણં।
એતાન્મે શીતનિર્દગ્ધાન્પશ્યસ્વ હિમવેષ્ટિતાન્

તથા હિમકરોત્સૃષ્ટાઃ સપાશા હિમવૃષ્ટયઃ।
વેષ્ટયંતિ ચ તાન્દૈત્યાન્વાયુર્મેઘગણાનિવ

તૌ પાશશીતાંશુધરૌ વરુણેંદૂ મહાબલૌ।
જઘ્નતુર્હિમપાતૈશ્ચ પાશપાતૈશ્ચ દાનવાન્

દ્વાવંબુનાથૌ સમરે તૌ પાશહિમયોધિનૌ।
મૃધે ચેરતુરંભોભિઃ ક્ષુબ્ધાવિવ મહાર્ણવૌ

તાભ્યામાપૂરિતં સર્વં તદ્દાનવબલં મહત્।
જગત્સંવર્ત્તકાંભોદૈઃ પ્રવર્ષૈરિવ સંવૃતં

તાવુદ્યતાવંબુનાથૌ શશાંકવરુણાવુભૌ।
શમયામાસતુસ્તાં તુ માયાં દૈત્યેન્દ્રનિર્મિતાં

શીતાંશુજાલનિર્દગ્ધાઃ પાશૈશ્ચાસ્કંદિતા રણે।
ન શેકુશ્ચલિતું દૈત્યા વિશિરસ્કા ઇવાદ્રયઃ

શીતાંશુ નિહતાસ્તે તુ દૈત્યાસ્સર્વે નિપાતિતાઃ।
હિમપ્લાવિત સર્વાંગાનિરૂષ્માણ ઇવાગ્નયઃ

તેષાં તુ દિવિ દૈત્યાનાં નિપતંતિ શુભાનિ વૈ।
વિમાનાનિ વિચિત્રાણિ નિપતંત્યુત્પતંતિ ચ

તાન્પાશહસ્તગ્રથિતાન્છાદિતાન્શીતરશ્મિભિઃ।
મયો દદર્શ માયાવી દાનવાન્દિવિ દાનવઃ

સશૈલજાલાં વિતતાં ખડ્ગપટ્ટસહાસિનીમ્।
પાદપોત્કરકૂટસ્થાં કંદરાકીર્ણકાનનાં

સિંહવ્યાઘ્રગણાકીર્ણાં નદદ્ભિર્દેવયૂથપૈઃ।
ઈહામૃગગણાકીર્ણાં પવનાઘૂર્ણિતદ્દ્રુમામ્

નિર્મિતાં સ્વેન પુત્રેણ કૂજંતીં દિવિકામગાં।
પ્રથિતાં પાર્વતીં માયાં સસૃજે સ સમંતતઃ

સાસિશબ્દૈશ્શિલાવર્ષૈઃ સંપતદ્ભિશ્ચ પાદપૈઃ।
જઘાન દેવસંઘાંસ્તે દાનવાનભ્યજીવયત્

નૈશાકરી વારુણી ચ માયે અંતર્હિતે તદા।
અભવદ્ઘોરસંચારા પૃથિવી પર્વતૈરિવ

ન ચારુદ્ધો દ્રુમગણૈર્દેવો દૃશ્યત કશ્ચન।
તદપધ્વસ્તધનુષં ભગ્નપ્રહરણાવિલમ્

નિષ્પ્રયત્નં સુરાનીકં વર્જયિત્વા ગદાધરં।
સ હિ યુદ્ધગતઃ શ્રીમાનીશો ન સ્મ વ્યકંપત

સહિષ્ણુત્વાજ્જગત્સ્વામી ન ચુક્રોધ ગદાધરઃ।
કાલજ્ઞઃ કાલમેઘાભઃ સમીક્ષન્કાલમાહવે

દેવાસુરવિમર્દં ચ દ્રષ્ટુકામસ્તદા હરિઃ।
તતો ભગવતાદિષ્ટૌ રણે પાવકમારુતૌ

ચોદિતૌ વિષ્ણુવાક્યેન તતો માયાં વ્યકર્ષતાં।
તાભ્યામુદ્ભ્રાંતવેગાભ્યાં પ્રબુદ્ધાભ્યાં મહાહવે

દગ્ધા સા પાર્વતી માયા ભસ્મીભૂતા નનાશ હ।
સોનિલોનલસંયુક્તસ્સોનલશ્ચાનિલાકુલઃ

દૈત્યસેનાં દદહતુર્યુગાંતેષ્વિવ મૂર્ચ્છિતૌ।
વાયુઃ પ્રજવિતસ્તત્ર પશ્ચાદગ્નિશ્ચ મારુતાત્

ચેરતુર્દાનવાનીકે ક્રીડંતાવનલાનિલૌ।
ભસ્મીભૂતેષુ ભૂતેષુ પ્રપતત્સૂત્પતત્સુ ચ

દાનવાનાં વિમાનેષુ નિપતત્સુ સમંતતઃ।
વાતસ્કંધાપવિદ્ધેષુ કૃતકર્મણિ પાવકે

માયાવધે પ્રવૃત્તે તુ સ્તૂયમાને ગદાધરે।
નિષ્પ્રયત્નેષુ દૈત્યેષુ ત્રૈલોક્યે મુક્તબંધને

પ્રહૃષ્ટેષુ ચ દેવેષુ સાધુસાધ્વિતિ જલ્પિષુ।
જયે દશશતાક્ષસ્ય દૈત્યાનાં ચ પરાજયે

દિક્ષુ સર્વાસુ શુદ્ધાસુ પ્રવૃત્તે ધર્મવિસ્તરે।
અપાવૃતે ચંદ્રપથે સ્વસ્થાનસ્થે દિવાકરે

પ્રવૃત્તિસ્થેષુ ભૂતેષુ નૃષુ ચારિત્રવત્સુ ચ।
અભિન્નબંધને મૃત્યૌ હૂયમાને હુતાશને

યજ્ઞશોભિષુ દેવેષુ સ્વર્ગમાર્ગં દિશત્સુ ચ।
લોકપાલેષુ સર્વેષુ દિક્ષુ સંધાનવર્તિષુ

ભાવે તપસિ સિદ્ધાનામભાવે પાપકર્મણામ્।
દેવપક્ષે પ્રમુદિતે દૈત્યપક્ષે વિષીદતિ

ત્રિપાદવિગ્રહે ધર્મેઽધર્મે પાદપરિગ્રહે।
અપાવૃત્તે મહાદ્વારે વર્તમાને ચ સત્પથે

લોકેષુ ધર્મવૃત્તેષુ પ્રવૃત્તેષ્વાશ્રમેષુ ચ।
પ્રજારક્ષણયુક્તેષુ રાજમાનેષુ રાજસુ

પ્રશાંતેષુ ચ લોકેષુ શાંતે તમસિ દાનવે।
અગ્નિમારુતયોસ્તસ્મિન્વૃત્તે સંગ્રામકર્મણિ

તન્મયા વિમલા લોકાસ્તાભ્યાં જયકૃતક્રિયાઃ।
તીવ્રં દૈત્યભયં શ્રુત્વા મારુતાગ્નિકૃતં મહત્

કાલનેમીતિ વિખ્યાતો દાનવઃ પ્રત્યદૃશ્યત।
ભાસ્કરાકારમુકુટઃ શિંજિતાભરણાંગદઃ

મંદરાદ્રિપ્રતીકાશો મહારજતસંવૃતઃ।
શતપ્રહરણોદગ્રઃ શતબાહુઃ શતાનનઃ

શતશીર્ષઃ સ્થિતઃ શ્રીમાન્શતશૃંગ ઇવાચલઃ।
કક્ષે મહતિ સંવૃદ્ધો નિદાઘ ઇવ પાવકઃ

ધૂમ્રકેશો હરિશ્મશ્રુર્દંતુરો વિકટાનનઃ।
ત્રૈલોક્યાંતરવિસ્તારં ધારયન્વિપુલં વપુઃ

બાહુભિસ્તુલયન્વ્યોમ ક્ષિપન્પદ્ભ્યાં મહીધરાન્।
ઈરયન્મુખનિઃશ્વાસૈર્વૃષ્ટિકારાન્બલાહકાન્

તિર્યગાયતરક્તાક્ષં મંદરોદગ્રવર્ચસામ્।
દિધક્ષંતમિવાયાંતં સર્વાન્દેવગણાન્મૃધે

તર્જયંતં સુરગણાંશ્છાદયંતં દિશો દશ।
સંવર્તકાલે હૃષિતં દૃષ્ટં મૃત્યુમિવોત્થિતમ્

સુતલેનોચ્છ્રયવતા વિપુલાંગુલિપર્વણા।
લંબાભરણપૂર્ણેન કિંચિચ્ચલિતકર્મણા

ઉચ્છ્રિતેનાગ્રહસ્તેન દક્ષિણેન વપુષ્મતા।
દાનવાન્દેવનિહતાન્બ્રુવન્તં તિષ્ઠતેતિ ચ

તં કાલનેમિં સમરે દ્વિષતાં કાલનેમિનમ્।
વીક્ષંતે સ્મ સુરાઃ સર્વે ભયવિહ્વલલોચનાઃ

તં વીક્ષંતે સ્મ ભૂતાનિ ગ્રસંતં કાલનેમિનમ્।
ત્રિવિક્રમં વિક્રમં તં નારાયણમિવાપરમ્

સોભ્યુચ્છ્રયં પુનઃ પ્રાપ્તો મારુતાઘૂર્ણિતાંબરઃ।
પ્રક્રામદસુરો યોદ્ધું ત્રાસયન્સર્વદેવતાઃ

સમેયિવાન્સુરેંદ્રેણ પરિષ્વક્તો ભ્રમન્રણે।
કાલનેમિર્બભૌ દૈત્યઃ સવિષ્ણુરિવ મંદરઃ

અથ વિવ્યથિરે દેવાઃ સર્વે શક્રપુરોગમાઃ।
કાલનેમિનમાયાંતં દૃષ્ટ્વા કાલમિવાપરમ્

દાનવાનનુપિપ્રીષુઃ કાલનેમિર્મહાસુરઃ।
વ્યવર્ધત મહાતેજાસ્તપાંતે જલદો યથા

તં ત્રૈલોક્યાંતરગતં દૃષ્ટ્વા તે દાનવેશ્વરાઃ।
ઉત્તસ્થુરપરિશ્રાંતાઃ પીત્વેવામૃતમુત્તમમ્

તે વીતભયસંત્રાસા મયતારપુરોગમાઃ।
તારકામયસંગ્રામે સતતં જિતકાશિનઃ

રેજુરાયોધનગતા દાનવા યુદ્ધકાંક્ષિણઃ।
મંત્રમભ્યસતાં તેષાં વ્યૂહં ચ પરિધાવતામ્

પ્રેક્ષતાં ચાભવત્પ્રીતિર્દાનવં કાલનેમિનમ્।
યે તુ તત્ર મયસ્યાસન્મુખ્યા યુદ્ધપુરસ્સરાઃ

તે તુ સર્વે ભયં ત્યક્ત્વા હૃષ્ટા યોદ્ધુમુપસ્થિતાઃ।
મયસ્તારો વરાહશ્ચ હયગ્રીવશ્ચ દાનવઃ

વિપ્રચિત્તિસુતઃ શ્વેતઃ ખરલંબાવુભાવપિ।
અરિષ્ટો બલિપુત્રશ્ચ કિશોરાખ્યસ્તથૈવ ચ

સુર્ભાનુશ્ચામરપ્રખ્યશ્ચક્રયોધી મહાસુરઃ।
એતેઽસ્ત્રવેદિનઃ સર્વે સર્વે તપસિ સુસ્થિતાઃ

દાનવાઃ કૃતિનો જગ્મુઃ કાલનેમિનમુદ્ધતમ્।
તે ગદાભિસ્સુગુર્વીભિશ્ચક્રૈરથપરશ્વધૈઃ

કાલકલ્પૈશ્ચ મુસલૈઃ ક્ષેપણીયૈશ્ચ મુદ્ગરૈઃ।
અશ્મભિશ્ચાસ્ત્રસદૃશૈસ્તથા શૈલૈશ્ચ દારુણૈઃ

પટ્ટિશૈર્ભિંડિપાલૈશ્ચ પરિઘૈશ્ચોત્તમાયસૈઃ।
ઘાતિનીભિશ્ચ ગુર્વીભિઃ શતઘ્નીભિસ્તથૈવ ચ

યુગૈર્યંત્રૈશ્ચ નિર્મુક્તૈર્લાંગલૈરુગ્રતાડિતૈઃ।
દોર્ભિરાયતમાનૈશ્ચ પાશૈશ્ચ પરિઘાદિભિઃ

ભુજંગવક્ત્રૈર્લેલિહાનૈર્વિસર્પદ્ભિશ્ચ સાયકૈઃ।
વજ્રૈઃ પ્રહરણીયૈશ્ચ દીપ્યમાનૈશ્ચ તોમરૈઃ

વિકોશૈરસિભિસ્તીક્ષ્ણૈઃ શૂલૈશ્ચ શિતનિર્મલૈઃ।
દૈત્યૈઃ સંદીપ્યમાનૈશ્ચ પ્રગૃહીતશરાસનૈઃ

તતઃ પુરસ્કૃત્ય તદા કાલનેમિનમાહવે।
સા દીપ્તશસ્ત્રપ્રવરા દૈત્યાનાં રુરુચે ચમૂઃ

યૈર્નિમીલિતસર્વાંગા વનાલીવાંબુદાગમે।
દેવતાનામપિ ચમૂર્મુમુદે શક્રપાલિતા

ઉપેતા શિશિરોષ્ણાભ્યાં તેજોભ્યાં ચંદ્રસૂર્યયોઃ।
વાયુવેગવતી સૌમ્યા તારાગણપતાકિની

તોયદા બદ્ધવસના ગ્રહનક્ષત્રહાસિની।
યમેંદ્રધનદૈર્ગુપ્તા વરુણેન ચ ધીમતા

સા પ્રદીપ્તાગ્નિપવના નારાયણપરાયણા।
સાસમુદ્રૌઘસદૃશી દીપ્યમાના મહાચમૂઃ

રરાજાસ્ત્રવતી ભીમા યક્ષગંધર્વશાલિની।
તયોશ્ચમ્વોસ્તદાનીં તુ બભૂવ સ સમાગમઃ

દ્યાવાપૃથિવ્યોસ્સંયોગો યથા સ્યાદ્યુગપર્યયે।
તદ્યુદ્ધમભવદ્ઘોરં દેવદાનવસંકુલં

ક્ષમાપરાક્રમપરં સદર્પવિનયસ્યદં।
નિશ્ચક્રમુર્બલાભ્યાં તુ ભીમાભ્યાં ચ સુરાઽસુરાઃ

પૂર્વાપરાભ્યાં સંરબ્ધાઃ સાગરાભ્યામિવાંબુદાઃ।
તાભ્યાં બલાભ્યાં સંહૃષ્ટાશ્ચેરુસ્તે દેવદાનવાઃ

વનાભ્યાં પાર્વતીયાભ્યાં પુષ્પિતાભ્યાં યથા નગાઃ।
સમાજઘ્નુસ્તથા ભેરીઃ શંખાન્દધ્મુરનેકશઃ

બ્રહ્માંડં ચ ભુવં ચૈવ દિશશ્ચ સમપૂરયન્।
જ્યાઘાતતલનિર્ઘોષ ધનુષાં કૂજિતાનિ ચ

દુંદુભીનાં ચ નિર્હ્રાદો દૈત્યમંતર્દધુઃ સ્વનમ્।
તેઽન્યોન્યમભિસંપેતુર્યાતયંતઃ પરસ્પરમ્

બભંજુર્બાહુભિર્બાહુ યુદ્ધમન્યે યુયુત્સવઃ।
દેવાનામશનીર્ઘોરાઃ પરિઘાંશ્ચોત્તમાયુધાન્

નિસ્ત્રિંશાન્સસૃજુઃ સંખ્યે ગદાગુર્વીશ્ચ દાનવાઃ।
ગદાનિપાતૈર્ભગ્નાંગા બાણૈશ્ચ શકલીકૃતાઃ

પરિપેતુર્ભૃશં કેચિત્પુનઃ કેચિત્તુ જઘ્નિરે।
તતો રથૈશ્ચ તુરગૈર્વિમાનૈશ્ચ પદાતિભિઃ

સમીયુસ્તેતિસંરબ્ધા રોષાદન્યોન્યમાહવે।
સંવર્ત્તમાનાસ્સમરે સંદષ્ટૌષ્ટપુટાનનાઃ

રથા રથૈર્નિયુધ્યંતે પાદાતાશ્ચ પદાતિભિઃ।
તેષાં રથાનાં તુમુલઃ સશબ્દઃ શબ્દવાહિનામ્

નભો નિદદ્ધ્વાનયથા નભસ્યે જલદસ્વનૈઃ।
બભંજિરે રથાન્કેચિત્કેચિત્સંમૃદિતા રથૈઃ

સંબાધમન્યે સંપ્રાપ્તા ન શેકુશ્ચલિતું રથાઃ।
અન્યોન્ય મધ્યે સમરે દોર્ભ્યામુત્ક્ષિપ્ય દંશિતાઃ

સંહ્રાદમાણાસ્સબલા જઘ્નુસ્તત્રાસિ ચર્મિણઃ।
અસ્ત્રૈરન્યે વિનિર્ભિન્ના રક્તં વેમુર્હતાયુધિ

ક્ષરજ્જલાનાં સદૃશા જલદાનાં સમાગતાઃ।
અન્યોન્યબાણવર્ષેણ યુદ્ધદુર્દિનમાબભૌ

એતસ્મિન્નંતરે ક્રુદ્ધઃ કાલનેમિસ્સ દાનવઃ।
અવર્ધત સમુદ્રૌઘૈઃ પૂર્યમાણ ઇવાંબુદઃ

તસ્ય વિદ્યુલ્લતાપીડાઃ પ્રદીપ્તાશનિવર્ષિણઃ।
ગાત્રૈર્નગગિરિપ્રખ્યૈર્વિનિપેતુર્બલાહકાઃ

ક્રોધાન્નિશ્વસતસ્તસ્ય ભ્રૂભેદસ્વેદવર્ષિણઃ।
સાગ્નિસ્ફુલિંગાઃ પ્રતતા મુખાન્નિશ્ચેરુરર્ચિષઃ

તિર્યગૂર્ધ્વં ચ ગગને વવૃધુસ્તસ્ય બાહવઃ।
પર્વતાદિવ નિષ્ક્રાંતાઃ પંચાસ્યા ઇવ પન્નગાઃ

સોઽસ્ત્રજાલૈર્બહુવિધૈર્ધનુર્ભિઃ પરિઘૈરપિ।
દિવ્યમાકાશમાવવ્રે પર્વતૈરુચ્છ્રિતૈરિવ

સોનિલોદ્ભૂતવસનસ્તસ્થૌ સંગ્રામલાલસઃ।
સંધ્યાતપગ્રસ્તશિલઃ સાક્ષાન્મેરુરિવાચલઃ

ઊરુવેગપ્રમથિતૈઃ શૃંગશૈલાગ્રપાદપૈઃ।
અપાતયદ્દેવગણાન્વજ્રેણેવ મહાગિરીન્

બાહુભિશ્ચ સનિસ્ત્રિંશૈશ્છિન્નભિન્નશિરોરુહાઃ।
ન શેકુશ્ચલિતું દેવાઃ કાલનેમિહતા યુધિ

મુષ્ટિભિર્નિહતાઃ કેચિત્કેચિચ્ચ દ્વિદલીકૃતાઃ।
યક્ષગંધર્વપતગાઃ સમહોરગકિન્નરાઃ

તેન વિત્રાસિતાઃ પેતુઃ સમરે કાલનેમિના।
ન શેકુર્યત્નવંતોપિ યત્નં કર્તું વિચેતસઃ

તેન શક્રઃ સહસ્રાક્ષોઽસ્પંદિતઃ શરબંધનૈઃ।
નિષ્પ્રયત્નઃ કૃતઃ સંખ્યે ચલિતું ન શશાક હ

નિર્જલાંભોદસદૃશો નિર્જલાર્ણવસપ્રભઃ।
નિર્વ્યાપારઃ કૃતસ્તેન વિપાશો વરુણો મૃધે

રણે વૈશ્રવણસ્તેન પરીતઃ કાલરૂપિણા।
વિલપન્લોકપાલેશસ્ત્યાજિતો ધનદઃ ક્રિયાં

યમઃ સર્વહરસ્તેન મૃત્યુપ્રહરણો રણે।
યામ્યામવસ્થાં સંત્યજ્ય ભીતઃ સ્વાં દિશમાવિશત્

સલોકપાલાનુત્સાર્ય હૃત્વા તેષાં ચ કર્મ તત્।
દિક્ષુ સર્વાસુ દેહં સ્વં ચતુર્ધા વિદધે તદા

સ નક્ષત્રપથં ગત્વા દિવ્યં સ્વર્ભાનુદર્શિતં।
જહાર લક્ષ્મીં સોમસ્ય યચ્ચાસ્ય વિષયં મહત્

ચાલયામાસ દીપ્તાંશું ધર્મદ્વારા સભાસ્કરં।
શાસનં ચાસ્ય વિષયં જહાર દિનકર્મ ચ

સોગ્નિં દેવમુખં જિત્વા ચકારાત્મમુખાશ્રયં।
વાયું ચ તરસા જિત્વા ચકારાત્મવશાનુગં

સ સમુદ્રાત્સમાનીય સમસ્તાઃ સરિતો બલાત્।
ચકારાભિસુખાવીર્યા દેહભૂતાશ્ચ સિંધવઃ

અપઃ સ્વવશગાઃ કૃત્વા દિવિજાયાશ્ચ ભૂમિજાઃ।
છાદયામાસ જગતીં સુગુપ્તાં ધરણીધરૈઃ

સ સ્વયંભૂરિવાભાતિ મહાભૂતપતિર્મહાન્।
સર્વલોકમયો દૈત્યઃ સર્વલોકભયાવહઃ

સ લોકપાલૈકવપુશ્ચંદ્રસૂર્યગ્રહાત્મવાન્।
પાવકાનિલસંભૂતો રરાજ યુધિ દાનવઃ

પારમેષ્ઠ્યે સ્થિતઃ સ્થાને લોકાનાં પ્રભવોપમે।
તં તુષ્ટુવુર્દૈત્યગણા દેવા ઇવ પિતામહં

પંચ તં નાભ્યવર્તંત વિપરીતેન કર્મણા।
વેદો ધર્મઃ ક્ષમા સત્યં શ્રીશ્ચ નારાયણાશ્રયા

સ તેષામનુપસ્થાનાત્સક્રોધો દાનવેશ્વરઃ।
વૈષ્ણવં પદમન્વિચ્છન્સ ગતો દેવતાયતઃ

સ દદર્શ સુપર્ણસ્થં શંખચક્રગદાધરં।
દાનવાનાં વિનાશાય ભ્રામયંતં ગદાં શુભાં

સજલાંભોદસદૃશં વિદ્યુત્સદૃશવાસસં।
આરૂઢં સ્વર્ણપત્રાઢ્યં ખેચરં કાશ્યપં ખગં

દુષ્ટદૈત્યવિનાશાય દૃષ્ટ્વા ખસ્થમિવસ્થિતં।
દાનવો વિષ્ણુમક્ષોભ્યં બભાષે ક્ષુબ્ધમાનસઃ

અયં સ રિપુરસ્માકં પૂર્વેષાં પ્રાણનાશનઃ।
અર્ણવાવાસિનશ્ચૈવ મધોશ્ચ કૈટભસ્ય ચ

અયં સ રિપુરસ્માકમસમઃ કિલ કથ્યતે।
અનેકસંયુગેનેન દાનવા બહવો હતાઃ

અયં સ નિર્ઘૃણો લોકે સ્ત્રીબાલનિરપત્ત્રપઃ।
યેન દાનવનારીણાં સીમંતોદ્વરણં કૃતમ્

અયં સ વિષ્ણુર્દેવાનાં વૈકુંઠશ્ચ દિવૌકસામ્।
અનંતો ભોગિનાં મધ્યે સ્વયંભૂશ્ચ સ્વયંભુવઃ

અયં સ નાથો દેવાનામસ્માભિર્વિપ્રકૃષ્યતે।
અસ્ય ક્રોધં સમાસાદ્ય હિરણ્યકશિપુર્હતઃ

અસ્યચ્છાયામુપાશ્રિત્ય દેવા મખમુખે સ્થિતાઃ।
આજ્યં મહર્ષિભિર્દત્તમશ્નુવંતિ ત્રિધા હુતમ્

અયં સ નિધને હેતુઃ સર્વેષામમરદ્વિષામ્।
અસ્ય ચક્રપ્રવિષ્ટાનિ કુલાન્યસ્માકમાહવે

અયં સ કિલ યુદ્ધેષુ સુરાર્થે ત્યક્તજીવિતઃ।
સ વિભુસ્તેજસા યુક્તં ચક્રં ક્ષિપતિ શત્રુષુ

અયં સ કાલો દૈત્યાનાં કાલભૂતે મયિ સ્થિતે।
અતિક્રાંતસ્ય કાલસ્ય ફલં પ્રાપ્સ્યતિ કેશવઃ

દિષ્ટ્યેદાનીં સમક્ષં મે વિષ્ણુરેષ સમાગતઃ।
નિષ્પિષ્ટો બહુના સંખ્યે મય્યેવ પ્રણશિષ્યતિ

યાસ્યામ્યપચિતિં દિષ્ટ્યા પૂર્વેષામદ્ય સંયુગે।
ઇમન્નારાયણં હત્વા દાનવાનાં ભયાવહમ્

ક્ષિપ્રમેવ હનિષ્યામિ રણેઽમરગણાનહમ્।
જાત્યંતરગતોપ્યેષ બાધતે દાનવાન્મૃધે

એષોઽનંતઃ પુરા ભૂત્વા પદ્મનાભ ઇતિ શ્રુતઃ।
જઘાનૈકાર્ણવે ઘોરે તાવુભૌ મધુકૈટભૌ

દ્વિધાભૂતં વપુઃ કૃત્વા સિંહસ્યાર્દ્ધં નરસ્ય ચ।
પિતરં મે જઘાનૈકો હિરણ્યકશિપું પુરા

શુભં ગર્ભમધત્તૈનમદિતિર્દેવતારણિઃ।
ત્રીન્લોકાનાજહારૈકઃ ક્રમમાણસ્ત્રિભિઃ ક્રમૈઃ

ભૂયસ્ત્વિદાનીં સંપ્રાપ્તે સંગ્રામે તારકામયે।
મયા સહ સમાગમ્ય સ દેવો વિનશિષ્યતિ

એવમુક્ત્વા બહુવિધં ક્ષિપ્રં નારાયણં રણે।
વાગ્ભિરપ્રતિરૂપાભિર્યુદ્ધમેવાભ્યરોચયત્

ક્ષિપ્યમાણોઽસુરેંદ્રેણ ન ચુકોપ ગદાધરઃ।
ક્ષમાબલેન મહતા સસ્મિતં ચેદમબ્રવીત્

અલ્પં દર્પબલં દૈત્ય સ્થિરમક્રોધજં બલમ્।
હતસ્ત્વં દર્પજૈર્દોષૈર્હિત્વા યો ભાષસે ક્ષમામ્

અધમસ્ત્વં મમ મતો ધિગેતત્તવ વાગ્બલમ્।
કે તત્ર પુરુષાઃ સંતિ યત્ર ગર્જંતિ યોષિતઃ

અહં ત્વાં દૈત્ય પશ્યામિ પૂર્વેષાં માર્ગગામિનમ્।
પ્રજાપતિં કૃતં સેતું ત્યક્ત્વા કઃ સ્વસ્તિમાન્ભવેત્

અદ્ય ત્વાં નાશયિષ્યામિ દેવવ્યાપારઘાતકમ્।
સ્વેષુ સ્વેષુ ચ સ્થાનેષુ સ્થાપયિષ્યામિ દેવતાઃ

એવં બ્રુવતિ વાક્યં તુ મૃધે શ્રીવત્સધારિણિ।
જહાસ દાનવઃ ક્રોધાદ્ધસ્તાંશ્ચક્રેણ સાયુધાન્

સ બાહુશતમુદ્યમ્ય સર્વાયુધગણાન્રણે।
ક્રોધાદ્વિગુણરક્તાક્ષો વિષ્ણોર્વક્ષસ્ય પાતયત્

દાનવાશ્ચાપિ સમરે મયતારપુરોગમાઃ।
ઉદ્યતાયુધનિસ્ત્રિંશા વિષ્ણુમભ્યદ્રવન્રણે

સ તાડ્યમાનોઽતિબલૈર્દૈત્યૈઃ સર્વાયુધોદ્યતૈઃ।
ન ચચાલ તતો યુદ્ધે કંપ્યમાન ઇવાચલઃ

સંયુક્તશ્ચ સુપર્ણેન કાલનેમિર્મહાસુરઃ।
સર્વપ્રાણેન મહતીં ગદામુદ્યમ્ય બાહુભિઃ

ઘોરાં જ્વલંતીં મુમુચે સંરબ્ધો ગરુડોપરિ।
કર્મણા તેન દૈત્યસ્ય વિષ્ણુર્વિસ્મયમાગમત્

તદા તેન સુપર્ણસ્ય પાતિતા મૂર્ધ્નિ સા ગદા।
સુપર્ણં વ્યથિતં દૃષ્ટ્વા ક્ષતં ચ વપુરાત્મનઃ

ક્રોધસંરક્તનયનો વૈકુંઠશ્ચક્રમાદદે।
વ્યવર્દ્ધત ચ વેગેન સુપર્ણેન સમં વિભુઃ

ભુજાશ્ચાસ્ય વ્યવર્ધંત વ્યાપ્તવંતો દિશો દશ।
વિદિશશ્ચૈવ ખં ચાપિ ગાં ચૈવ પ્રતિપૂરયન્

વવૃધે સ પુનર્લોકાન્ક્રાંતુકામ ઇવૌજસા।
તં જયાય સુરેંદ્રાણાં વર્દ્ધમાનં નભસ્તલે

ૠષયઃ સહ ગંધર્વાસ્તુષ્ટુવુર્મધુસૂદનમ્।
સદ્યાં કિરીટેન લિખન્શિરસા ભાસ્વરેણ ચ

પદ્ભ્યામાક્રમ્યવસુધાં દિશઃ પ્રચ્છાદ્ય બાહુભિઃ।
સહસ્રકરતુલ્યાભં સહસ્રારમરિક્ષયમ્

દીપ્તાગ્નિસદૃશં ઘોરંદર્શનેન સુદર્શનમ્।
સુવર્ણરેણુપર્યંતં વજ્રનાભં ભયાવહં

મેદોસ્થિમજ્જરુધિરૈઃ સિક્તં દાનવસંભવૈઃ।
અદ્વિતીયં પ્રહરણં ક્ષુરપર્યંતમંડલમ્

સ્રગ્દામમાલાનિચિતં કામગં કામરૂપિણં।
સ્વયં સ્વયંભુવા સૃષ્ટં ભયદં સર્વવિદ્વિષામ્

દધાર રોષેણાવિષ્ટં નિત્યમાહવદર્પિતં।
ક્ષેપણાદ્યસ્ય મુહ્યંતિ લોકાઃ સસ્થાણુજંગમાઃ

ક્રવ્યાદાનિ ચ ભૂતાનિ તૃપ્તિં યાંતિ મહામૃધે।
તમપ્રતિમકર્માણં સમાનં સૂર્યવર્ચસા

ચક્રમુદ્યમ્ય સમરે કોપદીપ્તો ગદાધરઃ।
પ્રણષ્ટં દાનવં તેજઃ કુર્વાણં સ્વેન તેજસા

ચિચ્છેદ બાહૂંસ્તેનૈવ સમરે કાલનેમિનઃ।
તચ્ચ વક્ત્રશતં ઘોરં સાગ્નિચૂર્ણાટ્ટહાસિ વૈ

તસ્ય દૈત્યસ્ય ચક્રેણ પ્રમમાથ બલાદ્ધરિઃ।
સચ્છિન્નબાહુર્વિશિરાનપ્રાકંપત દાનવઃ

કબંધાવસ્થિતઃ સંખ્યે વિશાખૈવ પાદપઃ।
તંવિતત્ય મહાપક્ષૌ વાયોઃ કૃત્વા સમં જવમ્

ઉરસા તાડયામાસ ગરુડઃ કાલનેમિનં।
સ તસ્ય દેહોભિમુખો વિબાહુઃ ખાત્પરિભ્રમન્

નિપપાત દિવં ત્યક્ત્વા ક્ષોભયન્ધરણીતલમ્।
તસ્મિન્નિપતિતે દૈત્યે દેવાઃ સર્ષિગણાસ્તથા

સાધુસાધ્વિતિ વૈકુંઠં સમેતાઃ પ્રત્યપૂજયન્।
અપરે યે તુ દૈત્યા વૈ યુદ્ધે દૃષ્ટપરાક્રમાઃ

તે સર્વે બાહુભિર્વ્યાપ્તા ન શેકુશ્ચલિતું રણે।
કાંશ્ચિત્કેશેષુ જગ્રાહ કાંશ્ચિત્કંઠેષ્વપીડયત્

ચકર્ત કસ્યચિદ્વક્ત્રં મધ્યે ગૃહ્ણાત્તથાપરમ્।
તે ગદાચક્રનિર્દગ્ધા ગતસત્વા ગતાસવઃ

ગગનાદ્ભ્રષ્ટસર્વાંગા નિપેતુર્ધરણીતલે।
તેષુ સર્વેષુ દૈત્યેષુ હતેષુ પુરુષોત્તમઃ

શક્રપ્રિયં તતઃ કૃત્વા કૃતકર્મગદાધરઃ।
તસ્મિન્વિમર્દે સંવૃત્તે સંગ્રામે તારકામયે

તં ચ દેશં જગામાશુ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ।
સર્વૈર્બ્રહ્મર્ષિભિઃ સાર્દ્ધં ગંધર્વાપ્સરસાંગણૈઃ

દેવદેવં હરિં દેવઃ પૂજયન્વાક્યમબ્રવીત્।
કૃતં દેવ મહત્કર્મ સુરાણાં શલ્યમુદ્ધૃતમ્

નિધનેન ચ દૈત્યાનાં વયં ચ પરિતોષિતાઃ।
યોઽયં ત્વયા હતો વિષ્ણો કાલનેમિર્મહાસુરઃ

ત્વામેતસ્ય ૠતે હ્યસ્મિન્શાસ્તા કશ્ચિન્ન વિદ્યતે।
એષ દેવાન્પરિભવન્લોકાંશ્ચ સચરાચરાન્

ૠષીણાં કદનં કૃત્વા મામપિ પ્રતિગર્જતિ।
તદનેન ત્વદીયેન પરિતુષ્ટોસ્મિ કર્મણા

યદયં કાલકલ્પસ્તે કાલનેમિર્નિપાતિતઃ।
તદાગચ્છસ્વ ભદ્રં તે ગચ્છામ દિવમુત્તમામ્

બ્રહ્મર્ષયસ્ત્વાં તત્રસ્થાઃ પ્રતીક્ષંતે સદો ગતાઃ।
કં ચાહં તવ દાસ્યામિ વરં વરભૃતાં વર

સ્વસ્થાનસ્થેષુ દેવેષુ તેષાં ચ વરદો ભવાન્।
નિર્યાતમેતત્ત્રૈલોક્યં સ્ફીતં નિહતકંટકમ્

અસ્મિન્નેવ મૃધે વિષ્ણો શક્રાય સુમહાત્મને।
એવમુક્તો ભગવતા બ્રહ્મણા હરિરવ્યયઃ

દેવાન્શક્રમુખાન્સર્વાનુવાચ શુભયા ગિરા।
વિષ્ણુરુવાચ।
શ્રૂયતાં ત્રિદશાસ્સર્વે યાવંતોઽત્ર સમાગતાઃ

સુપર્ણસહિતૈસ્તત્ર પુરસ્કૃત્ય પુરંદરં।
અસ્માભિઃ સમરે સર્વૈઃ કાલનેમિમુખા હતાઃ

દાનવા વિક્રમોપેતાઃ શક્રાદપિ મહત્તરાઃ।
અસ્મિન્મહતિ સંગ્રામે દ્વાવેવ તુ વિનિસ્સૃતૌ

વિરોચનસ્તુ દૈતેયઃ સ્વર્ભાનુશ્ચ મહાબલઃ।
સ્વાં દિશં ભજતાં શક્રો દિશં વરુણ એવ ચ

યામ્યાં યમઃ પાલયતામુત્તરાં ચ ધનાધિપઃ।
ૠક્ષૈઃ સહ સદા યોગં ગચ્છતાં ચંદ્રમાસ્તથા

અયમૃતુમુખં સૂર્યો ભજતામયનૈઃ સહ।
આજ્યભાગાઃ પ્રવર્તંતાં સદસ્યૈરભિપૂજિતાઃ

હૂયંતામગ્નયો વિપ્રૈર્વેદદૃષ્ટેન કર્મણા।
દેવાશ્ચ બલિહોમેન સ્વાધ્યાયેન મહર્ષયઃ

શ્રાદ્ધેન પિતરશ્ચૈવ તુષ્ટિં યાંતુ યથાસુખમ્।
વાયુશ્ચરતુ માર્ગસ્થસ્ત્રિધા દીપ્યતુ પાવકઃ

ત્રયોવર્ણાશ્ચ લોકાંસ્ત્રીસ્તપર્પયંત્વાત્મજૈર્ગુણૈઃ।
ક્રતવઃ સંપ્રવર્તંતાં દીક્ષણીયૈર્દ્વિજાતિભિઃ

દક્ષિણાશ્ચોપપદ્યંતાં યાજ્ઞિકૈશ્ચ પૃથક્પૃથક્।
ગાશ્ચ સૂર્યો રસાન્સોમો વાયુઃ પ્રાણાંશ્ચ પ્રાણિષુ

તર્પયન્તઃ પ્રવર્તંતામેતે સોમ્યૈઃ સ્વકર્મભિઃ।
યથાવદનુપૂર્વેણ મહેંદ્રમલયોદ્ભવાઃ

ત્રૈલોક્યમાતરઃ સર્વાઃ સમુદ્રં યાંતુ સિંધવઃ।
દૈત્યેભ્યસ્ત્યજ્યતાં ભીશ્ચ શાંતિં વ્રજત દેવતાઃ

સ્વસ્તિ વોઽસ્તુ ગમિષ્યામિ બ્રહ્મલોકં સનાતનં।
સ્વગૃહે સ્વર્ગલોકે વા સંગ્રામે વા વિશેષતઃ

વિશ્વસ્તૈશ્ચ ન ગંતવ્યં નિત્યં ક્ષુદ્રા હિ દાનવાઃ।
છિદ્રેષુ પ્રહરંત્યેતે ન તેષાં સંસ્થિતિર્ધ્રુવા

સૌમ્યાનાં નિજભાવાનાં ભવતામાર્જવે મનઃ।
એવમુક્ત્વા સુરગણાન્વિષ્ણુસ્સત્યપરાક્રમઃ

જગામ બ્રહ્મણા સાર્દ્ધં બ્રહ્મલોકં મહાયશાઃ।
દેવાનાં મહતીં પ્રીતિમુત્પાદ્ય ભગવાન્પ્રભુઃ

એતદાશ્ચર્યમભવત્સંગ્રામે તારકામયે।
દાનવાનાં ચ વિષ્ણોશ્ચ યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે પદ્મોદ્ભવદેવાસુરયુદ્ધે નામૈકચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ