પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.40

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
અથ યોગવતાં શ્રેષ્ઠમસૃજદ્ભૂરિવર્ચસમ્।
સ્રષ્ટારં સર્વલોકાનાં બ્રહ્માણં સર્વતોમુખમ્

તસ્મિન્હિરણ્મયે પદ્મે બહુયોજનવિસ્તૃતે।
સર્વતેજોગુણમયે પાર્થિવૈર્લક્ષણૈર્વૃતે

તચ્ચ પદ્મં પુરાભૂતં પૃથિવીરૂપમુત્તમમ્।
નારાયણસમુદ્ભૂતં પ્રવદંતિ મહર્ષયઃ

યત્પદ્મં સા રસાદેવી પૃથિવી પરિકથ્યતે।
યે પદ્મકેસરા મુખ્યાસ્તાન્દિવ્યાન્પર્વતાન્વિદુઃ

હિમવંતં ચ નીલં ચ મેરું નિષધમેવ ચ।
કૈલાસં શૃંગવંતં ચ તથાદ્રિં ગંધમાદનમ્

પુણ્યં ત્રિશિખરં ચૈવ કાંતં મંદરમેવ ચ।
ઉદારં પિંજરં ચૈવ વિંધ્યમસ્તં ચ પર્વતમ્

એત એવ ગણાનાં ચ સિદ્ધાનાં ચ મહાત્મનામ્।
આશ્રયાઃ પુણ્યશીલાનાં સર્વકામફલપ્રદાઃ

એતેષામંતરે દ્વીપો જંબૂદ્વીપ ઇતિ સ્મૃતઃ।
જંબુદ્વીપસ્ય સંસ્થાનં યાજ્ઞીયા યત્ર ચ ક્રિયાઃ

તેભ્યો યદ્દ્રવતે તોયં દિવ્યામૃતરસોપમમ્।
દિવ્યતીર્થશતાધારાઃ સરસ્યઃ સર્વતઃ સ્મૃતાઃ

યાન્યેતાનીહપદ્મસ્ય કેસરાણિ સમંતતઃ।
અસંખ્યેયાઃ પૃથિવ્યાં તે વિવિધાશ્ચૈવ પર્વતાઃ

યાનિ પર્ણાનિ પદ્મસ્ય ભૂરિપૂર્વાણિ પાર્થિવ।
તે દુર્ગમાઃ શૈલચિતા મ્લેચ્છદેશાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

યાન્યધોભાગપત્રાણિ તા નિવાસાસ્તુ ભાગશઃ।
દૈત્યાનામસુરાણાં ચ પન્નગાનાં ચ પાર્થિવ

તેષાં મધ્યેંતરં યત્તુ તદ્રસાતલસંજ્ઞિતમ્।
મહાપાતકકર્માણો મજ્જંતે યત્ર માનવાઃ

ચતુર્દિશાસુ સંખ્યાતાશ્ચત્વારઃ સલિલાકરાઃ।
એવં નારાયણસ્યાર્થે મહી પુષ્કર સંભવા

પ્રાદુર્ભાવોપ્યયં તસ્માન્નામ્ના પુષ્કરસંજ્ઞિતઃ।
એતસ્માત્કારણાદ્યજ્ઞે પુરાણૈઃ પરમર્ષિભિઃ

યજ્ઞિયૈર્વેદદૃષ્ટાંતૈર્યજ્ઞૈર્યૂપચિતિઃ કૃતા।
એવં ભગવતા તેન વિશ્વવ્યાપ્યધરાચિતા

પર્વતાનાં નદીનાં ચ રચના ચૈવ નિર્મિતા।
વિશ્વસ્ય યશ્ચાપ્રતિમપ્રભાવઃ પ્રભાકરા ભો વરુણોમિતદ્યુતિઃ

શનૈઃ સ્વયંભૂર્વ્યસૃજત્સુષુપ્તં જગન્મયઃ પદ્મનિધિં મહાર્ણવે।
વિઘ્નસ્તપસિ સંભૂતો મધુર્નામ મહાસુરઃ

તેનૈવ ચ સહોદ્ભૂતો હ્યસુરો નામ કૈટભઃ।
તૌ રજસ્તમસોર્ભૂતૌ સંભૂતૌ તામસૌ ગણૌ

એકાર્ણવં જગત્સર્વં ક્ષોભયેતાં મહાબલૌ।
દિવ્યરક્તાંબરધરૌ શ્વેતદીપ્તોગ્રદંષ્ટ્રિણૌ

કિરીટમકુટોદગ્રૌ કેયૂરવલયોજ્જ્વલૌ।
મહાવિવૃતતામ્રાક્ષૌ પીનોરસ્કૌ મહાભુજૌ

મહાગિરેઃ સંહનનૌ જંગમાવિવ પર્વતૌ।
નવમેઘપ્રતીકાશાવાદિત્યપ્રતિમાનનૌ

વિપુલાભોગકેયૂર કરાભ્યામતિભીષણૌ।
પાદસંચારવિન્યાસૈર્વિક્ષિપંતાવિવાર્ણવમ્

કંપયંતૌ હરિમિવ શયાનં મધુસૂદનમ્।
તૌ તત્ર વિચરંતૌ તુ પુષ્કરે વિશ્વતોમુખૌ

યોગિનાં શ્રેષ્ઠમત્યંતં દીપ્તં દદૃશતુસ્તદા।
નારાયણસમાજ્ઞાતં સૃજંતમખિલાઃ પ્રજાઃ

દૈવતાનિ ચ વિશ્વાનિ માનસાંશ્ચ સુતાનૃષીન્।
તતસ્તાવૂચતુસ્તત્ર બ્રહ્માણમસુરોત્તમૌ

દુષ્ટૌ યુયુત્સૂ સંક્રુદ્ધૌ ક્રોધવ્યાકુલિતેક્ષણૌ।
કસ્ત્વં પુષ્કરમધ્યસ્થઃ સિતોષ્ણીષશ્ચતુર્ભુજઃ

આવામગણયન્મોહાદાસ્સે ત્વં વિગતસ્પૃહઃ।
એહ્યાગચ્છાવયોર્યુદ્ધં દેહિ ત્વં કમલોદ્ભવ

આવાભ્યાં પરમેશાભ્યામશક્તઃ સ્થાતુમર્ણવે।
તત્ર કશ્ચ ભવેત્તુભ્યં યેન ચાત્ર નિયોજિતઃ

કઃ સ્રષ્ટા કશ્ચ તે ગોપ્તા કેન નામ્નાભિધીયતે।
બ્રહ્મોવાચ।
ઈશ્વરઃ પ્રોચ્યતે લોકે વિષ્ણુશ્ચાનંતશક્તિધૃત્

તત્સકાશાત્તુ જાતં માં સ્રષ્ટારમવગચ્છતમ્।
મધુકૈટભા ઊચતુઃ।
નાવયોઃ પરમં લોકે કિંચિદસ્તિ મહામુને

આવાભ્યાં ચ્છાદ્યતે વિશ્વં તમસા રજસા ચ વૈ।
રજસ્તમોમયાવાવામૃષીણામતિલંઘિનૌ

ધર્મ શીલં ચ્છાદયન્તૌ નાશકૌ સર્વદેહિનામ્।
આવાભ્યાં યુજ્યતે લોકો દુસ્તરાભ્યાં યુગે યુગે

આવામર્થશ્ચ કામશ્ચ યજ્ઞસ્સર્વપરિગ્રહઃ।
સુખં યત્ર મદો યત્ર યત્ર શ્રીઃ કીર્તિરેવ ચ

યેષાં યત્કાંક્ષિતં કિંચિત્તત્તદાવાં વિચિંતય।
બ્રહ્મોવાચ।
આવાભ્યાં સંહતૌ દૃષ્ટ્વા યુવાં પૂર્વં પરાજિતૌ

તં સમાધાય ગુણિનં સત્વં ચાસ્મિ સમાશ્રિતઃ।
યઃ પરો યોગયુક્તાત્મા યોક્ષરઃ સત્વમેવ ચ

રજસસ્તમસશ્ચૈવ યઃ સ્રષ્ટા વિશ્વસંભવઃ।
તતો ભૂતાનિ જાયંતે સાત્વિકાનીતરાણિ ચ

સ એવ યુવયોર્નાશં વાસુદેવઃ કરિષ્યતિ।
સ્વપન્નેવ તતો દેવો બહુયોજનવિસ્તૃતૌ

બાહૂ નારાયણો બ્રહ્મ કૃતવાનાત્મમાયયા।
કૃષ્યમાણૌ તતસ્તસ્ય બાહુભ્યાં બાહુશાલિનૌ

ચેરતુસ્તૌ વિગલિતૌ શકુનાવિવ પીવરૌ।
તતસ્તાવાહતુર્ગત્વા વાસુદેવં સનાતનમ્

પદ્મનાભં હૃષીકેશં પ્રણિપત્ય નતાવુભૌ।
જાનીવસ્ત્વાં વિશ્વયોનિં ત્વામેકં પુરુષોત્તમમ્

આવયોશ્ચૈવ હેતું ત્વાં જાનન્તૌ બુદ્ધિકારણમ્।
અમોઘદર્શનં સત્યં યતસ્ત્વાં વિદ્વ(?)શાશ્વતમ્

તતસ્ત્વામભિતો દેવ કાંક્ષાવઃ પ્રસમીક્ષિતુમ્।
અમોઘદર્શનોસિ ત્વં નમસ્તે સમિતિંજય

શ્રીભગવાનુવાચ।
કિમર્થં મામનુબ્રૂથ યુવામસુરસત્તમૌ।
ગતાયુષ્કૌ યુવાં ભૂયસ્ત્વહો જીવિતુમિચ્છથઃ

મધુકૈટભા ઊચતુઃ।
યસ્મિન્ન કશ્ચિન્મૃતવાન્દેવ તસ્મિન્વધં પ્રભો।
ઇચ્છાવઃ પુત્રતાં ચૈવ ભવતઃ સુમહાતપઃ

શ્રીભગવાનુવાચ।
યુવયોર્બાઢમેતત્સ્યાદ્ભવિષ્યે કલિસંભવે।
ભવિષ્યથો ન સંદેહઃ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ વામ્

વરં પ્રદાયાથ મહાસુરાભ્યાં સનાતનો વિશ્વધરઃ સુરોત્તમઃ।
રજસ્તમોજૌ તુ તદાંજનોપમૌ મમર્દ તાવૂરુતલેઽમરપ્રભુઃ

સ્થિત્વા તસ્મિંસ્તુ કમલે બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાંવરઃ।
ઊર્ધ્વબાહુર્મહાતેજાસ્તપોઘોરં સમાશ્રિતઃ

પ્રજ્વલન્નિવ તેજોભિર્ભાભિઃ સ્વાભિસ્તમોનુદઃ।
બભાષે સ તુ ધર્માત્મા સહસ્રાંશુરિવાંશુભિઃ

અથાન્યદ્રૂપમાસ્થાય પ્રભુર્નરાયણોવ્યયઃ।
આજગામ મહાતેજા યોગાચાર્યો મહાયશાઃ

સાંખ્યાચાર્યશ્ચ મતિમાન્કપિલો બ્રહ્મણાં વરઃ।
ઉભાવપિ મહાત્માનૌ પૂજિતૌ તત્ર તત્પરૌ

તૌ પ્રાપ્તાવૂચતુસ્તત્ર બ્રહ્માણમમિતૌજસમ્।
પરાવરવિશેષજ્ઞૌ પૂજિતૌ ચ મહર્ષિભિઃ

બ્રહ્મ સંપરિવેદ્યં તે વિશાલ જગદાસ્થિતૌ।
ગ્રામણીસ્સર્વભૂતાનાં બ્રહ્મા ત્રૈલોક્યપૂજિતઃ

તયોસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા વિબોધ્યગતયોઃ પરમ્।
ત્રીનિમાન્કૃતવાન્લોકાન્યથેયં બ્રહ્મણઃ શ્રુતિઃ

પુત્રં સ્વસંભવં ચૈકં સમુત્પાદિતવાન્ભુવમ્।
તદાગ્રે ચાગતસ્તસ્ય બ્રહ્મમાનસસંભવઃ

ઉત્પન્નમાત્રો બ્રહ્માણમુક્તવાન્માનસઃ સુતઃ।
કિં કુર્મસ્તવ સાહાય્યં બ્રવીતુ ભગવાનિતિ

બ્રહ્મોવાચ।
યદેષ કપિલો નામ બ્રહ્મનારાયણસ્તથા।
વદતો ભવતસ્ત્વં તુ તત્કુરુષ્વ મહામતે

બ્રહ્મણા સ તથોક્તસ્તૌ પ્રાહ ભૂપ સમુત્થિતઃ।
શુશ્રૂષુરસ્મિ યુવયોઃ કિં કરોમિ કૃતાંજલિ

શ્રીભવગવાનુવાચ।
યત્સત્યમક્ષરં બ્રહ્મ અષ્ટાદશવિધં ચ તત્।
યત્સત્યમમૃતં તત્તુ પરં પદમનુસ્મર

એતદ્વચો નિશમ્યૈવં સ યયૌ દિશમુત્તરાં।
ગત્વા ચ તત્ર સ બ્રહ્મ અગમજ્જ્ઞાનચક્ષુષા

તતો બ્રહ્મા ભુવર્નામ દ્વિતીયમસૃજત્પ્રભુઃ।
સંકલ્પયિત્વા મનસા તમેવ ચ મહામનાઃ

તતઃ સોપ્યબ્રવીદ્વાક્યં કિં કરોમિ પિતામહ।
પિતામહસમા જ્ઞાતો બ્રહ્માણં સમુપસ્થિતઃ

બ્રાહ્મણસ્યામૃતરસોનુભૂતસ્તેન વૈ તતઃ।
પ્રાપ્તઃ સપરમંસ્થાનં સ તયોઃ પાર્શ્વમાગતઃ

તસ્મિન્નપિ ગતે સોથ તૃતીયમસૃજત્પ્રભુઃ।
મોક્ષપ્રવૃત્તિકુશલં સુવર્નામયુતઃ પ્રભુઃ

સોપિ તંધર્મમાસ્થાય તયોરેવાગમદ્ગતિં।
એવં પુત્રાસ્ત્રયોપ્યેતે ગતાઃ શંભોર્મહાત્મનઃ

તાન્ગૃહીત્વા સુતાંસ્તસ્ય તૌ ગતાવૂર્જિતાં ગતિં।
નારાયણશ્ચ ભગવાન્કપિલશ્ચ યતીશ્વરઃ

યં કાલં તે ગતા બ્રહ્મ બ્રહ્મા તં કાલમેવ ચ।
તપોઘોરતરં ભૂયઃ સંશ્રિતઃ પરમં પદં

ન ચ શક્તસ્તતો બ્રહ્મા પ્રભુરેકસ્તપશ્ચરન્।
શરીરાર્ધાત્તતો ભાર્યામુત્પાદયતિ તચ્છુભામ્

આત્મનઃ સદૃશાન્પુત્રાનસૃજદ્વૈ પિતામહઃ।
વિશ્વે પ્રજાનાં પતયો યેભ્યો લોકા વિનિઃસૃતાઃ

વિશ્વેશં પ્રથમં તાવન્મહાત્મા તપસાત્મજમ્।
સર્વત્રસંહતં પુણ્યં નામ્ના ધર્મં સ સૃષ્ટવાન્

દક્ષં મરીચિમત્રિં ચ પુલસ્ત્યં પુલહં કતુમ્।
વસિષ્ઠં ગૌતમં ચૈવ ભૃગુમંગિરસં મુનિં

અત્યદ્ભુતાસ્સ્વકૃત્યેન જ્ઞેયાસ્તે તુ મહર્ષયઃ।
ત્રયોદશગુણારંભા યે વંશાસ્તુ મહર્ષિણાં

અદિતિર્દિતિર્દનુઃ કાલા અનાયુઃ સિંહિકા ખસા।
પ્રાચી ક્રોધા ચ સુરસા વિનતા કદ્રુરેવ ચ

દક્ષસ્યાપત્યમેતદ્વૈ કન્યા દ્વાદશ પાર્થિવ।
નક્ષત્રાણિ ચ ચંદ્રસ્ય વિંશતિસ્સપ્ત ચોર્જિતાઃ

મરીચેઃ કશ્યપઃ પુત્રસ્તપસા નિર્મિતઃ કિલ।
તસ્મૈ દ્વાદશકન્યાશ્ચ દક્ષસ્તાશ્ચાન્વમન્યત

નક્ષત્રાણિ ચ સોમાય તથૈવં દત્તવાનૃષિઃ।
રોહિણ્યાદીનિ સર્વાણિ પુણ્યાનિ કુરુનંદન

લક્ષ્મીસ્સરસ્વતી સંધ્યા વિશ્વેશા ચ મહાયશાઃ।
દેવી સરસ્વતી ચૈવ બ્રહ્મણા નિર્મિતાઃ પુરા

એતાઃ પઞ્ચ વરિષ્ઠા વૈ સુરશ્રેષ્ઠાય પાર્થિવ।
દત્તા ધર્માય ભદ્રં તે બ્રહ્મણા દૃષ્ટકર્મણા

યા રૂપાર્ધવતી પત્ની બ્રહ્મણઃ કામરૂપિણી।
સુરભિઃ સહસા ભૂત્વા બ્રહ્માણં સમુપસ્થિતા

તતસ્તામગમદ્બ્રહ્મા મૈથુને લોકપૂજિતઃ।
લોકસર્જનહેતુજ્ઞો ગવામર્થાય સત્તમ

જજ્ઞે ચૈકાદશસુતાન્વિપુલાન્ધર્મસંજ્ઞિતાન્।
રક્તસંધ્યાભ્રસંકાશાન્મહતસ્તિગ્મતેજસઃ

તે રુદંતો દ્રવંતશ્ચ ગતવંતઃ પિતામહમ્।
રોદનાદ્દ્રવણાચ્ચૈવ રુદ્રા એવેતિ તે સ્મૃતાઃ

નિર્હૃતિશ્ચૈવ સંધ્યશ્ચ તૃતીયશ્ચાપ્યયોનિજઃ।
મૃગવ્યાધઃ કપર્દી ચ મહાવિશ્વેશ્વરશ્ચ યઃ

અહિર્બુધ્ન્યશ્ચ ભગવાન્કપાલી ચૈવ પિંગલઃ।
સેનાનીશ્ચ મહાતેજા રુદ્રાશ્ચૈકાદશ સ્મૃતાઃ

તસ્યામેવ સુરભ્યાં ચ ગાવો જાતાઃ સુરાશ્ચ યે।
અજશ્ચૈવ તુ હંસશ્ચ તથૈવ નૃપસત્તમ

ઓષધ્યઃ પ્રવરાયાશ્ચ સુરભ્યાસ્તાસ્સમુત્થિતાઃ।
ધર્માલ્લક્ષ્મીસ્તથાકામં સાધ્યાન્સાધ્યા વ્યજાયત

ભવં ચ પ્રભવં ચૈવ કૃશાશ્વં સુવહં તથા।
અરુણં વરુણં ચૈવ વિશ્વામિત્ર ચલ ધ્રુવૌ

હવિષ્મંતં તનૂજં ચ વિધાનાભિમતાવપિ।
વત્સરં ચૈવ ભૂતિં ચ સર્વાસુરનિષૂદનમ્

સુપર્વાણં બૃહત્કાંતિં સાધ્યા લોકનમસ્કૃતમ્।
વાસવાનુગતા દેવી જનયામાસ વૈ સુરાન્

ધરં વૈ પ્રથમં દેવં દ્વિતીયં ધ્રુવમવ્યયમ્।
વિશ્વાવસું તૃતીયં ચ ચતુર્થં સોમમીશ્વરં

તતોનુરૂપમાયં ચ યમં તસ્માદનંતરમ્।
સપ્તમં ચ તથા વાયુમષ્ટમં નિર્હૃતિં તથા

ધર્મસ્યાપત્યમેતદ્વૈ સુરભ્યાં તદજાયત।
વિશ્વેદેવાશ્ચ વિશ્વાયાં ધર્માજ્જાતા ઇતિ સ્મૃતાઃ

દક્ષશ્ચૈવ મહાબાહુઃ પુષ્કરસ્તમ એવ ચ।
ચાક્ષુષશ્ચ તતોત્રિશ્ચ તથા ભદ્રમહોરગૌ

વિશ્વાંતક વસુર્બાલો નિકુંભશ્ચ મહાયશાઃ।
રુરુદશ્ચાતિસિદ્ધૌજા ભાસ્કર પ્રમિતદ્યુતિઃ

વિશ્વાન્દેવાન્દેવમાતા વિશ્વેષાં જનયત્સુતાન્।
મરુત્વતી મરુત્વતો દેવાનજનયત્સુતાન્

અગ્નિશ્ચક્ષૂ રવિર્જ્યોતિઃ સાવિત્રી મિત્રમેવ ચ।
અમરં શરવૃષ્ટિં ચ સુકર્ષં ચ મહત્તરમ્

વિરાજં ચૈવ રાજં ચ વિશ્વાયું સુમતિં તથા।
અશ્વગં ચિત્રરશ્મિં ચ તથા ચ નિષધં નૃપં

ભૂય એવં ચાત્મવિધિં ચારિત્રં પાદમાત્રગં।
બૃહંતં વૈ બૃહદ્રૂપં તથા ચૈવ સનાભિગં

મરુત્વતી પ્રજા જજ્ઞે જ્યેષ્ઠાં તં મરુતાંગણં।
અદિતિઃ કશ્યપાજ્જજ્ઞે આદિત્યાન્દ્વાદશૈવ હિ

ઇંદ્રો વિષ્ણુર્ભગસ્ત્વષ્ટા વરુણોંશોર્યમારવિઃ।
પૂષા મિત્રશ્ચ વરદો ધાતા પર્જન્ય એવ હિ

ઇત્યેતે દ્વાદશાદિત્યા વરિષ્ટાસ્ત્રિદિવૌકસાં।
આદિત્યસ્ય સરસ્વત્યાં જજ્ઞાતે દ્વૌ સુતૌ વરૌ

તપઃશ્રેષ્ઠૌ ગુણશ્રેષ્ઠૌ ત્રિદિવસ્યાતિસંમતૌ।
દનુસ્તુ દાનવાન્જજ્ઞે દિતિર્દૈત્યાન્વ્યજાયત

કાલા તુ કાલકેયાંસ્તાનસુરાન્રાક્ષસાંસ્તથા।
અનાયુષાયાસ્તનયા વ્યાધયશ્ચ મહાબલાઃ

સિંહિકા ગ્રહમાતા ચ ગંધર્વજનની મુનિઃ।
પ્રાચી ત્વપ્સરસાં માતા પુણ્યાનાં ભારતેતરા

ક્રોધા સાઃ સર્વભૂતાનિ પિશાચા સા ચ પાર્થિવ।
જજ્ઞે યક્ષગણાંશ્ચૈવ રાક્ષસાંશ્ચ વિશાંપતે

ચતુષ્પદાનિ સત્વાનિ એતા ગાશ્ચૈવ સૌરભી।
પુરાણપુરુષશ્ચૈવ માયાં વિષ્ણુર્હરિઃ પ્રભુઃ

કથિતસ્તેનુપૂર્વેણ સંસ્તુતશ્ચ મહર્ષિભિઃ।
યશ્ચેદમગ્ર્યં શૃણુયાત્પુરાણં સદા નરઃ પર્વસુ ચેત્પઠેત

અવાપ્ય લોકં સ હિ વીતરાગઃ પરત્ર ચ સ્વર્ગફલાનિ ભુંક્તે।
ચક્ષુષા મનસા વાચા કર્મણા ચ ચતુર્વિધમ્

પ્રસાદયતિ યઃ કૃષ્ણં તસ્ય કૃષ્ણઃ પ્રસીદતિ।
રાજ્યં ચ લભતે રાજા નિર્ધનશ્ચોત્તમં ધનમ્

ક્ષીણાયુર્લભતે ચાયુઃ પુત્રકામોથ સંતતિમ્।
યજ્ઞાર્થિનસ્તથા કામાંસ્તપાંસિ વિવિધાનિ ચ

યં યં કામયતે કામં તં તં લોકેશ્વરાલ્લભેત્।
સર્વં વિહાય ય ઇમં પઠેદ્વૈ પૌષ્કરં હરેઃ

પ્રાદુર્ભાવં નરશ્રેષ્ઠ ન તસ્ય હ્યશુભં ભવેત્।
એષ પૌષ્કરકોનામ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ

કીર્તિતસ્તુ મહારાજ વ્યાસશ્રુતિનિદર્શનાત્।
વિષ્ણુત્વં શૃણુ મે વિષ્ણોર્હરિત્વં ચ કૃતેયુગે

વૈકુંઠત્વં ચ દેવેષુ કૃષ્ણત્વં માનુષેષુ ચ।
ઈશ્વરસ્ય હિતસ્યૈષા કર્મણાં ગહના ગતિઃ

સાંપ્રતં ભૂતભવ્યં ચ શૃણુ રાજન્યથાતથં।
અવ્યક્તો વ્યક્તલિંગસ્થો ય એષ ભગવાન્પ્રભુઃ

નારાયણો હ્યનંતાત્મા પ્રભવાપ્યય એવ ચ।
એષ નારાયણો ભૂત્વા હરિરાસીત્સનાતનઃ

બ્રહ્મા વાયુશ્ચ સોમશ્ચ ધર્મઃ શક્રો બૃહસ્પતિઃ।
અદિતેરપિ પુત્રત્વમેત્યજઃ કુરુનંદન

એષ વિષ્ણુરિતિ ખ્યાત ઇન્દ્રસ્યાવરજો વિભુઃ।
પ્રસાદનં તસ્યવિભોરદિત્યાઃ પુત્રકારણમ્

વધાર્થં સુરશત્રૂણાં દૈત્યદાનવરક્ષસામ્।
સસર્જાથ સુરાન્કલ્પે બ્રહ્માણં ચ પ્રજાપતીન્

અસૃજન્માનસાંસ્તત્ર બ્રહ્મવંશાનનુત્તમાન્।
તેભ્યોભવન્મહાત્મભ્યઃ પરંબ્રહ્મ સનાતનમ્

એતદાશ્ચર્યભૂતસ્ય વિષ્ણોઃ કર્માનુકીર્તિતં।
કીર્ત્તનીયસ્ય લોકેષુ કીર્ત્યમાનં નિબોધ મે

વૃત્તે વૃત્રવધે ભીષ્મ વર્તમાને કૃતેયુગે।
આસીત્ત્રૈલોક્યવિખ્યાતઃ સંગ્રામસ્તારકામયઃ

યત્ર તે દાનવા ઘોરાઃ સર્વે સંગ્રામદુર્જયાઃ।
ઘ્નંતિ દેવાસુરાન્સર્વાન્સયક્ષોરગરાક્ષસાન્

તે વધ્યમાના વિમુખાશ્છિન્નપ્રહરણા રણે।
ત્રાતારં મનસા જગ્મુર્દેવં નારાયણં પ્રભુમ્

એતસ્મિન્નંતરે મેઘા નિર્વાણાંગારવર્ચસઃ।
સાર્કચંદ્રગ્રહગણં ચ્છાદયંતો નભસ્તલમ્

ચંડવિદ્યુદ્ગણોપેતા ઘોરનિર્હ્રાદકારિણઃ।
અન્યોન્યવેગાભિહતાઃ પ્રવવુઃ સપ્તમારુતાઃ

દીપ્તતોયાઃ સનિર્ઘાતૈઃ સહ વજ્રાનલાનિલૈઃ।
રવૈસ્સુઘોરૈરુત્પાતૈર્દહ્યમાનમિવામ્બરમ્

પેતુરુલ્કાસહસ્રાણિ નિપેતુઃ ખચરાણ્યપિ।
દૈવાનિ ચ વિમાનાનિ પ્રપતંત્યુત્પતંતિ ચ

ચતુર્યુગાંતસમયે લોકાનાં યદ્ભયં ભવેત્।
અરૂપવતિ રૂપાણિ તસ્મિન્નુત્પાતલક્ષણે

તસ્માદ્દુષ્પ્રથિતં સર્વં ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન।
તિમિરૌઘપરિક્ષિપ્તા ન રેજુશ્ચ દિશો દશ

વિવેશ રૂપિણી કાલી કાલમેઘાવગુંઠિતા।
દ્યૌર્નભાત્યભિભૂતાર્કા ઘોરેણ તમસા વૃતા

તાં ઘનૌઘાં સતિમિરાં દોર્ભ્યામાછિદ્ય સ પ્રભુઃ।
વપુઃ સ્વં દર્શયામાસ દિવ્યં કૃષ્ણવપુર્હરિઃ

બલાહકાંજનનિભં બલાહકતનૂરુહમ્।
તેજસા વપુષા ચૈવ કૃષ્ણં કૃષ્ણમિવાચલમ્

દીપ્તપીતાંબરધરં તપ્તકાંચનભૂષણમ્।
ધૂમ્રાંધકારવપુષં યુગાંતાગ્નિમિવોત્થિતમ્

વૃત્તદ્વિગુણપીનાં સંકિરીટાચ્છન્નમૂર્ધજમ્।
બભૌ ચામીકરપ્રખ્યૈરાયુધૈરુપશોભિતમ્

ચંદ્રાર્કકિરણોદ્યોતં ગિરિકૂટમિવોચ્છ્રિતમ્।
નંદકાનંદિતકરં કૌસ્તુભોદ્ભાસિતોરસમ્

શક્તિચિત્રફલોદગ્રં શંખચક્રગદાધરમ્।
વિષ્ણુશૈલં ક્ષમાશીલં શ્રીવત્સં શાર્ઙ્ગપાણિનમ્

ત્રિદશોદારફલદં સ્વર્ગસ્ત્રીચારુવલ્લભમ્।
સર્વલોકમનઃકાંતં સર્વસત્વમનોહરમ્

માયાવિશાલવિટપં તોયદૌઘસમપ્રભમ્।
વિદ્યાહંકારમાનાઢ્ય મહાભૂતપ્રરોહણમ્

વિશેષપત્રૈર્નિચિતં ગ્રહનક્ષત્રપુષ્પિતમ્।
દૈત્યલોકમહાસ્કંધં મર્ત્યલોકપ્રકાશિતમ્

સાગરાકારનિર્હ્રાદં રસાતલગલાશ્રયમ્।
નાગેંદ્રપાશૈર્વિતતં પક્ષિજંતુસમન્વિતમ્

શીલાનાહાર્યગંધાઢ્યં સર્વલોકમહાદ્રુમમ્।
અવ્યક્તાનંદસલિલં વ્યક્તાહંકારફેનિલમ્

મહાભૂતકરૌઘૌઘં ગ્રહનક્ષત્રબુદ્બુદમ્।
વિમાનવાહનૈર્વ્યાપ્તં તોયદાડમ્બરાકુલમ્

જંતુમત્સ્યગણાકીર્ણં શૈલશંખકુલૈર્યુતમ્।
ત્રૈગુણ્યવિષયાવર્તં સર્વલોકતિમિંગિલમ્

વીરવૃક્ષલતાગુલ્મં ભુજગોત્સૃષ્ટશૈવલમ્।
દ્વાદશાર્કમહાદ્વીપં રુદ્રૈકાદશપત્તનમ્

વસ્વષ્ટપર્વતોપેતં ત્રૈલોક્યાંભો મહોદધિમ્।
સંધ્યાસંધ્યોર્મિસલિલમાપૂર્ણાનિલશોભિતમ્

દૈત્યયક્ષગણગ્રામં રક્ષોગણઝષાકુલમ્।
પિતામહમહાવીર્યં સ્વર્ગસ્ત્રીરત્નસંકુલમ્

શ્રી કીર્તિ કાંતિલક્ષ્મીભિર્નદીભિશ્ચ સમાકુલમ્।
કાલયોગમહાવર્ષપ્રલયોત્પત્તિવેગિતમ્

સત્સંયોગમહાપારં નારાયણમહાર્ણવમ્।
દેવાતિદેવં વરદં ભક્તાનાં ભક્તવત્સલમ્

અનુગ્રહકરં દેવં પ્રશાંતિકરણં શુભમ્।
હર્યશ્વરથસંયુક્ત સુપર્ણધ્વજશોભિતે

ચંદ્રાર્કચક્રરચિત ઉદારાક્ષવૃતાંતરે।
અનંતરશ્મિસંયુક્તે દુર્દર્શે મેરુકૂબરે

તારકાચિત્રકુસુમે ગ્રહનક્ષત્રબંધુરે।
ભયેષ્વભયદે વ્યોમ્નિ દેવદૈત્યાપરાજિતે

હર્યશ્વરથસંયુક્તમુક્તાશોભાસમન્વિતમ્।
દદૃશુસ્તે સ્થિતં દેવં દિવ્યલોકમયે રથે

તે કૃતાંજલયઃ સર્વે દેવા ઇંદ્રપુરોગમાઃ।
જયશબ્દં પુરસ્કૃત્ય શરણ્યં શરણં ગતાઃ

એતેષાં ચ ગિરઃ શ્રુત્વા સ વિષ્ણુર્દેવદૈવતઃ।
મનશ્ચક્રે વિનાશાય દાનવાનાં મહામૃધે

આકાશે તુ સ્થિતો વિષ્ણુરુત્તમં વપુરાશ્રિતઃ।
ઉવાચ દેવતાઃ સર્વાઃ સપ્રતિજ્ઞમિદં વચઃ

શાંતિં વ્રજત ભદ્રં વો મા ભૈષ્ટ મરુતાંગણાઃ।
જિતા મે દાનવાઃ સર્વે ત્રૈલોક્યં પરિગૃહ્યતામ્

તતોસ્ય સત્યસંધસ્ય વિષ્ણોર્વાક્યેન તોષિતાઃ।
દેવાઃ પ્રીતિં પરાજગ્મુઃ પ્રાશ્યામૃતમિવોત્તમમ્

તતસ્તમશ્ચ સંહૃત્ય વિનેશુશ્ચ બલાહકાઃ।
પ્રવવુશ્ચ શિવા વાતાઃ પ્રસન્નાશ્ચ દિશો દશ

શુદ્ધપ્રાયાણિ જ્યોતીંષિ સોમં ચક્રુઃ પ્રદક્ષિણમ્।
ન વિગ્રહં ગ્રહાશ્ચક્રુઃ પ્રસન્નાશ્ચાપિ સિંધવઃ

વિરજા અભવન્માર્ગા લોકાઃ સ્વર્ગાદયસ્ત્રયઃ।
યથાર્થમૂહુસ્સરિતશ્ચુક્ષુભે ન તથાર્ણવઃ

આસન્છુભાનીન્દ્રિયાણિ નરાણામંતરાત્મસુ।
મહર્ષયો વીતશોકા વેદાનુચ્ચૈરધીયત

યજ્ઞેષુ ચ હવિઃ પાકં શિવમાપ ચ પાવકઃ।
પ્રવૃત્તધર્મસંવૃત્તા લોકા મુદિતમાનસાઃ

વિષ્ણોઃ સત્યપ્રતિજ્ઞસ્ય શ્રુત્વારિનિધના ગિરઃ।
તતો ભયં વિષ્ણુમુખાચ્છ્રુત્વા દૈતેયદાનવાઃ

ઉદ્યોગં વિપુલં ચક્રુર્યુદ્ધાય વિજયાય ચ।
મયસ્તુ કાંચનમયં ત્રિનલ્વાંતરમવ્યયમ્

ચતુશ્ચક્રં સુવિપુલં સુકલ્પિતમહાયુધમ્।
કિંકિણીજાલનિર્ઘોષં દ્વીપિચર્મપરિષ્કૃતમ્

રુચિરં રશ્મિજાલૈશ્ચ હૈમજાલૈશ્ચ શોભિતમ્।
ઈહામૃગગણાકીર્ણં પક્ષિસંઘવિરાજિતમ્

દિવ્યાસ્ત્રશસ્ત્રરુચિરં પયોધરનિનાદિતમ્।
સ્વક્ષં રથવરોદારં સૂપસ્થં ગગનોપમમ્

ગદાપરિઘસંપૂર્ણં મૂર્તિમંતમિવાર્ણવમ્।
હેમકેયૂરવલયં ચંદ્રમંડલકૂબરમ્

સપતાકધ્વજોપેતં સાદિત્યમિવ મંદરમ્।
ગજેંદ્રાભોગવપુષં ક્વચિત્કેસરવર્ચસમ્

યુક્તમૃક્ષસહસ્રેણ સુધારાંબુદનાદિતમ્।
દીપ્તમાકાશગં દિવ્યં રથં પરરથારુજમ્

અધ્યતિષ્ઠદ્રણાકાંક્ષી મેરું દીપ્તમિવાંશુમાન્।
તારસ્તુ ક્રોશવિસ્તારમાયામે ચ તથાવિધમ્

શૈલકૂબરસંકાશં નીલાંજનચયોપમમ્।
કાલલોહસ્ય રત્નાનાં સમૂહાબદ્ધકૂબરમ્

તિમિરોદ્ગારકિરણં ગર્જંતમિવ તોયદમ્।
લોહજાલેન મહતા સગવાક્ષેણ દંશિતમ્

આયસૈઃ પરિઘૈઃ પૂર્ણં ક્ષેપણીયૈશ્ચ મુદ્ગરૈઃ।
પ્રાસૈઃ પાશૈશ્ચ વિતતૈરસંયુક્તૈશ્ચ કણ્ટકૈઃ

શોભિતં ત્રાસનીયૈશ્ચ તોમરૈઃ સપરશ્વધૈઃ।
ઉદ્યતં દ્વિષતાં હેતોર્દ્વિતીયમિવ મંદરમ્

યુક્તં ખરસહસ્રેણ સોઽધ્યારોહદ્રથોત્તમમ્।
વિરોચનસ્તુ સંક્રુદ્ધો ગદાપાણિરવસ્થિતઃ

પ્રમુખે તસ્ય સૈન્યસ્ય દીપ્તશૃંગ ઇવાચલઃ।
યુક્તં હયસહસ્રેણ હયગ્રીવસ્તુ દાનવઃ

વ્યૂહિતં દાનવવ્યૂહં પરિચક્રામ વીર્યવાન્।
વિપ્રચિત્તિસુતઃ શ્વેતઃ શ્વેતકુંડલભૂષણઃ

સ્યંદનં વાહયામાસ પરાનીકસ્ય મર્દનઃ।
વ્યાયતં કિષ્કુસાહસ્રં ધનુર્વિસ્ફારયન્મહત્

સ ચાહવમુખે તસ્થૌ સપ્રરોહ ઇવાચલઃ।
ખરસ્તુ વિષ્કિરિન્ક્રોધાન્નેત્રાભ્યાં રોપજં જલમ્

સ્ફુરદ્દંતૌષ્ઠનયનઃ સંગ્રામં સોભ્યકાંક્ષત।
ત્વષ્ટા ત્વષ્ટાદશહયં યાનમાસ્થાય દાનવઃ

દિવ્યવ્યૂહપ્રતીકાશા યુદ્ધાયાભિમુખઃ સ્થિતઃ।
અરિષ્ટો બલિપુત્રશ્ચ વરિષ્ઠો દુર્ધરાયુધઃ

યુદ્ધાયાભિમુખસ્તસ્થૌ ધરાધરવિકંપનઃ।
કિશોરસ્ત્વતિસંહર્ષાત્કિશોર ઇવ ચોદિતઃ

અભવદ્દૈત્યમધ્યે સ ગ્રહમધ્યે યથા રવિઃ।
લંબસ્તુ નવમેઘાભઃ પ્રલંબાંબરભૂષણઃ

દૈત્યવ્યૂહગતો ભાતિ સનીહાર ઇવાંશુમાન્।
વસુંધરાભસ્તદનુ દશનૌષ્ઠેક્ષણાયુધઃ

હસંસ્તિષ્ઠતિ દૈત્યાનામ્મધ્યે ક્રૂર મહાગ્રહઃ।
અન્યે હયગતાસ્તત્ર મત્તેભેંદ્રગતાઃ પરે

સિંહવ્યાઘ્રગતાશ્ચાન્યે વરાહર્ક્ષેષુ ચાપરે।
કેચિત્ખરોષ્ટ્રયાતારઃ કેચિત્તોયદવાહનાઃ

પત્તયશ્ચાપરે દૈત્યા ભીષણા વિકૃતાનનાઃ।
એકપાદાસ્ત્વપાદાશ્ચ નનૃતુર્યુદ્ધકાંક્ષિણઃ

આસ્ફોટયંતો બહવઃ સ્વનંતશ્ચ તથાપરે।
દૃપ્તશાર્દૂલનિર્ઘોષા નેદુર્દાનવપુઙ્ગવાઃ

તે ગદાપરિઘૈર્ઘોરૈઃ શિલામુદ્ગરપાણયઃ।
બાહુભિઃ પરિઘાકારૈસ્તર્જયંતિ સ્મ દેવતાઃ

પ્રાસૈઃ ખડ્ગૈશ્ચ પાશૈશ્ચ તોમરાંકુશપટ્ટિશૈઃ।
ચિક્રીડુસ્તે શતઘ્નીભિઃ શતધારૈશ્ચ મુદ્ગરૈઃ

ખડ્ગશૈલૈશ્ચ શૈલૈશ્ચ પરિઘૈશ્ચોદ્યતાયુધૈઃ।
યુક્તં બલાહકગણૈઃ સર્વતઃ સંવૃતં નભઃ

એવં તદ્દાનવં સૈન્યં સર્વસત્વમદોત્કટમ્।
દેવતાભિમુખં તસ્થૌ મેઘાનીકમિવોદિતમ્

રેજે ચ તદ્દૈત્યસહસ્રગાઢં વાય્વગ્નિશૈલાંબુદતોયકલ્પમ્।
બલં બલૌઘાકુલમભ્યુદીર્ણં યુયુત્સયોન્મત્તમિવા બભાસે

શ્રુતસ્તે દૈત્યસૈન્યસ્ય વિસ્તારઃ કુરુનંદન।
સુરાણામપિ સૈન્યસ્ય વિસ્તરં વૈષ્ણવં શૃણુ

ઇતિ શ્રી પાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે દૈત્યસેનાવર્ણનંનામ ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ