પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.39

ભીષ્મ ઉવાચ।
કથિતં વામનસ્યૈવ માહાત્મ્યં વિસ્તરેણ વૈ।
પુનસ્તસ્યૈવ માહાત્મ્યમન્યદ્વિષ્ણોરતો વદ

પદ્મં કથમભૂદ્દેવ નાભૌ યેનાભવજ્જગત્।
કથં ચ વૈષ્ણવી સૃષ્ટિઃ પદ્મમધ્યેઽભવત્પુરા

કથં પાદ્મે મહાકલ્પેઽભવત્પદ્મમયં જગત્।
જલાર્ણવગતસ્યેહ નાભૌ જાતં જલાનુગં

પ્રભાવં પદ્મનાભસ્ય સ્વપતઃ સાગરાંભસિ।
પુષ્કરે તુ કથં જાતા દેવા ૠષિગણાઃ પુરા

એતદાખ્યાહિ નિખિલં યોગં યોગવિદાં પતે।
કથં નિર્મિતવાંસ્તત્ર ચૈતં લોકં સનાતનમ્

કથમેકાર્ણવે શૂન્યે નષ્ટે સ્થાવરજંગમે।
ભૂગોલકે પ્રદગ્ધે તુ પ્રણષ્ટોરગરાક્ષસે

નષ્ટાનલાનિલાકાશે નષ્ટધર્મે મહીતલે।
કેવલે ગહ્વરીભૂતે મહાભૂતવિપર્યયે

કિં નુ વિશ્વપતિઃ સાક્ષાન્મહાતેજા મહાદ્યુતિઃ।
આસ્તે યથાધ્યાનનિષ્ઠો વિધિમાસ્થાય યોગવિત્

શૃણ્વતઃ પરયા ભક્ત્યા બ્રહ્મન્નેતદશેષતઃ।
વક્તુમર્હસિ ધર્મજ્ઞ યશો નારાયણાત્મકમ્

શ્રદ્ધિનઃ સૂપવિષ્ટસ્ય ભગવન્વક્તુમર્હસિ।
પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
નારાયણસ્ય યશસઃ શ્રવણે યા તવ સ્પૃહા

સદ્વંશાન્વયપૂતસ્ય ન્યાય્યં કુરુકુલોદ્વહ।
શૃણુષ્વાદિપુરાણેષુ દેવેભ્યશ્ચ યથા શ્રુતિ

બ્રાહ્મણાનાં ચ વદતાં શ્રુત્વા વૈ સુમહાત્મનામ્।
યથા ચ તપસા દૃષ્ટ્વા બૃહસ્પતિ સમદ્યુતિઃ

પરાશરસુતઃ શ્રીમાન્ગુરુર્દ્વૈપાયનોઽબ્રવીત્।
તત્તેઽહં કથયિષ્યામિ યથાભક્તિ યથાશ્રુતિ

યદ્વિજ્ઞાતં મયા સમ્યગૃષિમાર્ગેણ સત્તમ।
કઃ સમુત્સહતે જ્ઞાતું પરં નારાયણાત્મકમ્

વિશ્વાવિતારં બ્રહ્માયં ન વેદયતિ તત્વતઃ।
તત્કર્મવિશ્વદેવા ન તદ્રહસ્યં મહર્ષિષુ

સ ઇજ્યસ્સર્વયજ્ઞાનાં સ તત્ત્વં તત્ત્વદર્શિનામ્।
અધ્યાત્મમધ્યાત્મવિદાં નરકં ચ વિકર્મિણામ્

અધિદૈવં ચ તદ્દૈવમધિદૈવતસંજ્ઞિતમ્।
અધિભૂતં ચ તદ્ભૂતં પરં ચ પરમાર્થિનામ્

સ યજ્ઞો વેદનિર્દિષ્ટસ્તત્તપઃ કવયો વિદુઃ।
યઃ કર્ત્તા કારકો બુદ્ધિર્યતઃ ક્ષેત્રજ્ઞ એવ ચ

પ્રણવઃ પુરુષઃ શાસ્તા એકશ્ચેતિ વિભાવ્યતે।
પ્રાણઃ પંચવિધશ્ચૈવ ધ્રુવમક્ષરમેવ ચ

કાલઃ પાકશ્ચ યજ્ઞશ્ચ યષ્ટા ચાધીતમેવ ચ।
ઉચ્યતે વિવિધૈર્ભાવૈઃ સ એવાયં તુ તત્પરમ્

સ એવ ભગવાન્સર્વં કરોતિ ન કરોતિ ચ।
સોસ્મિન્કારયતે સર્વં સ્થાનિનાં ચ કૃતિઃ કૃતા

યજામહે તમેવાદ્યં સ એવોત્થાનનિર્વૃતઃ।
યો વક્તા યચ્ચ વક્તવ્યં યશ્ચાહં તદ્બ્રવીમિ તે

શ્રૂયતે યચ્ચ વૈ શ્રાવ્યં યચ્ચાન્યત્પરિજલ્પિતમ્।
યા કથાયાશ્ચ શ્રુતયો યો ધર્મી ધર્મતત્પરઃ

વિશ્વં વિશ્વપતિર્યશ્ચ સ તુ નારાયણઃ સ્મૃતઃ।
યત્સત્યં યદનૃતમાદિમધ્યભૂતં યચ્ચાંત્યં નિરવધિકં ચ યદ્ભવિષ્યમ્

યત્કિંચિચ્ચરમચરં યદસ્તિ ચાન્યત્સર્વં તત્પુરુષવરઃ પ્રધાનભૂતઃ।
ચત્વાર્ય્યાહુઃ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તત્કૃતં યુગમ્

તસ્ય તાવચ્છતી સંધ્યા દ્વિગુણા કુરુનંદન।
યત્ર ધર્મશ્ચતુષ્પાદસ્ત્વધર્મઃ પાદવિગ્રહઃ

સ્વધર્મનિરતાઃ શાંતા જાયંતે યત્ર માનવાઃ।
વિપ્રા સ્થિતા ધર્મપરા રાજવૃત્તિસ્થિતા નૃપાઃ

કૃષ્યામભિરતા વૈશ્યાઃ શૂદ્રા શુઃશ્રૂષવસ્તથા।
તદા સત્યં ચ સત્વં ચ ધર્મશ્ચૈવ વિવર્ધતે

સદ્ભિરાચરિતો ધર્મો યેન લોકઃ પ્રવર્ત્તતે।
એતત્કૃતયુગે વૃત્તં સર્વેષામેવ પાર્થિવ

પ્રાણિનાં ધર્મસંજ્ઞાનાં નરાણાં નીચજન્મનામ્।
ત્રીણિવર્ષસહસ્રાણિ ત્રેતાયુગમિહોચ્યતે

તસ્ય તાવચ્છતી સંધ્યા દ્વિગુણા પરિકીર્તિતા।
દ્વાભ્યામધર્મઃ પાદાભ્યાં ત્રિભિર્ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ

યત્ર સત્યં ચ સત્વં ચ ક્રિયા ધર્મો વિધીયતે।
ત્રેતાયાં વિકૃતિં યાંતિ વર્ણા લોભેન સંયુતાઃ

ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય વૈ કૃત્યં ક્ષાંતિર્દૌર્બલ્યમેવ ચ।
એષા ત્રેતાયુગગતિર્વિચિત્રા દેવનિર્મિતા

દ્વાપરં દ્વિસહસ્રં તુ વર્ષાણાં કુરુનન્દન।
તસ્ય તાવચ્છતી સન્ધ્યા દ્વિગુણં યુગમુચ્યતે

તત્રાપ્યતીવાર્થપરાઃ પ્રાણિનો રજસા હતાઃ।
શઠા નૈષ્કૃતિકાઃ ક્ષુદ્રા જાયન્તે કુરુનન્દન

દ્વાભ્યાં ધર્મઃ સ્થિતઃ પદ્ભ્યામધર્મસ્ત્રિભિરુત્થિતઃ।
વિપર્યયશતૈર્ધર્મઃ ક્ષયમેતિ કલૌ યુગે

બ્રહ્મણ્યભાવશ્ચ્યવતે તથાસ્તિક્યં વિવર્જ્યતે।
વ્રતોપવાસાસ્ત્યજ્યંતે કલૌ વૈ યુગપર્યયે

તદા વર્ષસહસ્રં તુ વર્ષાણાં દ્વે શતે તથા।
યત્રાધર્મશ્ચતુષ્પાદો ધર્મઃ પાદપરિગ્રહઃ

કામિનસ્તાપસાઃ ક્ષુદ્રા જાયંતે યત્ર માનવાઃ।
ન ચાવસાયિકઃ કશ્ચિન્ન સાધુર્ન ચ સત્યવાક્

નાસ્તિકા બ્રાહ્મણા ભક્તા જ્ઞાયંતે તત્ર માનવાઃ।
અહંકારગૃહીતાશ્ચ પ્રક્ષીણસ્નેહબંધનાઃ

વિપ્રાઃ શૂદ્રસમાચારાસ્સંતિ સર્વે કલૌ યુગે।
આશ્રમાણાં વિપર્યાસઃ કલૌ સંપ્રતિ વર્તતે

વર્ણાનાં ચૈવ સંદેહો યુગાંતે કુરુનંદન।
એષા દ્વાદશસાહસ્રી યુગાખ્યા પૂર્વનિર્મિતા

સહસ્રયુગપર્યંતં તદહર્બ્રાહ્મમુચ્યતે।
તતો હ નિગતે તસ્મિન્સર્વેષામેવ જીવિનામ્

શરીરનિર્વૃતિં દૃષ્ટ્વા કાલઃ સંહારબુદ્ધિમાન્।
દેવતાનાં ચ સર્વેષાં બ્રાહ્મણાનાં મહીપતે

દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ યક્ષરાક્ષસપક્ષિણામ્।
ગંધર્વાણામપ્સરસાં ભુજંગાનાં ચ પાર્થિવ

પર્વતાનાં નદીનાં ચ પશૂનાં ચૈવ સત્તમ।
તિર્યગ્યોનિગતાનાં ચ ક્રિમીણાં દંશિનાં તથા

સર્વભૂતપતિઃ પંચ ભૂત્વા ભૂતાનિ ભૂતકૃત્।
જગત્સંહરણાર્થાય કુરુતે વૈશસં મહત્

ભૂત્વા સૂર્યશ્ચક્ષુષી આદદાનો ભૂત્વા વાયુઃ પ્રાણિનાં પ્રાણિજાતમ્।
ભૂત્વા વહ્નિર્નિર્દહન્સર્વલોકાન્ભૂત્વા મેઘો ભૂય ઉગ્રોઽભ્યવર્ષત્

ભૂત્વા નારાયણો યોગી સર્વમૂર્તિ વિભાવસુઃ।
ગભસ્તિભિઃ પ્રદીપ્તાભિઃ સંશોષયતિ સાગરાન્

તતઃ પીત્વાર્ણવાન્સર્વાન્નદીકૂપાંશ્ચ સર્વતઃ।
પર્વતાનાં ચ સલિલં સર્વમાદાય યોગવિત્

ભૂત્વા ચૈવ સ હસ્તાર્ચિર્મહીં ભિત્વા રસાતલે।
રમતે જલમાદાય પિબન્રસમનુત્તમં

મૂર્ત્તામૂર્ત્તે તદન્યચ્ચ યદસ્તિ પ્રાણિષુ ધ્રુવં।
તત્સર્વમરવિંદાક્ષ આદત્તે પુરુષોત્તમઃ

વાયુશ્ચ બલવાન્ભૂત્વા વિધુન્વાનોઽખિલં જગત્।
પ્રાણાપાનં સમાસાદ્ય વાયુના ક્રમતે હરિઃ

તતો દેવગણાનાં ચ સર્વેષાં ચૈવ દેહિનામ્।
પંચેંદ્રિયગુણાસ્સર્વે ભૂતાન્યેવ ચ યાનિ ચ

ઘ્રેયં ઘ્રાણં શરીરં ચ પૃથિવીસંશ્રિતા ગુણાઃ।
લોકયાત્રા ભગવતા મુહૂર્તેન વિનાશિતા

જિહ્વારસશ્ચ સ્નેહશ્ચ સંશ્રિતાઃ સલિલે ગુણાઃ।
રૂપં ચક્ષુર્વિભાગશ્ચ નેત્ર જ્યોતિઃ શ્રિતા ગુણાઃ

સ્પર્શઃ પ્રાણશ્ચ ચેષ્ટા ચ પવનં સંશ્રિતા ગુણાઃ।
શબ્દઃ શ્રોત્રે ચ શ્રવણં ગગનં સંશ્રિતા ગુણાઃ

મનો બુદ્ધિશ્ચ ચિત્તં ચ ક્ષેત્રજ્ઞં ચેતિ સંશ્રિતાઃ।
પરેણ પરમેષ્ઠી ચ હૃષીકેશમુપાશ્રિતાઃ

તતો ભગવતસ્તસ્ય રશ્મિભિઃ પરિવારિતાઃ।
વાયુના પરિનુન્નાશ્ચ ભૂમિશાખામુપાશ્રિતાઃ

તેષાં સંહરણોદ્ભૂતઃ પાવકઃ શતધા જ્વલન્।
પ્રદહન્નખિલં વિશ્વં વૃત્તઃ સંવર્ત્તકોઽનલઃ

સપર્વતદ્રુમાન્ગુલ્માન્લતાવલ્લીસ્તૃણાનિ ચ।
વિમાનાનિ ચ દિવ્યાનિ પુરાણિ વિવિધાનિ ચ

યાનિ ચાશ્રયણીયાનિ સર્વાણ્યપ્યદહદ્ભૃશમ્।
ભસ્મીકૃત્ય તુ તાન્સર્વાંલ્લોકાન્લ્લોકગુરોર્ગુરુઃ

સ ભૂતિં ધારયામાસ યુગાંતે લોકસંભવામ્।
સહસ્રવૃષ્ટિઃ શતધા ભૂત્વા કૃષ્ણો મહાઘનઃ

દિવ્યતોયેન હવિષા તર્પયામાસ મેદિનીં।
તતઃ ક્ષીરનિકાશેન સ્વાદુના પરમાંભસા

શિશિરેણ ચ પુણ્યેન મહીનિર્વાણમાગમત્।
તેન તોયેન સંપૃક્તા પયસ્સાધર્મ્યતો ધરા

એકાર્ણાવજલીભૂતા સર્વસત્વવિવર્જિતા।
મહાસત્વાન્યપિ વિભું પ્રવિષ્ટાન્યમિતૌજસં

નષ્ટાર્કપવનાકાશે સૂક્ષ્મે જગતિ સંવૃતે।
સંશોષમાત્મના કૃત્વા સમુદ્રાણાં ચ દેહિનઃ

દગ્ધ્વા સંકોચ્ય ચ તથા સ્વપિત્યેકઃ સનાતનઃ।
પૌરાણં રૂપમાસ્થાય સ્વપિત્યમિતવિક્રમઃ

એકાર્ણવજલેયાયી યોગી યોગમુપાસિતઃ।
અનેકાનિ સહસ્રાણિ યુગાન્યેકાર્ણવાંભસિ

ન ચૈવ કશ્ચિદવ્યક્તં વ્યક્તો વેદિતુમર્હતિ।
કશ્ચૈષ પુરુષો નામ કિં યોગઃ કશ્ચ યોગવાન્

ન પૃષ્ઠે નૈવમભિતો નૈવ પાર્શ્વે ન ચાગ્રતઃ।
કશ્ચિદ્વિજ્ઞાયતે તસ્ય દૃશ્યતે દેવસત્તમઃ

નભઃ ક્ષિતિં પવનમપઃ પ્રકાશનં પ્રજાપતિં ભુવનધરં સુરેશ્વરમ્।
પિતામહં શ્રુતિનિલયં મુનિં પ્રભું સમાપયઞ્છયનમરોચયત્પ્રભુઃ

એવમેકાર્ણવીભૂતે શેતે લોકે મહાદ્યુતિઃ।
પ્રચ્છાદ્ય સલિલેનોર્વીં હંસો નારાયણાય તે

મહતો રજસો મધ્યે મહાર્ણવસમસ્ય વૈ।
વારિજાક્ષો મહાબાહુરક્ષયં બ્રહ્મ યદ્વિદુઃ

આત્મરૂપસરૂપેણ તમસા સંવૃતઃ પ્રભુઃ।
મનઃ સાત્વિકમાદાય યત્ર તત્સત્વમાહિતં

યથાતથ્યં પરં જ્ઞાનં ભૂતાય બ્રહ્મણે તતઃ।
રહસ્યં ચ તથોદ્દિષ્ટં યથોપનિષદાં સ્મૃતમ્

પુરુષો યજ્ઞ ઇત્યેતત્પરમં પરિકીર્તિતમ્।
યશ્ચાન્યઃ પુરુષાખ્યઃ સ્યાત્સ એવ પુરુષોત્તમઃ

યે ચ યજ્ઞકરા વિપ્રા યે ૠત્વિજ ઇતિ સ્મૃતાઃ।
અસ્માદેવ પુરા ભૂતા વક્ત્રેભ્યઃ શ્રૂયતે તથા

બ્રહ્માણં પ્રથમં વક્ત્રાદુદ્ગાતારં ચ સામગં।
હોતારં ચ તથાદ્ધ્વર્યું બાહુભ્યામસૃજત્પ્રભુઃ

બ્રહ્માણં બ્રાહ્માણાચ્છંસિ સ્તોતારૌ ચૈવ સર્વશઃ।
મેઢ્રાચ્ચ મૈત્રાવરુણં પ્રતિષ્ઠાતારમેવ ચ

ઉદરાત્પ્રતિહર્તારં પોતારં ચૈવ પાર્થિવ।
પાણિભ્યામથ ચાગ્નીધ્રમુન્નેતારં ચ યાજુષમ્

અચ્છાવાકમથોરુભ્યાં સુબ્રહ્મણ્યં ચ સામગમ્।
એવમેવં સ ભગવાન્ષોડશૈતાન્જગત્પતિઃ

સ્વયંભૂઃ સર્વયજ્ઞાનામૃત્વિજોઽસૃજદુત્તમાન્।
તદા ચૈષ મહાયોગી પુરુષો યજ્ઞસંજ્ઞિતઃ

વેદાશ્ચૈવ તથા સર્વે સહાંગોપનિષત્ક્રિયાઃ।
સ્વપિત્યેકાર્ણવે ચૈવ યદાશ્ચર્યમભૂત્પુરા

શ્રૂયતાં તુ તદા વિપ્રો માર્કંડેયઃ કુતૂહલાત્।
ગીર્ણો ભગવતા તેન કુક્ષાવાસીન્મહામુનિઃ

બહુવર્ષસહસ્રાયુસ્તસ્યૈવ વરતેજસઃ।
અટંસ્તીર્થપ્રસંગેન પૃથિવીતીર્થગોચરઃ

આશ્રમાણિ ચ પુણ્યાનિ દેવતાયતનાનિ ચ।
દેશાદ્રાષ્ટ્રાણિ ચિત્રાણિ પુરાણિ વિવિધાનિ ચ

જપહોમપરાઃ શાંતાસ્તપોભિરમલાઃ સ્મૃતાઃ।
માર્કંડેયસ્તતસ્તસ્ય શનૈર્વક્ત્રાદ્વિનિર્ગતઃ

નિષ્ક્રામન્તં ન ચાત્માનં જાનીતે દેવમાયયા।
નિષ્ક્રમ્ય તસ્ય ઉદરાદેકાર્ણવમથો જગત્

સર્વતસ્તમસાછન્નં માર્કંડેયોન્વવૈક્ષત।
તસ્યોત્પન્નં ભયં તીવ્રં વ્યત્યયં ચાત્મજીવિતમ્

દેવદર્શનસંહૃષ્ટો વિસ્મયં પરમં ગતઃ।
સોઽચિંતયદમોઘાત્મા માર્કંડેયોથ શંકિતઃ

કિં નુ સ્યાચ્ચિત્તસંમોહઃ કિં નુ સ્વપ્નોનુભૂયતે।
વ્યક્તમન્યતરો ભાવ એતયોર્ભવિતા મમ

ન હિ સ્વપ્નો હ્યયં સત્યયુક્તં યત્સત્યમર્હતિ।
નષ્ટચંદ્રાર્કપવનો નષ્ટપર્વતભૂતલઃ

કતમઃ સ્યાદયં લોક ઇતિ શોકમુપાગતઃ।
દદર્શ ચાપિ પુરુષં સ્વપંતં પર્વતોપમમ્

સલિલેઽધમથો મગ્નં જીમૂતમિવ સાગરે।
તપંતમિવ તેજોભિરામુક્તશશિભાસ્કરમ્

ગાંભીર્યાત્સાગરમિવ ભાસમાનમ્મવૌજસા।
દેવં દ્રષ્ટુમિહાયાતઃ કો ભવાનિતિ વિસ્મયાત્

તથૈવ ચ મુનિઃ કુક્ષિં પુનરેવ પ્રવેશિતઃ।
સંપ્રવિષ્ટઃ પુનઃ કુક્ષિં માર્કંડેયઃ સવિસ્મયમ્

તથૈવ ચ પુનર્ભૂયો વિજાનન્સ્વપ્નદર્શનમ્।
સ તથૈવ યથાપૂર્વં પૃથિવીમટતે વનમ્

પુણ્યતીર્થજલોપેતં વિવિધાન્યાશ્રમાણિ ચ।
ક્રતુભિર્યજમાનાંશ્ચ સમાપ્તગુરુદક્ષિણૈઃ

અપશ્યદ્દેવકુક્ષિસ્થાન્યજ્ઞસ્થાન્શતશો દ્વિજાન્।
સદ્વૃત્તમાશ્રિતાઃ સર્વે વર્ણા બ્રાહ્મણપૂર્વકાઃ

ચત્વાર આશ્રમાઃ સમ્યગ્યથાપૂર્વં વિલોકિતા।
એવં વર્ષશતં સાગ્રં માર્કંડેયેન ધીમતા

ચરતા પૃથિવી સર્વા તત્કુક્ષૌ હિ સમીક્ષ્યતે।
તતઃ કદાચિદથ વૈ પુનઃ કુક્ષેર્વિનિર્ગતઃ

સુપ્તં ન્યગ્રોધશાખાય આંબાલમેકં નિરીક્ષ્ય ચ।
તથૈવૈકાર્ણવજલે નીહારેણાવૃતાંતરે

અવ્યક્તક્રીડિતે લોકે સર્વભૂતવિવર્જિતે।
સ મુનિર્વિસ્મયાવિષ્ટઃ કૌતૂહલસમન્વિતઃ

બાલમાદિત્યસંકાશં ન શક્નોત્યભિવીક્ષિતુમ્।
સોપ્યચિંતયદેકાંતે સ્થિત્વા સલિલસન્નિધૌ

પૂર્વદૃષ્ટમિદં મેને શંકિતો દેવમાયયા।
અગાધે સલિલે શેતે માર્કંડેયઃ સવિસ્મયઃ

પૂર્વવત્તમથો દ્રષ્ટુમવ્રજત્ત્રસ્તલોચનઃ।
સ તસ્મૈ ભગવાનાહ સ્વાગતો બાલ ભો ઇતિ

બભાષે મેઘતુલ્યેન સ્વરેણ પુરુષોત્તમઃ।
માર્કંડેય ન ભેતવ્યમાગચ્છસ્વ મમાંતિકમ્

માર્કંડેય ઉવાચ।
કો નામ્ના કીર્તયતિ માં કુર્વન્પરિભવં મમ।
દિવ્યવર્ષસહસ્રાખ્યં ધર્ષયંશ્ચૈવ મે વયઃ

ન હ્યેષ ચ સદાચારો દેવેષ્વપિ મમોચિતઃ।
માં બ્રહ્માપિ હિ સસ્નેહો દીર્ઘાયુરિતિ ભાષતે

કસ્તપોઘોરમાસાદ્ય મમાદ્ય ત્યક્તજીવિતઃ।
માર્કંડેયેતિ મામુક્ત્વા મૃત્યુમીક્ષિતુમર્હસિ

એવં પ્રક્ષુભિતઃ ક્રોધાન્માર્કંડેયો મહામુનિઃ।
તદૈનં ભગવાન્ભૂયો બભાષે મધુસૂદનઃ

શ્રીભગવાનુવાચ।
અહં તે જનકો વત્સ હૃષીકેશઃ પિતા ગુરુઃ।
આયુઃ પ્રદાતા પૌરાણઃ કિં માં ત્વં નોપસર્પસિ

માં પુત્રકામઃ પ્રથમં ત્વત્પિતાંગિરસો મુનિઃ।
પૂર્વમારાધયામાસ તપસ્તીવ્રં સમાશ્રિતઃ

તં દૃષ્ટ્વા ઘોરતપસં ત્રિદશોત્તમતેજસમ્।
દત્તવાંસ્ત્વામહં પુત્રં મહર્ષિમમિતૌજસમ્

કસ્સમુત્સહતે ચાન્યો યોગિભૂતાત્મગાત્મકમ્।
દ્રષ્ટુમેકાર્ણવગતં ક્રીડંતં યોગમાયયા

તતઃ પ્રહૃષ્ટહૃદયો વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ।
મૂર્ધ્નિ બદ્ધાંજલિપુટો માર્કંડેયો માહાતપાઃ

નામગોત્રે તુ સંપ્રોચ્ય દીર્ઘાયુર્લોકપૂજિતઃ।
તસ્મૈ ભગવતે ભક્ત્યા નમસ્કારમથાકરોત્

માર્કંડેય ઉવાચ।
ઇચ્છામિ તત્ત્વતો જ્ઞાતુમિમાં માયાં તવાનઘ।
યદેકાર્ણવમધ્યસ્થઃ શેષે ત્વં બાલરૂપવાન્

કિં સંજ્ઞશ્ચૈવ ભગવાન્લોકે વિજ્ઞાયસે પ્રભો।
તર્કયેહં મહાત્માનં કો હ્યન્યઃ સ્થાતુમર્હસિ

શ્રીભગવાનુવાચ।
અહં નારાયણો બ્રહ્મન્સર્વભૂતવિનાશનઃ।
અહં સહસ્રશીર્ષાસ્યઃ સહસ્રપદસંયુતઃ

આદિત્યવર્ણઃ પુરુષો મુખે બ્રહ્મમયો હ્યહમ્।
અહમગ્નિર્હવ્યવહઃ સપ્તસપ્તિભિરન્વિતઃ

અહમિંદ્રપદઃ શક્ર ૠતૂનાં પરિવત્સરઃ।
અહં યોગિષુ સાંખ્યાખ્યો યુગાંતાવર્ત એવ ચ

અહં સર્વાણિ સત્વાનિ દૈવતાન્યખિલાનિ ચ।
ભુજગાનામહં શેષસ્તાર્ક્ષ્યોઽહં સર્વપક્ષિણામ્

કૃતાંતઃ સર્વભૂતાનાં વિજ્ઞેયઃ કાલસંજ્ઞિતઃ।
અહં ધર્મસ્તપશ્ચાહં સર્વાશ્રમનિવાસિનામ્

અહં દયા પરોધર્મઃ ક્ષીરોદોહં મહાર્ણવઃ।
યત્સત્યં તત્પરં ત્વેક અહમેવ પ્રજાપતિઃ

અહં સાંખ્યમહં યોગો હ્યહં તત્પરમં પદમ્।
અહમિજ્યા ક્રિયા ચાહમહં વિદ્યાધિપઃ સ્મૃતઃ

અહં જ્યોતિરહં વાયુરહં ભૂમિરહં જલમ્।
આકાશોહં સમુદ્રાશ્ચ નક્ષત્રાણિ દિશો દશ

અહં વર્ષમહં સોમઃ પર્જન્યોહમહં રવિઃ।
અહં પુરાણં પરમં તથૈવાહં પરાયણમ્

ભવિષ્યે ચાપિ સર્વત્ર ભવિષ્યત્સર્વસંગ્રહઃ।
યત્કિંચિત્પશ્યસે વિપ્ર યચ્છૃણોષિ ચ કિંચન

યચ્ચાનુભવસે લોકે તત્સર્વં મામનુસ્મર।
વિશ્વં સૃષ્ટં મયા પૂર્વં સૃજેદ્યાપિ ચ પશ્ય મામ્

યુગે યુગે ચ રક્ષામિ માર્કંડેયાખિલં જગત્।
તદેતત્કથિતં સર્વં માર્કંડેયાવધારય

શુશ્રૂષુરપિ ધર્મેષુ કુક્ષૌ ચરસુખં મમ।
મમ બ્રહ્મા શરીરસ્થો દેવાશ્ચ ૠષિભિઃ સહ

વ્યક્તમવ્યક્તયોગં મામવગચ્છ મુરદ્વિષમ્।
અહમેકાક્ષરો મંત્રસ્ત્ર્યક્ષરશ્ચ પિતામહઃ

પરસ્ત્રિવર્ગઓંકારઃ પરમાત્મપ્રદર્શનઃ।
એવમાદિપુરાણં ચ વદતેમાં મહામતે

વક્ત્રં યાતો ભગવતો માર્કંડેયો મહામુનિઃ।
તતો ભગવતઃ કુક્ષિં પ્રવિષ્ટો મુનિસત્તમઃ

તસ્યાસમ્મુખમેકાન્તે શુશ્રૂષુર્હંસમવ્યયમ્।
યદક્ષયં વિવિધમુપાશ્રિતં તુ તન્મહાર્ણવે વ્યપગતચંદ્રભાસ્કરે

શનૈશ્ચરન્પ્રભુરથ હંસસંજ્ઞિતઃ સૃજન્જગદ્વિહરતિ કાલપર્યયે।
અથ ચૈવં શુચિર્ભૂત્વા વરયામાસ વૈ તપઃ

છાદયિત્વાત્મનો દેહં પયસાંબુજસંભવઃ।
તતો મહાત્માતિબલો મર્ત્યલોકવિસર્જને

મહતાં ચૈવ ભૂતાનાં વિશ્વો વિશ્વમચિંતયત્।
તસ્ય ચિંતયમાનસ્ય નિયતે સંસ્થિતેર્ણવે

નિરાકાશે તોયમયે સૂક્ષ્મે જગતિ સંક્ષયે।
ઈશઃ સંક્ષોભયામાસ સોર્ણવં સલિલં ગતઃ

અથાંતરાદપાં સૂક્ષ્મમથ ચ્છિદ્રમભૂત્પુરા।
શબ્દં પ્રતિ તતો ભૂતો મારુતશ્છિદ્રસંભવઃ

સંલબ્ધ્વાંતરસંક્ષોભં વ્યવર્ધત સમીરણઃ।
નભસ્વતા બલવતા વેગાદ્વિક્ષોભિતોર્ણવઃ

તસ્યાર્ણવસ્ય ક્ષુબ્ધસ્ય તસ્મિન્નંભસિ મથ્યતઃ।
કૃષ્ણવર્ત્મા સમભવત્પ્રભુર્વૈશ્વાનરો મહાન્

તતઃ સંશોષયામાસ પાવકઃ સલિલં બહુ।
સમસ્તજલધિશ્છિદ્રમભવદ્વિસૃતં નભઃ

આત્મતેજોભવાઃ પુણ્યા આપોમૃતરસોપમાઃ।
આકાશં છિદ્રસંભૂતં વાયુરાકાશસંભવઃ

અથ સંઘર્ષસમ્ભૂતં પાવકં ચાસ્ય સંભવમ્।
દૃષ્ટ્વા પિતામહો દેવો મહાભૂતવિભાવનઃ

દૃષ્ટ્વા ભૂતાનિ ભગવાન્લોકસૃષ્ટ્યર્થમુત્તમમ્।
બ્રહ્મણો જન્મસહિતં બહુરૂપો હ્યચિંતયત્

ચતુર્યુગાનાં સંખ્યાતં સહસ્રં યુગપર્યયે।
યત્પૃથિવ્યાં દ્વિજેંદ્રાણાં તપસા ભાવિતાત્મનામ્

બહુજન્મવિશુદ્ધાત્મા બ્રહ્મણો હરિરુચ્યતે।
જ્ઞાનં દૃષ્ટ્વા તુ વિશ્વાત્મા યોગિનાં યાતિ યોગ્યતામ્

તં યોગવંતં વિજ્ઞાય સંપૂર્ણૈશ્વર્યમુત્તમમ્।
પદે બ્રહ્મણિ વિશ્વસ્ય ન્યયોજયત યોગવિત્

તતસ્તસ્મિન્મહાતોયે મહેશો હરિરચ્યુતઃ।
જલક્રીડાં ચ વિધિવત્સ ચક્રે સર્વલોકકૃત્

પદ્મં નાભ્યુદ્ભવં ચૈકં સમુત્પાદિતવાંસ્તતઃ।
સહસ્ત્રવર્ણં વિરજં ભાસ્કરાભં હિરણ્મયમ્

હુતાશનજ્વલિતશિખોજ્જવલપ્રભં સમુત્થિતં શરદમલાર્કતેજસમ્।
વિરાજતે કમલમુદારવર્ચસં મહાત્મનસ્તનુરુહ ચારુશૈવલમ્

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે પદ્મપ્રાદુર્ભાવોનામૈકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ