પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.35

ભીષ્મ ઉવાચ।
ઉક્તં ભગવતા સર્વં પુરાણાશ્રયસંયુતં।
તથા શ્વેતેન બ્રહ્માંડં ગુરવે પ્રતિપાદિતં

શ્રુત્વૈતત્કૌતુકં જાતં યથા તેનાસ્થિલેહનં।
કૃતં ક્ષુધાપનોદાર્થે અન્નદાનાદ્વિના દ્વિજ

તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ પૃથિવ્યાં યે ચ પાર્થિવાઃ।
અન્નદાનાદ્દિવં પ્રાપ્તાઃ ક્રતવશ્ચાન્નમૂલકાઃ

કથં તસ્ય મતિર્નષ્ટા શ્વેતસ્ય ચ મહાત્મનઃ।
ન દત્તં તેનાન્નદાનમૃષિભિર્વા ન દર્શિતમ્

અહો માહાત્મ્યમન્નસ્ય ઇહ દત્તસ્ય યત્ફલમ્।
પરત્ર ભુજ્યતે પુંભિઃ સ્વર્ગશ્ચાક્ષયતાં વ્રજેત્

અન્નદાનં પરં વિપ્રાઃ કીર્તયંતિ સદોત્થિતાઃ।
અન્નદાનાત્સુરેદ્રેણ ત્રૈલોક્યમિહ ભુજ્યતે

શતક્રતુરિતિ પ્રોક્તઃ સર્વૈરેવ દ્વિજોત્તમૈઃ।
તેનાવસ્થાં તત્સદૃશીં પ્રાપ્તવાંસ્ત્રિદશેશ્વરઃ

દાનદેવગતઃ સ્વર્ગં ત્વત્તઃ સર્વં શ્રુતં મયા।
અપરં ચ પુરાવૃત્તં નિવૃત્તં યદિ કર્હિચિત્

ભૂયોપિ શ્રોતુમિચ્છામિ તન્મે વદ મહામતે।
પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
એતદાખ્યાનકં પૂર્વમગસ્ત્યેન મહાત્મના

રામાય કથિતં રાજંસ્તત્તે વક્ષ્યામિ સાંપ્રતમ્।
ભીષ્મ ઉવાચ।
કસ્મિન્વંશે સમુત્પન્નો રામોઽસૌ નૃપસત્તમઃ

યસ્યાગસ્ત્યેન કથિતશ્ચેતિહાસઃ પુરાતનઃ।
પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
રઘુવંશે સમુત્પન્નો રામો નામ મહાબલઃ

દેવકાર્યં કૃતં તેન લંકાયાં રાવણો હતઃ।
પૃથિવીં રાજ્યસંસ્થસ્ય ઋષયોઽભ્યાગતા ગૃહે

પ્રાપ્તાસ્તે તુ મહાત્માનો રાઘવસ્ય નિવેશનમ્।
પ્રતીહારસ્તતો રામમગસ્ત્યવચનાદ્દ્રુતમ્

આવેદયામાસ ઋષીન્પ્રાપ્તાસ્તાંશ્ચ ત્વરાન્વિતઃ।
દૃષ્ટ્વા રામં દ્વારપાલઃ પૂર્ણચંદ્રમિવોદિતમ્

કૌસલ્યાસુત ભદ્રં તે સુપ્રભાતાદ્ય શર્વરી।
દ્રષ્ટુમભ્યુદયં તેદ્ય સમ્પ્રાપ્તો રઘુનંદન

અગસ્ત્યો મુનિભિઃ સાર્ધં દ્વારિ તિષ્ઠતિ તે નૃપ।
શ્રુત્વા પ્રાપ્તાન્મુનીન્રામસ્તાન્ભાસ્કરસમદ્યુતીન્

પ્રાહ વાક્યં તદા દ્વાસ્થં પ્રવેશય ત્વરાન્વિતઃ।
કિમર્થં તુ ત્વયા દ્વારિ નિરુદ્ધા મુનિસત્તમાઃ

રામવાક્યાન્મુનીંસ્તાંસ્તુ પ્રાવેશયદ્યથાસુખમ્।
દૃષ્ટ્વા તુ તાન્મુનીંન્પ્રાપ્તાન્પ્રત્યુવાચ કૃતાંજલિ

રામોઽભિવાદ્ય પ્રણત આસનેષુ ન્યવેશયત્।
તે તુ કાંચનચિત્રેષુ સ્વાસ્તીર્ણેષુ સુખેષુ ચ

કુશોત્તરેષુ ચાસીનાઃ સમંતાન્મુનિપુંગવાઃ।
પાદ્યમાચમનીયં ચ દદૌ ચાર્ઘ્યં પુરોહિતઃ

રામેણ કુશલં પૃષ્ટા ઋષયઃ સર્વ એવ તે।
મહર્ષયો વેદવિદ ઇદં વચનમબ્રુવન્

કુશલં તે મહાબાહો સર્વત્ર રઘુનંદન।
ત્વાં તુ દિષ્ટ્યા કુશલિનં પશ્યામો હતવિદ્વિષમ્

હૃતા સીતાતિપાપેન રાવણેન દુરાત્મના।
પત્ની તે રઘુશાર્દૂલ તસ્યા એવૌજસા હતઃ

અસહાયેન ચૈકેન ત્વયા રામ રણે હતઃ।
યાદૃશં તે કૃતં કર્મ તસ્ય કર્તા ન વિદ્યતે

ઇહ સંભાષિતું પ્રાપ્તા દૃષ્ટ્વા પૂતાઃ સ્મ સાંપ્રતમ્।
દર્શનાત્તવ રાજેંદ્ર સર્વે જાતાસ્તપસ્વિનઃ

રાવણસ્ય વધાત્તેદ્ય કૃતમશ્રુપ્રમાર્જનમ્।
દત્વા પુણ્યામિમાં વીર જગત્યભયદક્ષિણામ્

દિષ્ટ્યા વર્ધસિ કાકુત્સ્થ જયેનામિતવિક્રમ।
દૃષ્ટસ્સંભાષિતશ્ચાસિ યાસ્યામશ્ચાશ્રમાન્સ્વકાન્

અરણ્યં તે પ્રવિષ્ટસ્ય મયા ચેંદ્રશરાસનમ્।
અર્પિતં ચાક્ષયૌ તૂણૌ કવચં ચ પરંતપ

ભૂયોપ્યાગમનં કાર્યમાશ્રમે મે રઘૂદ્વહ।
એવમુક્ત્વા તુ તે સર્વે મુનયોંતર્હિતાઽભવન્

ગતેષુ મુનિમુખ્યેષુ રામો ધર્મભૃતાં વરઃ।
ચિંતયામાસ તત્કાર્યં કિં સ્યાન્મે મુનિનોદિતમ્

ભૂયોપ્યાગમનં કાર્યમાશ્રમે રઘુનંદન।
અવશ્યમેવ ગંતવ્યં મયાઽગસ્ત્યસ્ય સન્નિધૌ

શ્રોતવ્યં દેવગુહ્યં તુ કાર્યમન્યચ્ચ યદ્વદેત્।
એવં ચિંતયતસ્તસ્ય રામસ્યામિતતેજસઃ

કરિષ્યે નિયતં ધર્મં ધર્મો હિ પરમા ગતિઃ।
સુતવર્ષસહસ્રાણિ દશ રાજ્યમકારયત્

દદતો જુહ્વતશ્ચૈવ જગ્મુસ્તાન્યેકવર્ષવત્।
પ્રજાઃ પાલયતસ્તસ્ય રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ

એતસ્મિન્નેવ દિવસે વૃદ્ધો જાનપદો દ્વિજઃ।
મૃતં પુત્રમુપાદાય રામદ્વારમુપાગતઃ

ઉવાચ વિવિધં વાક્યં સ્નેહાક્ષરસમન્વિતમ્।
દુષ્કૃતં કિંતુ મે પુત્ર પૂર્વદેહાંતરે કૃતમ્

ત્વામેકપુત્રં યદહં પશ્યામિ નિધનં ગતમ્।
અપ્રાપ્તયૌવનં બાલં પંચવર્ષં ગતાયુષમ્

અકાલે કાલમાપન્નં દુઃખાય મમ પુત્રક।
અકૃત્વા પિતૃકાર્યાણિ ગતો વૈવસ્વતક્ષયમ્

રામસ્ય દુષ્કૃતં વ્યક્તં યેન તે મૃત્યુરાગતઃ।
બાલવધ્યા બ્રહ્મવધ્યા સ્ત્રીવધ્યા ચૈવ રાઘવમ્

પ્રવેક્ષ્યતિ ન સન્દેહઃ સભાર્યે તુ મૃતે મયિ।
શુશ્રાવ રાઘવઃ સર્વં દુઃખશોકસમન્વિતમ્

નિવાર્ય તં દ્વિજં રામો વસિષ્ઠં વાક્યમબ્રવીત્।
કિં મયાદ્ય ચ કર્તવ્યં કાર્યમેવં વિધે સ્થિતે

પ્રાણાનહં જુહોમ્યગ્નૌ પર્વતાદ્વા પતેહ્યહમ્।
કથં શુદ્ધિમહં યામિ શ્રુત્વા બ્રાહ્મણભાષિતમ્

વસિષ્ઠસ્યાગ્રતઃ સ્થિત્વા રાજ્ઞો દીનસ્ય નારદઃ।
પ્રત્યુવાચ શ્રુતં વાક્યમૃષીણાં સન્નિધૌ તદા

શૃણુ રામ યથાકાલં પ્રાપ્તો વૈ બાલસંક્ષયઃ।
પુરા કૃતયુગે રામ સર્વત્ર બ્રાહ્મણોત્તરમ્

અબ્રાહ્મણો ન વૈ કશ્ચિત્તપસ્તપતિ રાઘવ।
અમૃત્યવસ્તદા સર્વે જાયંતે ચિરજીવિનઃ

ત્રેતાયુગે પુનઃ પ્રાપ્તે બ્રહ્મક્ષત્રમનુત્તમમ્।
અધર્મો દ્વાપરે તેષાં વૈશ્યાન્શૂદ્રાંસ્તથાવિશત્

એવં નિરંતરં જુષ્ટમુદ્ભૂતમનૃતં પુનઃ।
અધર્મસ્ય ત્રયઃ પાદા એકો ધર્મસ્ય ચાગતઃ

તતઃ પૂર્વે ભૃશં ત્રસ્તા વર્ણા બ્રાહ્મણપૂર્વકાઃ।
ભૂયઃ પાદસ્તુ ધર્મસ્ય દ્વિતીયઃ સમપદ્યત

તસ્મિન્દ્વાપરસંજ્ઞે તુ તપો વૈશ્યં સમાવિશત્।
યુગત્રયસ્ય વૈધર્મ્યં ધર્મસ્ય પ્રતિતિષ્ઠતિ

કલિસંજ્ઞે તતઃ પ્રાપ્તે વર્તમાને યુગેંતિમે।
અધર્મશ્ચાનૃતં ચૈવ વવૃધાતે નરર્ષભ

ભવિતા શૂદ્રયોન્યાં તુ તપશ્ચર્યા કલૌ યુગે।
સ તે વિષયપર્યંતે રાજન્નુગ્રતરં તપઃ

શૂદ્રસ્તપતિ દુર્બુદ્ધિસ્તેન બાલવધઃ કૃતઃ।
યસ્યાધર્મમકાર્યં વા વિષયે પાર્થિવસ્ય હિ

પુરે વા રાજશાર્દૂલ કુરુતે દુર્મતિર્નરઃ।
ક્ષિપ્રં સ નરકં યાતિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

ચતુર્થં તસ્ય પાપસ્ય ભાગમશ્નાતિ પાર્થિવઃ।
સત્ત્વં પુરુષશાર્દૂલ ગચ્છસ્વ વિષયં સ્વકમ્

દુષ્કૃતં યત્ર પશ્યેથાસ્તત્ર યત્નં સમાચર।
એવં તે ધર્મવૃદ્ધિશ્ચ બલસ્ય વર્ધનં તથા

ભવિષ્યતિ નરશ્રેષ્ઠ બાલસ્યાસ્ય ચ જીવનમ્।
નારદેનૈવમુક્તસ્તુ સાશ્ચર્યો રઘુનંદનઃ

પ્રહર્ષમતુલં લેભે લક્ષ્મણં ચેદમબ્રવીત્।
ગચ્છ સૌમ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠં સમાશ્વાસય લક્ષ્મણ

બાલસ્ય ચ શરીરં ત્વં તૈલદ્રોણ્યાં નિધાપય।
ગંધૈશ્ચ પરમોદારૈસ્તૈલૈશ્ચૈવ સુગંધિભિઃ

યથા ન શીર્યતે બાલસ્તથા સૌમ્ય વિધીયતામ્।
યથા શરીરં ગુપ્તં સ્યાદ્બાલસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ

વિપત્તિઃ પરિભેદો વા ન ભવેત્તત્તથા કુરુ।
તથા સંદિશ્ય સૌમિત્રં લક્ષ્મણં શુભલક્ષણમ્

મનસા પુષ્પકં દધ્યાવાગચ્છેતિ મહાયશાઃ।
ઇંગિતં તત્તુ વિજ્ઞાય કામગં હેમભૂષિતમ્

આજગામ મુહૂર્તાત્તુ સમીપં રાઘવસ્ય હિ।
સોબ્રવીત્પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમહમસ્મિ નરાધિપ

અગ્રે તવ મહાબાહો કિંકરઃ સમુપસ્થિતઃ।
ભાષિતં સુચિરં શ્રુત્વા પુષ્પકસ્ય નરાધિપ

અભિવાદ્ય મહર્ષીંસ્તાન્વિમાનં સોધ્યરોહત।
ધનુર્ગૃહીત્વા તૂણૌ ચ ખડ્ગં ચાપિ મહાપ્રભમ્

નિક્ષિપ્ય નગરે વીરૌ સૌમિત્રિ ભરતાવુભૌ।
પ્રાયાત્પ્રતીચીં ત્વરિતો વિચિન્વન્સુસમાહિતઃ

ઉત્તરામગમત્પશ્ચાદ્દિશં હિમવદાશ્રિતામ્।
પૂર્વામપિ દિશાં ગત્વા તથાઽપશ્યન્નરાધિપઃ

સર્વાં શુદ્ધસમાચારામાદર્શમિવ નિર્મલામ્।
તતો દિશં સમાક્રામદ્દક્ષિણાં રઘુનંદનઃ

શૈલસ્ય ઉત્તરે પાર્શ્વે દદર્શ સુમહત્સરઃ।
તસ્મિન્સરસિ તપ્યંતં તાપસં સુમહત્તપઃ

દદર્શ રાઘવો ભીમં લંબમાનમધોમુખં।
તમુપાગમ્ય કાકુત્સ્થસ્તપ્યમાનં તુ તાપસમ્

ઉવાચ રાઘવો વાક્યં ધન્યસ્ત્વમમરપ્રભ।
કસ્યાં યોનૌ તપોવૃદ્ધિર્વર્તતે દૃઢનિશ્ચય

અહં દાશરથી રામઃ પૃચ્છામિ ત્વાં કુતૂહલાત્।
કોર્થો વ્યવસિતસ્તુભ્યં સ્વર્ગલોકોથ વેતરઃ

કિમર્થં તપ્યસે વા ત્વં શ્રોતુમિચ્છામિ તાપસ।
બ્રાહ્મણો વાસિ ભદ્રં તે ક્ષત્રિયો વાથ દુર્જયઃ

વૈશ્યસ્તૃતીયવર્ણો વા શૂદ્રો વા સત્યમુચ્યતામ્।
તપઃ સત્યાત્મકં નિત્યં સ્વર્ગલોકપરિગ્રહે

સાત્વિકં રાજસં ચૈવ તચ્ચ સત્યાત્મકં તપઃ।
જગદુપકારહેતુર્હિ સૃષ્ટં તદ્વૈ વિરિંચિના

રૌદ્રં ક્ષત્રિયતેજોજં તત્તુ રાજસમુચ્યતે।
પરસ્યોત્સાદનાર્થાય તચ્ચાસુરમુદાહૃતમ્

અંગાનિ નિહ્નુતે યો વા અસૃગ્દિગ્ધાનિ ભાગશઃ।
પંચાગ્નિંસાધયેદ્વાપિ સિદ્ધિં વા મૃત્યુમેવ વા

આસુરો હ્યેષ તે ભાવો ન ચ મે ત્વં દ્વિજો મતઃ।
સત્યં તે વદતઃ સિદ્ધિરનૃતે નાસ્તિ જીવિતમ્

તસ્ય તદ્ભાષિતં શ્રુત્વા રામસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ।
અવાક્શિરાસ્તથા ભૂતો વાક્યમેતદુવાચ હ

સ્વાગતં તે નૃપશ્રેષ્ઠ ચિરાદ્દૃષ્ટોસિ રાઘવ।
પુત્રભૂતોસ્મિ તે ચાહં પિતૃભૂતોસિ મેનઘ

અથવા નૈતદેવં હિ સર્વેષાં નૃપતિઃ પિતા।
સત્વમર્ચ્યોઽસિ ભો રાજન્વયં તે વિષયે તપઃ

ચરામસ્તત્રભાગોસ્તિ પૂર્વં સૃષ્ટઃ સ્વયંભુવા।
ન ધન્યાઃ સ્મો વયં રામ ધન્યસ્ત્વમસિ પાર્થિવ

યસ્ય તે વિષયે હ્યેવં સિદ્ધિમિચ્છંતિ તાપસાઃ।
તપસા ત્વં મદીયેન સિદ્ધિમાપ્નુહિ રાઘવ

યદેતદ્ભવતા પ્રોક્તં યોનૌ કસ્યાં તુ તે તપઃ।
શૂદ્રયોનિપ્રસૂતોહં તપ ઉગ્રં સમાસ્થિતઃ

દેવત્વં પ્રાર્થયે રામ સ્વશરીરેણ સુવ્રત।
ન મિથ્યાહં વદે ભૂપ દેવલોકજિગીષયા

શૂદ્રં માં વિદ્ધિ કાકુત્સ્થ શંબૂકં નામ નામતઃ।
ભાષતસ્તસ્ય કાકુત્સ્થઃ ખડ્ગં તુ રુચિરપ્રભં

નિષ્કૃષ્ય કોશાદ્વિમલં શિરશ્ચિચ્છેદ રાઘવઃ।
તસ્મિન્શૂદ્રે હતે દેવાઃ સેન્દ્રાશ્ચાગ્નિપુરોગમાઃ

સાધુસાધ્વિતિ કાકુત્સ્થં પ્રશશંસુર્મુહુર્મુહુઃ।
પુષ્પવૃષ્ટિશ્ચ મહતી દેવાનાં સુસુગંધિની

આકાશાદ્વિપ્રમુક્તા તુ રાઘવં સર્વતોકિરત્।
સુપ્રીતાશ્ચાબ્રુવન્દેવા રામં વાક્યવિદાંવરમ્

સુરકાર્યમિદં સૌમ્ય કૃતં તે રઘુનંદન।
ગૃહાણ ચ વરં રામ યમિચ્છસિ મહાવ્રત

ત્વત્કૃતેન હિ શૂદ્રોઽયં સશરીરોઽભ્યગાદ્દિવં।
દેવાનાં ભાષિતં શ્રુત્વા રાઘવઃ સુસમાહિતઃ

ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં સહસ્રાક્ષં પુરંદરમ્।
યદિ દેવાઃ પ્રસન્ના મે વરાર્હો યદિ વાપ્યહમ્

કર્મણા યદિ મે પ્રીતા દ્વિજપુત્રઃ સ જીવતુ।
વરમેતદ્ધિ ભવતાં કાંક્ષિતં પરમં હિ મે

મમાપરાધાદ્બાલોઽસૌ બ્રાહ્મણસ્યૈકપુત્રકઃ।
અપ્રાપ્તકાલઃ કાલેન નીતો વૈવસ્વત ક્ષયમ્

તં જીવયત ભદ્રં વો નાનૃતી સ્યામહં ગુરોઃ।
દ્વિજસ્ય સંશ્રુતો હ્યર્થો જીવયિષ્યામિ તે સુતમ્

મદીયેનાયુષા બાલં પાદેનાર્દ્ધેન વા સુરાઃ।
જીવેદયં વરો મહ્યં વરકોટ્યધિકો વૃતઃ

રાઘવસ્ય તુ તદ્વાક્યં શ્રુત્વા વિબુધસત્તમાઃ।
પ્રત્યૂચુસ્તે મહાત્માનં પ્રીતાઃ પ્રીતિસમન્વિતાઃ

નિર્વૃતો ભવ કાકુત્સ્થ બ્રાહ્મણસ્યૈકપુત્રકઃ।
જીવિતં પ્રાપ્તવાન્ભૂયઃ સમેતશ્ચાપિ બંધુભિઃ

યસ્મિન્મુહૂર્તે કાકુત્સ્થ શૂદ્રોયં વિનિપાતિતઃ।
તસ્મિન્મુહૂર્તે સહસા જીવેન સમયુજ્યત

સ્વસ્તિ પ્રાપ્નુહિ ભદ્રં તે સાધયામઃ પરંતપઃ।
અગસ્ત્યસ્યાશ્રમપદે દ્રષ્ટારઃ સ્મ મહામુનિમ્

સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય દેવાનાં રઘુનંદનઃ।
આરુરોહ વિમાનં તં પુષ્પકં હેમભૂષિતમ્

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે શૂદ્રતાપસવધોનામ પંચત્રિંશોઽધ્યાયઃ