પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.34

ભીષ્મ ઉવાચ॥
કસ્મિન્કાલે ભગવતા બ્રહ્મણા લોકકારિણા।
યજ્ઞિયૈર્યષ્ટુમારબ્ધં તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ

કિં નામાન ઋત્વિજસ્તે બ્રહ્મણા યે પ્રકલ્પિતાઃ।
કા ચ વૈ દક્ષિણા તેષાં દત્તા તેન મહાત્મના

યથાભૂતં યથાવૃત્તં તથા ત્વં મે પ્રકીર્તય।
સુમહત્કૌતુકં જાતં યજ્ઞં પૈતામહં પ્રતિ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ॥
પૂર્વમેવ મયા ખ્યાતં યદા સ્વાયંભુવો મનુઃ।
સૃષ્ટ્વા પ્રજાપતીન્સર્વાનુક્તઃ સૃષ્ટિં કુરુષ્વ વૈ

સ્વયં તુ પુષ્કરં ગત્વા યજ્ઞસ્યાહૃત્ય વિસ્તરમ્।
સસંભારાન્સમાનાય્ય વહ્ન્યગારે સ્થિતોભવત્

ગાયંતિ નિત્યં ગંધર્વા નૃત્યંત્યપ્સરસાં ગણાઃ।
બ્રહ્મોદ્ગાતા હોતાધ્વર્યુશ્ચત્વારો યજ્ઞવાહકાઃ

એકૈકસ્ય ત્રયશ્ચાન્યે પરિવારાઃ સ્વયંકૃતાઃ।
બ્રહ્મા ચ બ્રહ્મણાચ્છંસી પોતા ચાગ્નીધ્ર એવ ચ

આન્વીક્ષિકી સર્વવિદ્યા બ્રાહ્મી હ્યેષા ચતુષ્ટયી।
ઉદ્ગાતા ચ પ્રત્યુદ્ગાતા પ્રતિહર્તા સુબ્રહ્મણ્યઃ

ચતુષ્ટયી દ્વિતીયૈષા તૂદ્ગાતુશ્ચ પ્રકીર્તિતા।
હોતા ચ મૈત્રાવરુણસ્તથાઽચ્છાવાક એવ ચ

ગ્રાવસ્તુચ્ચ ચતુર્થોત્ર તૃતીયા ચ ચતુષ્ટયી।
અધ્વર્યુશ્ચ પ્રતિષ્ઠાતા નેષ્ટોન્નેતા તથૈવ ચ

ચતુષ્ટયી ચતુર્થ્યેષા પ્રોક્તા શંતનુનંદન।
એતે વૈ ષોડશ પ્રોક્તા ઋત્વિજો વેદચિંતકૈઃ

શતાનિ ત્રીણિ ષષ્ટિશ્ચ યજ્ઞાઃ સૃષ્ટાઃ સ્વયંભુવા॥
એતાંશ્ચૈતેષુ સર્વેષુ પ્રવદંતિ સદા દ્વિજાન્

સદસ્યં કેચિદિચ્છંતિ ત્રિસામાધ્વર્યુમેવ ચ।
બ્રહ્માણં નારદં ચક્રે બ્રાહ્મણાચ્છંસિ ગૌતમમ્

દેવગર્ભં ચ પોતારમાગ્નીધ્રં ચૈવ દેવલમ્।
ઉદ્ગાતાંગિરસઃ પ્રત્યુદ્ગાતા ચ પુલહસ્તથા

નારાયણઃ પ્રતિહર્તા સુબ્રહ્મણ્યોત્રિરુચ્યતે।
તસ્મિન્યજ્ઞે ભૃગુર્હોતા વસિષ્ઠો મૈત્ર એવ ચ

અચ્છાવાકઃ ક્રતુઃ પ્રોક્તો ગ્રાવસ્તુચ્ચ્યવનસ્તથા।
પુલસ્ત્યોદ્ધ્વર્યુરેવાસીત્પ્રતિષ્ઠાતા ચ વૈ શિબિઃ

બૃહસ્પતિસ્તત્ર નેષ્ટા ઉન્નેતા શાંશપાયનઃ।
ધર્મઃ સદસ્યસ્તત્રાસીત્પુત્રપૌત્રસહાયવાન્

ભરદ્વાજઃ શમીકશ્ચ પુરુકુત્સો યુગંધરઃ।
એનકસ્તીર્ણકશ્ચૈવ કેશઃ કુતપ એવ ચ

ગર્ગો વેદશિરાશ્ચૈવ ત્રિસામાદ્ધ્વર્યવઃ કૃતાઃ।
કણ્વાદયસ્તથા ચાન્યે માર્કંડો ગંડિરેવ ચ

પુત્રપૌત્રસમેતાશ્ચ સશિષ્યાઃ સહબાંધવાઃ।
કર્માણિ તત્ર કુર્વાણા દિવાનિશમતંદ્રિતાઃ

મન્વંતરે વ્યતીતે તુ યજ્ઞસ્યાવભૃથોભવત્।
દક્ષિણા બ્રહ્મણે દત્તા પ્રાચી હોતુસ્તુ દક્ષિણા

અદ્ધ્વર્યવે પ્રતીચી તુ ઉદ્ગાતુશ્ચોત્તરા તથા।
ત્રૈલોક્યં સકલં બ્રહ્મા દદૌ તેષાં તુ દક્ષિણામ્

ધેનૂનાં ચ શતં પ્રાજ્ઞૈર્દાતવ્યં યજ્ઞસિદ્ધયે।
અષ્ટૌ તુ યજ્ઞવાહાનાં ચત્વારિંશાધિકાસ્તથા

દ્વિતીયસ્થાનિનાં ચૈવ ચતુર્વિંશત્પ્રકીર્તિતાઃ।
ષોડશૈવ તૃતીયાનાં દેયા વૈ ધેનવઃ શુભાઃ

દ્વાદશૈવ તથા ચાન્યા આગ્નીધ્રાદિષુ દાપયેત્।
અનયા સંખ્યયા ચૈવ ગ્રામાન્દાસીરજાવિકં

સહસ્રભોજ્યં દાતવ્યં સ્નાત્વા ચાવભૃથે ક્રતૌ।
યજમાનેન સર્વસ્વં દેયં સ્વાયંભુવોબ્રવીત્

અદ્ધ્વર્યૂણાં સદસ્યાનાં સ્વેચ્છયા દાનમિષ્યતે।
વિષ્ણું ચાહૂય વૈ બ્રહ્મા વાક્યમાહ મુદાન્વિતઃ

અભિપ્રસાદ્ય સાવિત્રીં ત્વમિહાનય સુવ્રત।
ત્વયિ દૃષ્ટે ન સા કોપં કરિષ્યતિ શુભાનના

સ્નિગ્ધૈઃ સાનુનયૈર્વાક્યૈર્હેતુયુક્તૈર્વિશેષતઃ।
ત્વં સદા મધુરાભાષી જિહ્વા તે સ્રવતેમૃતમ્

યઃ કરોતિ ન તે વાક્યં ત્રૈલોક્યે ન સ દૃશ્યતે।
ગંધર્વૈઃ સહિતો ગત્વા પ્રિયાં મમ સમાનય

ત્વયા પ્રસાદિતા સાદ્ધ્વી તુષ્ટા સા ત્વેષ્યતિ ધ્રુવમ્।
વિલંબો ન ત્વયા કાર્યો વ્રજ માધવ માચિરમ્

લક્ષ્મીસ્તે પુરતો યાતુ સાવિત્ર્યાઃ સદનં શુભા।
તસ્યાસ્ત્વં પદવીં ગચ્છ સાંત્વયસ્વ પ્રિયાં મમ

ન ચ તે વિપ્રિયં દેવિ વિવિક્તં કર્તુમીહતે।
મુખં પ્રેક્ષ્ય સદા કાલં વર્તતે તવ સુંદરિ

એવંવિધાનિ વાક્યાનિ મધુરાણિ બહૂનિ ચ।
દેવી શ્રાવયિતવ્યા સા યથાતુષ્ટાઽચિરાદ્ભવેત્

એવમુક્તસ્તદા વિષ્ણુર્બ્રહ્મણા લોકકારિણા।
જગામ ત્વરિતો ભૂત્વા સાવિત્રી યત્ર તિષ્ઠતિ

દૂરાદેવાગચ્છમાનં પત્ન્યા સહ ચ કેશવમ્।
ઉત્તસ્થૌ સત્વરા ભૂત્વા વિષ્ણુના ચાભિવંદિતા

નમસ્તે દેવદેવેશિ બ્રહ્મપત્નિ નમોસ્તુ તે।
ત્વાં નમસ્કૃત્ય સર્વો હિ જનઃ પાપાત્પ્રમુચ્યતે

પતિવ્રતા મહાભાગા બ્રહ્મણસ્ત્વં હૃદિ સ્થિતા।
અહર્નિશં ચિંતયંસ્ત્વાં પ્રસાદં તેભિકાંક્ષતિ

સખીં ચૈનાં પ્રિયાં પૃચ્છ લક્ષ્મીં ભૃગુસુતાં સતીમ્।
યદિ ચ શ્રદ્દધા નાસિ વાક્યાદસ્માત્સુલોચને

એવમુક્ત્વા તતઃ શૌરિઃ સાવિત્ર્યાશ્ચરણદ્વયમ્।
ઉભાભ્યાં ચૈવ હસ્તાભ્યાં ક્ષમ દેવિ નમોસ્તુ તે

જગદ્વંદ્યે જગન્માતરિતિ સ્પૃષ્ટ્વાઽભ્યવન્દત।
સંકોચ્ય પાદૌ સા દેવી સ્વકરેણ કરૌ હરેઃ

ગૃહીત્વોવાચ તં વિષ્ણું સર્વં ક્ષાન્તં મયાચ્યુત।
ઇયં લક્ષ્મીઃ સદા વત્સ હૃદયે તે નિવત્સ્યતિ

વિના ત્વયા ન ચાન્યત્ર રતિં યાસ્યતિ કર્હિચિત્।
ભૃગોઃ પત્ન્યાં સમુત્પન્ના પત્ન્યેષા તવ સુવ્રતા

દેવદાનવયત્નેન સંભૂતા ચોદધૌ પુનઃ।
ભગવાન્યત્ર તત્રૈષા અવતારં ચ કુર્વતી

દેવત્વે દેવદેહા વૈ માનુષત્વે ચ માનુષી।
ત્વત્સહાયા ન સંદેહો દાંપત્યવ્રતિની ચિરમ્

યન્મયા ચાત્ર કર્ત્તવ્યં પ્રભોતન્માં વદસ્વ વૈ।
વિષ્ણુરુવાચ॥
યજ્ઞાવસાનં સંજાતં પ્રેષિતોહં તવાંતિકં

સાવિત્રીમાનય ક્ષિપ્રં મયા સ્નાનં સમાચરેત્।
આગચ્છ ત્વરિતા દેવિ યાહિ તત્ર મુદાન્વિતા

પશ્યસ્વ સ્વપતિં ગત્વા દેવૈઃ સર્વૈસ્સમન્વિતમ્।
લક્ષ્મીરુવાચ॥
આર્યે ઉત્તિષ્ઠ શીઘ્રં ત્વં યાહિ યત્ર પિતામહઃ

વિના ત્વયા ન યાસ્યામિ સ્પૃષ્ટૌ પાદૌ મયા તવ।
ઉત્થાપ્ય સાગ્રહીદ્ધસ્તં દક્ષિણા દક્ષિણે કરે

ચિરાયમાણાં સાવિત્રીં જ્ઞાત્વા દેવઃ પિતામહઃ।
સમીપસ્થં મહાદેવમિદમાહ તદા વચઃ

ગચ્છ ત્વમનયા સાર્દ્ધં પાર્વત્યાઽસુરદૂષણ।
ગૌરી ત્વદગ્રતો યાતુ પશ્ચાત્ત્વં ગચ્છ શંકર

પ્રતિબોધ્યાનય યથા શીઘ્રમાયાતિ તત્કુરુ।
એવમુક્તૌ તદા તૌ તુ પાર્વતીપરમેશ્વરૌ

ગત્વાદિષ્ટૌ દંપતી તાં પ્રોચતુર્બ્રહ્મણઃ પ્રિયામ્।
બૃહત્કૃત્યં ત્વયા તત્ર કરણીયં પતિવ્રતે

પૃચ્છસ્વેમાં વરારોહાં ગૌરીં પર્વતનંદિનીમ્।
લક્ષ્મીં ચૈતાં વિશાલાક્ષીમિંદ્રાણીં વા શુભાનને

યાસાં વા શ્રદ્ધધાસિ ત્વં પૃચ્છ દેવિ નમોસ્તુ તે।
આશીર્વાદસ્તયા દત્તો દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ

શરીરાર્ધે ચ તે ગૌરી સદા સ્થાસ્યતિ શંકર।
અનયા શોભસે દેવ ત્વયા ત્રૈલોક્યસુંદર

સુખભાગિ જગત્સર્વં ત્વયા નાથેન શત્રુહન્।
એવં બ્રુવંતી સાવિત્રી ગૃહીતા બ્રહ્મણઃ પ્રિયા

ગૌર્ય્યા ચ વામહસ્તે તુ લક્ષ્મ્યા વૈ દક્ષિણે કરે।
અભિવંદ્ય તુ તાં દેવીં શંકરો વાક્યમબ્રવીત્

એહ્યાગચ્છ મહાભાગે યત્ર તિષ્ઠતિ તે પતિઃ।
તત્ર ગચ્છ વરારોહે સ્ત્રીણાં ભર્તા પરાગતિઃ

બૃહદાગ્રહણે દેવિ પ્રણયાદ્ગંતુમર્હસિ।
લક્ષ્મીશ્ચૈષા પાર્વતી ચ સ્થિતા દેવિ તવાગ્રતઃ

એતયોર્વચસા દેવિ આવયોશ્ચ શુભાનને।
માનભંગો ન તે કર્તું યજ્યતે બ્રહ્મણઃ પ્રિયે

અસ્મદભ્યર્થિતા દેવિ તત્ર યાહિ મુદાન્વિતા।
ગૌર્યુવાચ॥
અહં ચ તે પ્રિયા દેવિ સર્વદા વદસિ સ્વયમ્

લક્ષ્મીશ્ચ તે કરે લગ્ના દક્ષિણે ચ મયા ધૃતા।
એહ્યાગચ્છ મહાભાગે યત્ર તિષ્ઠતિ તે પતિઃ

નીતા સા તુ તદા તાભ્યાં દેવી સા મધ્યતઃ કૃતા।
પુરસ્સરૌ વિષ્ણુરુદ્રૌ શક્રાદ્યાશ્ચ તથા સુરાઃ

ગંધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ ત્રૈલોક્યં સચરાચમ્।
તત્રાયાતા ચ સા દેવી સાવિત્રી બ્રહ્મણઃ પ્રિયા

સાવિત્રીં સુમુખીં દૃષ્ટ્વા સર્વલોકપિતામહઃ।
ગાયત્ર્યા સહિતો બ્રહ્મા ઇદં વચનમબ્રવીત્

એષા દેવી કર્મકરી અહં તે વશગસ્થિતઃ।
સમાદિશ વરારોહે યત્તે કાર્યં મયા ત્વિહ

એવમુક્તા ચ સા દેવી સ્વયં દેવેન બ્રહ્મણા।
ત્રપયાધોમુખી દેવી ન ચ કિંચિદવોચત

પાદયોઃ પતિતા દેવી ગાયત્રી બ્રહ્મચોદિતા।
કૃતવત્યપરાધં તે ક્ષમ દેવિ નમોસ્તુ તે

આલિંગ્ય સાદરં કંઠે સા પરિષ્વજ્ય પીડિતાં।
ગાયત્રીં સાંત્વયામાસ માન્યશ્ચૈષ પતિર્મમ

કર્ત્તવ્યં વચનં તસ્ય સ્ત્રીણાં પ્રાણેશ્વરઃ પતિઃ।
ઉક્તં ભગવતા પૂર્વં સૃષ્ટિકાલે વિરિંચિના

ન ચ સ્ત્રીણાં પૃથગ્યજ્ઞો ન વ્રતં નાપ્યુપોષણમ્।
ભર્તા યદ્વદતે વાક્યં તત્તુ કુર્યાદકુત્સયા

ભર્તૃનિંદાં યા કુરુતે સ્વસૃનિંદાં તથૈવ ચ।
પરિવાદં પ્રલાપં વા નરકં સા તુ ગચ્છતિ

પત્યૌ જીવતિ યા નારી ઉપવાસવ્રતં ચરેત્।
આયુષ્યં હરતે ભર્તુર્મૃતા નરકમિચ્છતિ

એવં જ્ઞાત્વા ત્વયા ભર્તુર્ન કાર્યં વિપ્રિયં સતિ।
ન ચાસ્ય દક્ષિણં ત્વંગં ત્વયા સેવ્યં કથંચન

સર્વકાર્યે ત્વહં ચાસ્ય દક્ષિણં પક્ષમાશ્રિતા।
સવ્યં ત્વમાયેસ્સાધ્વિ પાર્શ્વે નારદપુષ્કરૌ

બ્રહ્મસ્થાનાનિ ચાન્યાનિ સ્થિતાન્યાયતનાનિ ચ।
લભે વૈ શોભમાનેહ યાવત્સૃષ્ટિઃ પ્રજાયતે

ભવત્યા ચ મયા ચૈવ સ્થાતવ્યં ચ ન સંશયઃ।
પુષ્કરે બ્રહ્મણઃ પાર્શ્વે વામં ચ ત્વં સમાશ્રય

અનેન ચોપદેશેન સુખં તિષ્ઠ મયાન્વિતા।
ગાયત્ર્યુવાચ॥
એવમેતત્કરિષ્યામિ તવ નિર્દેશકારિકા

તવૈવાજ્ઞા મયા કાર્યા ત્વં મે પ્રાણસમા સખી।
અહં તે ત્વનુજા દેવિ સદા માં પાતુમર્હસિ

દેવદેવસ્તદા બ્રહ્મા પુષ્કરે વિષ્ણુના સહ।
સ્નાનાવસાને દેવાનાં સર્વેષાં પ્રદદૌ વરાન્

દેવાનાં ચ પતિં શક્રં જ્યોતિષાં ચ દિવાકરં।
નક્ષત્રાણાં તથા સોમં રસાનાં વરુણં તથા

પ્રજાપતીનાં દક્ષં ચ નદીનાં ચૈવ સાગરં।
કુબેરં ચ ધનાધ્યક્ષં તથા ચક્રે ચ રક્ષસાં

ભૂતાનાં ચૈવ સર્વેષાં ગણાનાં ચ પિનાકિનમ્।
માનવાનાં મનું ચૈવ પક્ષિણાં ગરુડં તથા

ઋષીણાં ચ વસિષ્ઠં ચ ગ્રહાણાં ચ પ્રભાકરં।
એવમાદીનિ વૈ દત્વા દેવદેવઃ પિતામહઃ

વિષ્ણું ચ શંકરં ચૈવ બ્રહ્મા પ્રોવાચ સાદરમ્।
પૃથિવ્યાઃ સર્વતીર્થેષુ ભવંતૌ પૂજ્યસત્તમૌ

ભવદ્ભ્યાં ન વિના તીર્થં પુણ્યતામેતિ કર્હિચિત્।
લિંગં વા પ્રતિમા વાપિ દૃશ્યતે યત્રકુત્રચિત્

તત્તીર્થં પુણ્યતાં યાતિ સર્વમેવ ફલપ્રદં।
માનવા હ્યુપહારૈશ્ચ યે કરિષ્યંતિ પૂજનં

યુષ્માકં માં પુરસ્કૃત્ય તેષાં રોગભયં કુતઃ।
યેષુ રાષ્ટ્રેષુ યુષ્માકમુત્સવાઃ પૂજનાદિકાઃ

પ્રવર્ત્સ્યંતિ ક્રિયાઃ સર્વા યત્ફલં તેષુ તચ્છૃણુ।
નાધયો વ્યાધયશ્ચૈવ નોપસર્ગા ન ક્ષુદ્ભયં

વિપ્રયોગો ન ચાપીષ્ટૈરનિષ્ટૈર્નાપિ સંગતિઃ।
નાક્ષિરોગઃ શિરાર્તિર્વા પિત્તશૂલ ભગંદરાઃ

નાભિચારં ભયં તત્રાપસ્મારો ન વિષૂચિકા।
વૃદ્ધિર્નિકામતસ્તસ્મિન્સમ્યગ્બુદ્ધિરનુત્તમા

આરોગ્યં સર્વતશ્ચૈવ દીર્ઘાયુશ્ચ પ્રજાધનં।
નાકાલે ભવિતા મૃત્યુર્ગાવો નાલ્પપયોમુચઃ

નાકાલફલિતા વૃક્ષા નોત્પાતભયમણ્વપિ।
એતચ્છ્રુત્વા તતો વિષ્ણુર્બ્રહ્માણં સ્તોતુમુદ્યતઃ

વિષ્ણુરુવાચ॥
નમોસ્ત્વનંતાય વિશુદ્ધચેતસે સ્વરૂપરૂપાય સહસ્રબાહવે।
સહસ્રરશ્મિપ્રભવાય વેધસે વિશાલદેહાય વિશુદ્ધકર્મણે

સમસ્તવિશ્વાર્તિહરાય શંભવે સમસ્તસૂર્યાનલતિગ્મતેજસે।
નમોસ્તુ વિદ્યાવિતતાય ચક્રિણે સમસ્તધીસ્થાનકૃતે સદા નમઃ

અનાદિદેવાચ્યુત શેખરપ્રભો ભાવ્યુદ્ભવદ્ભૂતપતે મહેશ્વર।
મહત્પતે સર્વપતે જગત્પતે ભુવસ્પતે ભુવનપતે સદા નમઃ

યજ્ઞેશ નારાયણ જિષ્ણુ શંકર ક્ષિતીશ વિશ્વેશ્વર વિશ્વલોચન।
શશાંકસૂર્યાચ્યુતવીરવિશ્વપ્રવૃત્તમૂર્તેમૃતમૂર્ત અવ્યય

જ્વલદ્ધુતાશાર્ચિ નિરુદ્ધમંડલ પ્રદેશનારાયણ વિશ્વતોમુખ।
સમસ્તદેવાર્તિહરામૃતાવ્યય પ્રપાહિ માં શરણગતં તથા વિભો

વક્ત્રાણ્યનેકાનિ વિભો તવાહં પશ્યામિ યજ્ઞસ્ય ગતિં પુરાણમ્।
બ્રહ્માણમીશં જગતાં પ્રસૂતિં નમોસ્તુ તુભ્યં પ્રપિતામહાય

સંસારચક્રક્રમણૈરનેકૈઃ ક્વચિદ્ભવાન્દેવવરાધિદેવઃ।
તત્સર્વવિજ્ઞાનવિશુદ્ધસત્વૈરુપાસ્યસે કિં પ્રણમામ્યહં ત્વામ્

એવં ભવંતં પ્રકૃતેઃ પુરસ્તાદ્યો વેત્ત્યસૌ સર્વવિદાં વરિષ્ઠઃ।
ગુણાન્વિતેષુ પ્રસભં વિવેદ્યો વિશાલમૂર્તિસ્ત્વિહ સૂક્ષ્મરૂપઃ

વાક્પાણિપાદૈર્વિગતેન્દ્રિયોપિ કથં ભવાન્વૈ સુગતિસ્સુકર્મા।
સંસારબંધે નિહિતેંદ્રિયોપિ પુનઃ કથં દેવવરોસિ વેદ્યઃ

મૂર્ત્તાદમૂર્ત્તં ન તુ લભ્યતે પરં પરં વપુર્દેવવિશુદ્ધભાવૈઃ।
સંસારવિચ્છિત્તિકરૈર્યજદ્ભિરતોવસીયેત ચતુર્મુખ ત્વમ્

પરં ન જાનંતિ યતો વપુસ્તે દેવાદયોપ્યદ્ભુતરૂપધારિન્।
વિભોવતારેગ્રતરં પુરાણમારાધયેદ્યત્કમલાસનસ્થમ્

ન તે તત્ત્વં વિશ્વસૃજોપિ યોનિમેકાંતતો વેત્તિ વિશુદ્ધભાવઃ।
પરં ત્વહં વેદ્મિ કથં પુરાણં ભવંતમાદ્યં તપસા વિશુદ્ધમ્

પદ્માસનો વૈ જનકઃ પ્રસિદ્ધ એવં પ્રસિદ્ધિર્હ્યસકૃત્પુરાણાત્।
સંચિંત્ય તે નાથ વિભું ભવંતં જાનાતિ નૈવં તપસાવિહીનઃ

અસ્માદૃશૈશ્ચ પ્રવરૈર્વિબોધ્યં ત્વાં દેવમૂર્ખાઃ સ્વમતિં વિભજ્ય।
પ્રબોદ્ધુમિચ્છન્તિ ન તેષુ બુદ્ધિરુદારકીર્તિષ્વપિ વેદહીનાઃ

જન્માંતરૈર્વેદ વિવેકબુદ્ધિભિર્ભવેદ્યથા વા યદિ વા પ્રકાશઃ।
તલ્લાભલુબ્ધસ્ય ન માનુષત્વં ન દેવગંધર્વપતિઃ શિવઃ સ્યાત્

ન વિષ્ણુરૂપો ભગવાન્સુસૂક્ષ્મઃ સ્થૂલોસિ દેવઃ કૃતકૃત્યતાયાઃ।
સ્થૂલોપિ સૂક્ષ્મઃ સુલભોસિ દેવ ત્વદ્બાહ્યકૃત્યા નરકેપતંતિ

વિમુચ્યતે વા ભવતિ સ્થિતેસ્મિન્દસ્રેન્દુવહ્ન્યર્કમરુન્મહીભિઃ।
તત્વૈઃ સ્વરૂપૈઃ સમરૂપધારિભિરાત્મસ્વરૂપે વિતત સ્વભાવઃ

ઇતિ સ્તુતિં મે ભગવન્હ્યનંત જુષસ્વ ભક્તસ્ય વિશેષતશ્ચ।
સમાધિયુક્તસ્ય વિશુદ્ધચેતસસ્ત્વદ્ભાવભાવૈકમનોનુગસ્ય

સદા હૃદિસ્થો ભગવન્નમસ્તે નમામિ નિત્યં ભગવન્પુરાણ।
ઇતિ પ્રકાશં તવ મે તદીશસ્તવં મયા સર્વગતિપ્રબુદ્ધ

સંસારચક્રે ભ્રમણાદિયુક્તા ભીતિં પુનર્નઃ પ્રતિપાલયસ્વ

બ્રહ્મોવાચ॥
સર્વજ્ઞસ્ત્વં ન સંદેહો પ્રજ્ઞારાશિશ્ચ કેશવ।
દેવાનાં પ્રથમઃ પૂજ્યઃ સર્વદા ત્વં ભવિષ્યસિ

નારાયણાદનંતરં રુદ્રો ભક્ત્યા વિરિંચનમ્।
તુષ્ટાવ પ્રણતો ભૂત્વા બ્રહ્માણં કમલોદ્ભવમ્

નમઃ કમલપત્રાક્ષ નમસ્તે પદ્મજન્મને।
નમઃ સુરાસુરગુરો કારિણે પરમાત્મને

નમસ્તે સર્વદેવેશ નમો વૈ મોહનાશન।
વિષ્ણોર્નાભિસ્થિતવતે કમલાસન જન્મને

નમો વિદ્રુમરક્તાંગ પાણિપલ્લવશોભિને।
શરણં ત્વાં પ્રપન્નોસ્મિ ત્રાહિ માં ભવસંસૃતેઃ

પૂર્વં નીલાંબુદાકારં કુડ્મલં તે પિતામહ।
દૃષ્ટ્વા રક્તમુખં ભૂયઃ પત્રકેસરસંયુતમ્

પદ્મં ચાનેકપત્રાન્તમસંખ્યાતં નિરંજનમ્।
તત્ર સ્થિતેન ત્વયૈષા સૃષ્ટિશ્ચૈવ પ્રવર્તિતા

ત્વાં મુક્ત્વા નાન્યતસ્ત્રાણં જગદ્વંદ્ય નમોસ્તુ તે।
સાવિત્રીશાપદગ્ધોહં લિંગં મે પતિતં ક્ષિતૌ

ઇદાનીં કુરુ મે શાંતિં ત્રાહિ માં સહ ભાર્યયા।
બ્રહ્મા વૈ પાતુ મે પાદૌ જંઘે વૈ કમલાસનઃ

વિરિંચો મે કટિં પાતુ સૃષ્ટિકૃદ્ગુહ્યમેવ ચ।
નાભિં પદ્મનિભઃ પાતુ જઠરં ચતુરાનનઃ

ઉરસ્તુ વિશ્વસૃક્પાતુ હૃદયં પાતુ પદ્મજઃ।
સાવિત્રીપતિર્મે કંઠં હૃષીકેશો મુખં મમ

પદ્મવર્ણશ્ચ નયને પરમાત્મા શિરો મમ।
એવં ન્યસ્ય ગુરોર્નામ શંકરો નામશંકરઃ

નમસ્તે ભગવન્બ્રહ્મન્નિત્યુક્ત્વા વિરરામ હ।
તતસ્તુષ્ટો હરં બ્રહ્મા વાક્યમેતદુવાચ હ

કં તે કામં કરોમ્યદ્ય પૃચ્છ માં યદ્યદિચ્છસિ।
રુદ્ર ઉવાચ॥
યદિ પ્રસન્નો મે નાથ વરદો યદિ વા મમ

તદેકં મે વદ વિભો યસ્મિન્સ્થાને ભવાન્સ્થિતઃ।
કેષુકેષુ ચ સ્થાનેષુ ત્વાં પશ્યંતિ સદા દ્વિજાઃ

નામ્ના ચ કેન તે સ્થાનં શોભતે ધરણીતલે।
તન્મે વદસ્વ સર્વેશ તવ ભક્તિરતસ્ય ચ

બ્રહ્મોવાચ॥
પુષ્કરેહં સુરશ્રેષ્ઠો ગયાયાં ચ ચતુર્મુખઃ।
કાન્યકુબ્જે દેવગર્ભો ભૃગુકક્ષે પિતામહઃ

કાવેર્ય્યાં સૃષ્ટિકર્તા ચ નંદિપુર્ય્યાં બૃહસ્પતિઃ।
પ્રભાસે પદ્મજન્મા ચ વાનર્યાં ચ સુરપ્રિયઃ

દ્વારવત્યાં તુ ઋગ્વેદી વૈદિશે ભુવનાધિપઃ।
પૌંડ્રકે પુંડરીકાક્ષઃ પિંગાક્ષો હસ્તિનાપુરે

જયંત્યાં વિજયશ્ચાસ્મિ જયંતઃ પુષ્કરાવતે।
ઉગ્રેષુ પદ્મહસ્તોહં તમોનદ્યાં તમોનુદઃ

અહિચ્છન્ને જયા નંદી કાંચીપુર્યાં જનપ્રિયઃ।
બ્રહ્માહં પાટલીપુત્રે ઋષિકુંડે મુનિસ્તથા

મહિતારે મુકુંદશ્ચ શ્રીકંઠઃ શ્રીનિવાસિતે।
કામરૂપે શુભાકારો વારાણસ્યાં શિવપ્રિયઃ

મલ્લિકાક્ષે તથા વિષ્ણુર્મહેંદ્રે ભાર્ગવસ્તથા।
ગોનર્દે સ્થવિરાકાર ઉજ્જયિન્યાં પિતામહઃ

કૌશાંબ્યાં તુ મહાબોધિરયોધ્યાયાં ચ રાઘવઃ।
મુંનીંદ્રશ્ચિત્રકૂટે તુ વારાહો વિંધ્યપર્વતે

ગંગાદ્વારે પરમેષ્ઠી હિમવત્યપિ શંકરઃ।
દેવિકાયાં સ્રુચાહસ્તઃ સ્રુવહસ્તશ્ચતુર્વટે

વૃંદાવને પદ્મપાણિઃ કુશહસ્તશ્ચ નૈમિષે।
ગોપ્લક્ષે ચૈવ ગોપીન્દ્રઃ સચંદ્રો યમુનાતટે

ભાગીરથ્યાં પદ્મતનુર્જલાનંદો જલંધરે।
કૌંકણે ચૈવ મદ્રાક્ષઃ કાંપિલ્યે કનકપ્રિયઃ

વેંકટે ચાન્નદાતા ચ શંભુશ્ચૈવ ક્રતુસ્થલે।
લંકાયાં ચ પુલસ્ત્યોહં કાશ્મીરે હંસવાહનઃ

વસિષ્ઠશ્ચાર્બુદે ચૈવ નારદશ્ચોત્પલાવતે।
મેલકે શ્રુતિદાતાહં પ્રપાતે યાદસાંપતિઃ

સામવેદસ્તથા યજ્ઞે મધુરે મધુરપ્રિયઃ।
અંકોટે યજ્ઞભોક્તા ચ બ્રહ્મવાદે સુરપ્રિયઃ

નારાયણશ્ચ ગોમંતે માયાપુર્યાં દ્વિજપ્રિયઃ।
ઋષિવેદે દુરાધર્ષો દેવાયાં સુરમર્દનઃ

વિજયાયાં મહારૂપઃ સ્વરૂપો રાષ્ટ્રવર્દ્ધને।
પૃથૂદરસ્તુ માલવ્યાં શાકંભર્યાં રસપ્રિયઃ

પિંડારકે તુ ગોપાલઃ શંખોદ્ધારેંગવર્દ્ધનઃ।
કાદંબકે પ્રજાધ્યક્ષો દેવાધ્યક્ષઃ સમસ્થલે

ગંગાધરો ભદ્રપીઠે જલશાય્યપ્યહમર્બુદે।
ત્ર્યંબકે ત્રિપુરાધીશઃ શ્રીપર્વતે ત્રિલોચનઃ

મહાદેવઃ પદ્મપુરે કાપાલે વૈધસસ્તથા।
શૃંગિબેરપુરે શૌરિર્નૈમિષે ચક્રપાણિકઃ

દંડપુર્યાં વિરૂપાક્ષો ગૌતમો ધૂતપાપકે।
હંસનાથો માલ્યવતિ દ્વિજેંદ્રો વલિકે તથા

ઇંદ્રપુર્યાં દેવનાથો દ્યૂતપાયાં પુરંદરઃ।
હંસવાહસ્તુ લંબાયાં ચંડાયાં ગરુડપ્રિયઃ

મહોદયે મહાયજ્ઞઃ સુયજ્ઞો યજ્ઞકેતને।
સિદ્ધિસ્મરે પદ્મવર્ણઃ વિભાયાં પદ્મબોધનઃ

દેવદારુવને લિંગં મહાપત્તૌ વિનાયકઃ।
ત્ર્યંબકો માતૃકાસ્થાને અલકાયાં કુલાધિપઃ

ત્રિકૂટે ચૈવ ગોનર્દઃ પાતાલે વાસુકિસ્તથા।
પદ્માધ્યક્ષશ્ચ કેદારે કૂષ્માંડે સુરતપ્રિયઃ

કુંડવાપ્યાં શુભાંગસ્તુ સારણ્યાં તક્ષકસ્તથા।
અક્ષોટે પાપહા ચૈવ અંબિકાયાં સુદર્શનઃ

વરદાયાં મહાવીરઃ કાંતારે દુર્ગનાશનઃ।
અનંતશ્ચૈવ પર્ણાટે પ્રકાશાયાં દિવાકરઃ

વિરાજાયાં પદ્મનાભઃ સ્વરુદ્રશ્ચ વૃકસ્થલે।
માર્કંડો વટકે ચૈવ વાહિન્યાં મૃગકેતનઃ

પદ્માવત્યાં પદ્મગૃહો ગગને પદ્મકેતનઃ।
અષ્ટોત્તરં સ્થાનશતં મયા તે પરિકીર્તિતમ્

યત્ર વૈ મમ સાંનિધ્યં ત્રિસંધ્યં ત્રિપુરાંતક।
એતેષામપિ યસ્ત્વેકં પશ્યતે ભક્તિમાન્નરઃ

સ્થાનં સુવિરજં લબ્ધ્વા મોદતે શાશ્વતીઃ સમાઃ।
માનસં વાચિકં ચૈવ કાયિકં યચ્ચ દુષ્કૃતમ્

તત્સર્વં નાશમાયાતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા।
યસ્ત્વેતાનિ ચ સર્વાણિ ગત્વા માં પશ્યતે નરઃ

ભવતે મોક્ષભાગી ચ યત્રાહં તત્ર વૈ સ્થિતઃ।
પુષ્પોપહારૈર્ધૂપૈશ્ચ બ્રાહ્મણાનાં ચ તર્પણૈઃ

ધ્યાનેન ચ સ્થિરેણાશુ પ્રાપ્યતે પરમેશ્વરઃ।
તસ્ય પુણ્યફલં ચાગ્ર્યમંતે મોક્ષફલં તથા

સ બ્રહ્મલોકમાસાદ્ય તત્કાલં તત્ર તિષ્ઠતિ।
પુનઃ સૃષ્ટૌ ભવેદ્દેવો વૈરાજાનાં મહાતપાઃ

બ્રહ્મહત્યાદિ પાપાનિ ઇહલોકે કૃતાન્યપિ।
અકામતઃ કામતો વા તાનિ નશ્યંતિ તત્ક્ષણાત્

ઇહલોકે દરિદ્રો યો ભ્રષ્ટરાજ્યોથવા પુનઃ।
સ્થાનેષ્વેતેષુ વૈ ગત્વા માં પશ્યતિ સમાધિના

કૃત્વા પૂજોપહારં ચ સ્નાનં ચ પિતૃતર્પણમ્।
કૃત્વા પિંડપ્રદાનં ચ સોચિરાદ્દુઃખવર્જિતઃ

એકચ્છત્રો ભવેદ્રાજા સત્યમેતન્ન સંશયઃ।
ઇહ રાજ્યાનિ સૌભાગ્યં ધનં ધાન્યં વરસ્ત્રિયઃ

ભવંતિ વિવિધાસ્તસ્ય યૈર્યાત્રા પુષ્કરે કૃતા।
ઇદં યાત્રાવિધાનં યઃ કુરુતે કારયેત વા

શૃણોતિ વા સ પાપૈસ્તુ સર્વૈરેવ પ્રમુચ્યતે।
અગમ્યાગમનં યેન કૃતં જાનાતિ માનવઃ

બ્રહ્મક્રિયાયા લોપેન બહુવર્ષકૃતેન ચ।
યાત્રાં ચેમાં સકૃત્કૃત્વા વેદસંસ્કારમાપ્નુયાત્

કિમત્ર બહુનોક્તેન ઇદમસ્તીહ શંકર।
અપ્રાપ્યં પ્રાપ્યતે તેન પાપં ચાપિ વિનશ્યતિ

સર્વયજ્ઞફલૈસ્તુલ્યં સર્વતીર્થફલપ્રદમ્।
સર્વેષાં ચૈવ વેદાનાં સમાપ્તિસ્તેન વૈ કૃતા

યૈઃ કૃત્વા પુષ્કરે સંધ્યાં સાવિત્રી સમુપાસિતા।
સ્વપત્નીહસ્તદત્તેન પૌષ્કરેણ જલેન તુ

ભૃંગારેણ વરેણૈવ મૃણ્મયેનાપિ શંકર।
આનીય તજ્જલં પુણ્યં સંધ્યોપાસ્તિર્દિનક્ષયે

સમાધિના સમાધેયા સપ્રાણાયામપૂર્વિકા।
તસ્યાં કૃતાયાં યત્પુણ્યં તચ્છૃણુષ્વ હરાદ્ય મે

તેન દ્વાદશવર્ષાણિ ભવેત્સંધ્યા સુવંદિતા।
અશ્વમેધફલં સ્નાને દાને દશગુણં તથા

ઉપવાસેપ્યનંતં ચ સ્વયં પ્રોક્તં મયાનઘ।
સાવિત્ર્યાઃ પુરતો યસ્તુ દંપત્યોર્ભોજનં દદેત્

તેનાહં ભોજિતસ્તત્ર ભવામીહ ન સંશયઃ।
દ્વિતીયં ભોજયેદ્યસ્તુ ભોજિતસ્તેન કેશવઃ

લક્ષ્મીસહાયો વરદો વરાંસ્તસ્ય પ્રયચ્છતિ।
ઉમાસહાયસ્તાર્તીયે ભોજિતોસિ ન સંશયઃ

અથવા યા કુમારીણાં ભક્ત્યા દદ્યાચ્ચ ભોજનમ્।
તસ્યાઃ કુલે ભવેદ્વંધ્યા ન કદાચિચ્ચ દુર્ભગા

ન કન્યા જનની ક્વાપિ ન ભર્તુર્યા ન વલ્લભા।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સાવિત્ર્યગ્રે તુ ભોજનમ્

પારત્રમૈહિકં વાપિ કામયદ્ભિર્નરૈઃ સદા।
દાતવ્યં સર્વદા ભીષ્મ કટુતૈલવિવર્જિતમ્

ન ચામ્લં ન ચ વૈ ક્ષારં સ્ત્રીણાં ભોજ્યં કદાચન।
ભક્ષ્યં પંચપ્રકારં ચ રસૈઃ સર્વૈસ્સુસંસ્કૃતમ્

ઘૃતપૂર્યઃ સુપક્વાશ્ચ બહુક્ષીરસમન્વિતાઃ।
શિખરિણી તથા પેયા દધિક્ષીરસમન્વિતા

આહ્લાદકારિણી પુંસાં સ્ત્રીણાં ચાતીવ વલ્લભા।
ધનધાન્યાં જનોપેતં નારીણાં ચ શતાકુલમ્

પૂપકં શષ્કુલં તસ્યાં જાયતે નાત્ર સંશયઃ।
ન જ્વરો ન ચ સંતાપો ન દુઃખં ન વિયોગિતા

અસૌ તારયતે સ્વાનાં કુલાનામેકવિંશતિં।
બંધુભિશ્ચ સુતૈશ્ચૈવ દાસીદાસૈરનંતકૈઃ

પૂરિતં ચ કુલં તસ્યાઃ પૂરિકાં યા પ્રદાસ્યતિ।
એધતે ચ ચિરં કાલં પુત્રપૌત્રસમન્વિતમ્

કુલં ચ સકલં તસ્ય શષ્કુલં યઃ પ્રયચ્છતિ।
પુત્રિણ્યો વૈ દુહિતરો બંધુભિઃ સહિતં કુલમ્

શિખરિણીપ્રદાત્રીણાં યુવતીનાં ન સંશયઃ।
મોદતે તુ કુલં તસ્યાઃ સર્વસિદ્ધિપ્રપૂરિતમ્

મોદકાનાં પ્રદાનેન એવમાહ પ્રજાપતિઃ।
એતદેવ તુ ગૌરીણાં ભોજનં હર શસ્યતે

સુભગા પુત્રિણી સાધ્વી ધનઋદ્ધિસમન્વિતા।
સહસ્રભોજિની શંભો જન્મજન્મ ભવિષ્યતિ

પૂપાનિ ચૈવ પુણ્યાનિ કૃતાનિ મધુરાણિ ચ।
દ્રાક્ષારસપ્રધાનં ચ ગુડખંડસમન્વિતમ્

શારદેન તુ ધાન્યેન કૃત્વા ખંડં વિમિશ્રિતત્।
સ્ત્રીણાં ચૈવ તુ પેયાનિ ભક્ષ્યાણિ ચ દ્વિજન્મનામ્

ઇહ ચાવિકવાસાંસિ વર્ષાયોગ્યાનિ સર્વશઃ।
યાનિયાનિ ચ પેયાનિ તાનિ યોગ્યાનિ દાપયેત્

પ્રતિપૂજ્ય વિધાનેન વસુદાનૈઃ સકંચુકૈઃ।
કુંકુમેનાનુલિપ્તાંગ્યઃ સ્રગ્દામભિરલંકૃતાઃ

દત્વા તૂપાનહાવઙ્ઘ્ર્યોર્નારિકેલં કરે તથા।
અક્ષ્ણોશ્ચૈવાંજનં દત્વા સિંદૂરં ચૈવ મસ્તકે

ગુડં ફલાનિ હૃદ્યાનિ વાંછિતાનિ મૃદૂનિ ચ।
હસ્તે દત્વા સપાત્રાણિ પ્રણિપત્ય વિસર્જયેત્

સ્વયં ભુંજીત વૈ પશ્ચાત્સબંધુર્બાલકૈઃ સહ।
અથવા નૈવ સંપત્તિસ્તીર્થે દાનં ચ ભાજનમ્

ગૃહે ગતઃ પ્રદાસ્યામિ હૃષ્ટો દેવ પ્રસીદ મે।
એવમેવ પિતૄણાં ચ આગત્ય સ્વીય મંદિરે

પિંડપ્રદાનપૂર્વં તુ શ્રાદ્ધં કુર્યાદ્વિધાનતઃ।
પિતરસ્તસ્ય વૈ તૃપ્તા ભવંતિ બ્રહ્મણો દિનમ્

તીર્થાદષ્ટગુણં પુણ્યં સ્વગૃહે દદતાં શિવ।
ન ચ પશ્યંતિ વૈ નીચાઃ શ્રાદ્ધં દ્વિજાતિભિઃ કૃતં

એકાંતે તુ ગૃહે ગુપ્તે પિતૄણાં શ્રાદ્ધમિષ્યતે।
નીચદૃષ્ટ્યા હતં તચ્ચ પિતૄન્નૈવોપતિષ્ઠતિ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન શ્રાદ્ધં ગુપ્તં ચ કારયેત્।
પિતૄણાં તૃપ્તિદં પ્રોક્તં સ્વયમેવ સ્વયંભુવા

ગૌરીભક્ત્યાધિકા યા તુ શસ્તા જ્ઞાતક્રિયા તુ સા।
રાજસી મનસા જ્ઞાતા જનાનાં કીર્તિદાયિની

ગુપ્તં દાનં સદા દેયમાત્મનો હિતમિચ્છતા।
પક્વાન્નં દૃશ્યતામેતિ દીયમાનં જનૈર્ભુવિ

દૃશ્યમાનં તુ તત્તુષ્ટ્યૈ દૃશ્યતે નેહ કર્હિચિત્।
એકસ્મિન્ભોજિતે વિપ્રે કોટિર્ભવતિ ભોજિતા

ભવને નાત્ર સંદેહઃ સત્યં પૌરાણિકં વચઃ।
તીર્થે તુ બ્રાહ્મણં નૈવ પરીક્ષેત કથંચન

અન્નાર્થિનમનુપ્રાપ્તં ભોજ્યં તં મનુરબ્રવીત્।
સક્તુભિઃ પિંડદાનં ચ સંયાવૈઃ પાયસેન વા

કર્ત્તવ્યમૃષિભિર્દૃષ્ટં પિણ્યાકેનૈંગુદેન વા।
તિલપિણ્યાકકૈર્દેયં ભક્તિમદ્ભિર્નરૈઃ સદા

શ્રાદ્ધં તત્ર તુ કર્તવ્યમર્ઘ્યાવાહનવર્જિતમ્।
સ્વધાં તુ ગૃધ્રાઃ કાકા વા નૈવ દૃષ્ટ્યા હરન્તિ તે

શ્રાદ્ધં તત્તૈર્થિકં પ્રોક્તં પિતૄણાં તૃપ્તિદં પરમ્।
કર્તવ્યં તત્પ્રયત્નેન ભક્તિરેવાત્ર કારણમ્

ભક્ત્યા તુષ્યન્તિ પિતરસ્તુષ્ટાઃ કામાન્દિશન્તિ તે।
પુત્રં પૌત્રં ધનં ધાન્યં કામાન્યાન્મનસેચ્છતિ

ભક્ત્યા ચારાધિતો દદ્યાન્નૃણાં પ્રીતઃ પિતામહઃ।
અકાલેપ્યથ કાલે વા તીર્થે શ્રાદ્ધં સદા નરૈઃ

પ્રાપ્તૈરેવ સદા સ્નાનં કર્તવ્યં પિતૃતર્પણમ્।
પિંડદાનં ચ કર્તવ્યં પિતૄણાં ચાતિવલ્લભમ્

પિતરો હિ નિરીક્ષન્તે ગોત્રજં સમુપાગતમ્।
આશયા પરયા યુક્તાઃ કાંક્ષંતસ્સલિલં ચ તે

વિલમ્બો નૈવ કર્તવ્યો નૈવ વિઘ્નં સમાચરેત્।
અચ્છિન્ના સન્તતિસ્તેષાં સદા કાલં ભવિષ્યતિ

પિતરઃ પુત્રદાતારં વૃદ્ધિશ્રાદ્ધાભિકાંક્ષિણઃ।
તેન તે સન્તતિચ્છેદં ન કુર્વન્તિ હિ કર્હિચિત્

અતઃ શ્રાદ્ધં પુરા પ્રોક્તં સ્વયમેવ સ્વયંભુવા।
ગુણોત્તરંતુયત્કાર્યંદ્વિજૈઃપિતૃપરાયણૈઃ

તીર્થે ક્ષેત્રે ગૃહે વાપિ સંક્રાંતૌ ગ્રહણેપિ વા।
વિષુવે અયને ચાપિ જન્મર્ક્ષે ચ પ્રપીડિતે

એતાન્વૈ શ્રાદ્ધકાલાંસ્તુ પુરા સ્વાયંભુવોબ્રવીત્।
કૃતે શ્રાદ્ધે ન વૈ પુંસાં પીડા ભવતિ દેહજા

તદા પુત્રકૃતં વાપિ સર્વં ત્યજતિ દુષ્કૃતમ્।
યથા ન ભવિતા પીડા ગ્રહચોરનૃપાદિકાત્

દુષ્કૃતં નશ્યતે સર્વં પરત્ર ચ ગતિં શુભામ્।
લભતે નાત્ર સન્દેહઃ પ્રજાપતિવચો યથા

કૃતે યુગે પુષ્કરાણિ ત્રેતાયાં નૈમિષં સ્મૃતમ્।
દ્વાપરે ચ કુરુક્ષેત્રં કલૌ ગંગાં સમાશ્રયેત્

દુષ્કરઃ પુષ્કરે વાસો દુષ્કરં પુષ્કરે તપઃ।
યદન્યત્ર કૃતં પાપં તીર્થે તદ્યાતિ લાઘવમ્

ન તીર્થકૃતમન્યત્ર ક્વચિત્પાપં વ્યપોહતિ।
સાયંપ્રાતઃ સ્મરેદ્યસ્તુ પુષ્કરાણિ કૃતાઞ્જલિ

ઉપસ્પૃષ્ટં ભવેત્તેન સર્વતીર્થેષુ ભારત।
સાયંપ્રાતરુપસ્પૃશ્ય પુષ્કરે નિયતેન્દ્રિયઃ

ક્રતૂન્સર્વાનવાપ્નોતિ બ્રહ્મલોકં ચ ગચ્છતિ।
દ્વાદશાબ્દં દ્વાદશાહં માસં માસાર્ધમેવ ચ

યો વસેત્પુષ્કરે નિત્યં સ ગચ્છેત્પરમાંગતિમ્।
સર્વેષામેવલોકાનાંબ્રહ્મલોકોપરિસ્થિતઃ

યૈચ્છેત્પુષ્કરંગન્તુંસોનુસેવેતપુષ્કરમ્।
યથા લોમવિલોમાભ્યાં તથા વ્યસ્તસમસ્તયોઃ

સ્નાતસ્તુ પુષ્કરે સમ્યક્કોટ્યાશ્ચ ફલમુશ્નુતે।
વિધિવત્ક્રિયમાણેષુ સર્વતીર્થેષુ યત્ફલમ્

પુષ્કરાલોકનાદેવ નરઃ પ્રાપ્નોતિ તત્ફલમ્।
દશકોટિસહસ્રાણિ તીર્થાનાં વૈ મહીતલે

સાન્નિધ્યં પુષ્કરે તેષાં ત્રિસંધ્યં કુરુનન્દન।
યાવત્તિષ્ઠંતિ ગિરયો યાવત્તિષ્ઠન્તિસાગરાઃ

તાવત્પુષ્કર મૃત્યૂનાં બ્રહ્મલોકો ન સંશયઃ।
જન્માન્તરસહસ્રૈશ્ચ આજન્મમરણાંન્તિકમ્

નિર્દહેદ્દુષ્કૃતં સર્વં સકૃત્સ્નાત્વા તુ પુષ્કરે।
પુષ્કરં દુષ્કરં ક્ષેત્રં સર્વપાપપ્રણાશનમ્

ઇદાનીં શૃણુ મે રાજન્પઞ્ચપાતકનાશનમ્।
યજનં દેવદેવસ્ય બ્રહ્મપુત્ર વસુપ્રદમ્

ઇહ જન્મનિ દારિદ્ર્ય વ્યાધિકુષ્ઠાદિપીડિતઃ।
અલક્ષ્મીવાનપુત્રસ્તુ યો ભવેત્પુરુષો ભુવિ

તસ્ય સદ્યો ભવેલ્લક્ષ્મીરાયુઃ પૂર્ણં સુતાસ્સુખમ્।
કૃત્વા તુ મણ્ડલગતં લોકપાલસમન્વિતમ્

બ્રહ્માણં તુ પરં દેવં યઃ પશ્યતિ વિધાનતઃ।
પૂજિતં નવનાભેન મન્ત્રમૂર્તિમયો નિજમ્

કાર્તિકે માસિ શુક્લાયાં પૌર્ણમાસ્યાં વિશેષતઃ।
સર્વાસુ વા યજેદેવં પૂર્ણિમાસુ વિધાનતઃ

સંક્રાન્તૌ ચ મહાબાહો ચન્દ્રસૂર્યગ્રહેપિ વા।
યઃ પશ્યતિ વિભું દેવં પૂજિતં ગુરુણા નૃપ

તસ્ય સદ્યો ભવેત્તુષ્ટિઃ પાપધ્વંસશ્ચ જાયતે।
સ માન્યો દેવતાનાં ચ ભવતીહ નરાધિપ

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં ભક્તાનાં તુ પરીક્ષણમ્।
સંવત્સરં ગુરુઃ કુર્યાજ્જાતિશૌચક્રિયાદિભિઃ

ઉપપન્નમિતિ જ્ઞાત્વા હૃદયે નાવધારયેત્॥
તેપિ ભક્તિયુતા ધ્યાત્વા ત્વાચાર્યં પરમેશ્વરમ્

સંવત્સરં ગુરૌ ભક્તિં કુર્યુર્વિષ્ણૌ યથા તથા।
પ્રસાદયેયુશ્ચ તતઃ પૂર્ણે સંવત્સરે ગુરુમ્

ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદેન સંસારાર્ણવતારણમ્।
પરબ્રહ્મોપાસનેન વિરિંચ્યારાધનેન ચ

સહસ્રશીર્ષજપ્યેન મણ્ડલબ્રાહ્મણેન ચ।
ધ્યાનેન સ્યાત્તથાસ્માકમુપદેશઃ પ્રદીયતામ્

ઇચ્છામો વૈદિકીં લક્ષ્મીં વિશેષેણ પ્રસીદતામ્।
અભ્યર્થિતો ગુરુસ્ત્વેવં મેધાવી તૈસ્તદા તતઃ

યથાવિધિ સમભ્યર્ચેદ્બ્રહ્માણં વિષ્ણુમગ્રતઃ।
તે બદ્ધનેત્રાઃ સ્વાપ્યાસ્તુ કાર્તિકસ્ય ચતુર્દશીમ્

બ્રાહ્મે મુહૂર્તે ચોત્ત્થાય બદ્ધપદ્માસનાસ્તુ તે।
ધ્યાત્વા ગુરું સહસ્રારે શ્વેતવસ્ત્રોપવીતકમ્

શ્વેતમાલ્યાંબરધરં શ્વેતગંધાનુલેપનમ્।
નિર્ગમ્ય ચ બહિર્નદ્યાં કુર્યુર્નિત્યમતન્દ્રિતાઃ

ક્ષીરવૃક્ષોત્થમાચાર્યો દાપયેદ્દન્તધાવનમ્।
તે ચ તં ભક્ષયેયુર્હિ નદીં ગત્વા સમુદ્રગામ્

ઇતરદ્વા તટાકં વા ગૃહે વાપિ વિધાનતઃ।
તદ્ભક્ષયેયુર્મંત્રેણ મંત્રિતં પરમેષ્ઠિનઃ

આપોહિષ્ઠેતિ મંત્રેણ સપ્તકૃત્વોભિમંત્રિતં।
દેવસ્ય ત્વેતિ વૈ જપ્ત્વા યુંજાનેતિ કરે ન્યસેત્

ઇરાવત્યેતિ પ્રક્ષાલ્ય બ્રહ્મોદનેતિ વૈ મુખે।
ભક્ષયિત્વા ક્ષિપેદ્દૂરં પતિતં ચ નિરીક્ષયેત્

સમ્મુખં પ્રાઙ્મુખં વાપિ વિદિશં ચાપિ વા ગતમ્।
સંમુખે દેવતાલબ્ધિર્મંત્રસિદ્ધિશ્ચ જાયતે

પરાઙ્મુખે દંતકાષ્ઠે સર્વે દેવાઃ પરાઙ્મુખાઃ।
ઉત્તરેણ ગતે તસ્મિન્સિદ્ધિર્ભવતિ વા ન વા

દક્ષિણેન ભવેન્મૃત્યુર્ગુરોસ્તસ્ય ન સંશયઃ।
પ્રેક્ષ્યાશુભં સ્વપેદ્ભૂમૌ દેવદેવસ્ય સન્નિધૌ

સ્વપ્નાન્દૃષ્ટ્વા ગુરોરગ્રે શ્રાવયેયુર્વિચક્ષણાઃ।
તતઃ શુભાશુભં તત્ર લક્ષયેત્પરમો ગુરુઃ

પૌર્ણમાસ્યામથ સ્નાત્વા તતો દેવાલયં વ્રજેત્।
ગુરુશ્ચ મંડલં ભૂમૌ કલ્પિતાયાં તુ વર્તયેત્

લક્ષણૈર્વિવિધૈર્ભૂમિં લક્ષયિત્વા વિધાનતઃ।
ષોડશારં લિખેત્પદ્મં નવધારમથાપિ વા

અષ્ટપત્રમથો વાપિ લિખિત્ત્વા દર્શયેદ્બુધઃ।
નેત્રબંધં તુ કુર્વીત સિતવસ્ત્રેણ યત્નતઃ

વર્ણાનુક્રમતઃ શિષ્યાન્પુષ્પહસ્તાન્પ્રવેશયેત્।
નવનાભં યદા કુર્યાન્મંડલં વર્ણકૈર્બુધઃ

ઇંદ્રાણીપૂર્વકં દેવમિંદ્રમૈંદ્ર્યાં તુ પૂજયેત્।
લોકપાલૈઃ સમં તદ્વદગ્નિં સંપૂજયેન્નૃપ

દિશિ વહ્નેર્યમં યામ્યાં નૈઋત્યાં ચૈવ નિરૃતિમ્।
વરુણં વારુણાશાયાં વાયું વાયવ્યગોચરે

ધનદં ચોત્તરે ન્યસ્ય રુદ્રમીશાનગોચરે।
કમંડલું પૂર્વતો હિ સ્રુચં વૈ દક્ષિણે તથા

હંસં વૈ પશ્ચિમાયાં તુ ઉત્તરાયાં સ્રુવં તથા।
આગ્નેય્યાં ચ બ્રસીં દદ્યાન્નૈરૃત્યાં પાદુકે તથા

વાયવ્યાં યોગપટ્ટં ચ ઐશાન્યાં ચ ગલંતિકામ્।
વિષ્ણુસ્તુ પૂર્વતઃ પૂજ્યો દક્ષિણે ચાપિ શંકરઃ

પશ્ચિમે તુ રવિર્દેવ ઋષયશ્ચોત્તરે તથા।
મધ્યે સ્વયં પદ્મજન્મા સાવિત્રી દક્ષિણે તથા

ઉત્તરે ચૈવ ગાયત્રી દેવી પદ્મદલેક્ષણા।
ઋગ્વેદં પૂર્વતો ન્યસ્ય યજુર્વેદં ચ દક્ષિણે

પશ્ચિમે સામવેદં ચ અથર્વં ચોત્તરે તથા।
ઇતિહાસપુરાણાનિચ્છંદોજ્યૌતિષમેવચ

ધર્મશાસ્ત્રાણિ ચાન્યાનિ ઇંદ્રાદિ દિક્ષુ વિન્યસેત્।
પૂર્વપત્રે બલં પૂજ્ય પ્રદ્યુમ્નં દક્ષિણે દલે

પશ્ચિમે ચાનિરુદ્ધં ચ વાસુદેવમથોત્તરે।
પૂર્વતો વામદેવં ચ સદ્યોજાતં તુ દક્ષિણે

ઈશાનં પશ્ચિમે સ્થાપ્ય તત્પુરુષં ચોત્તરે તથા।
અઘોરસ્સર્વતઃ પૂજ્ય એષા પૂજા તુ મંડલે

પૂર્વતો ભાસ્કરં પૂજ્ય દક્ષિણેન દિવાકરં।
પ્રભાકરં પશ્ચિમે તુ ગ્રહરાજમથોત્તરે

એવં પૂજ્ય વિધાનેન બ્રહ્માણં પરમેશ્વરમ્।
દિઙ્મંડલે તુ વિન્યસ્ય અષ્ટૌ કુંભાન્વિધાનતઃ

બ્રાહ્મં તુ કલશં મધ્યે નવમં તત્ર કલ્પયેત્।
સ્નાપયેન્મુક્તિકામં તુ બ્રહ્મણો વૈ ઘટેન તુ

શ્રીકામં વૈષ્ણવેનેહ કલશેન તુ પાર્થિવ।
રાજ્યાર્થિનં સ્નાપયેચ્ચ ઐંદ્રેણ કલશેન તુ

દ્રવ્યપ્રતાપકામં તુ આગ્નેય ઘટવારિણા।
મૃત્યુંજયવિધાનાય યામ્યેન સ્નાપયેન્નરમ્

દુષ્ટપ્રધ્વંસનાયાલં નૈરૃતેન વિધીયતે।
સ્નાપયેદ્વારુણેનાશુ પાપનાશાય માનવં

શરીરારોગ્યકામં તુ વાયવ્યેનાભિષેચયેત્।
દ્રવ્યસંપત્તિકામસ્ય કૌબેરેણ વિધીયતે

રૌદ્રેણ જ્ઞાનકામસ્ય લોકપાલઘટાસ્ત્વિમે।
એકૈકેન નરઃ સ્નાત્વા સર્વદોષવિવર્જિતઃ

જાયતે બ્રહ્મસદૃશો રાજાસદ્યોઽથ વા નરઃ।
અથવા દિક્ષુ સર્વાસુ યથાસંખ્યેન લોકપાન્

પૂજયેત્તુ સ્વનામ્ના તુ કુંભૈરેવ વિધાનતઃ।
એવં સંપૂજ્ય દેવાંસ્તુ લોકપાલાન્પ્રસન્નધીઃ

પશ્ચાત્પરીક્ષિતાન્શિષ્યાન્બદ્ધનેત્રાન્પ્રવેશયેત્।
દગ્ધ્વાગ્નેય્યા ધારણયા વાયુના વિધુનેત્તતઃ

સોમેનાપ્યાયિતાન્કૃત્વા શ્રાવયેત્સમયાંસ્તતઃ।
ન નિંદ્યાદ્બ્રાહ્મણાન્દેવાન્વિષ્ણું બ્રહ્માણમેવ ચ

ઇંદ્રમાદિત્યમગ્નિં ચ લોકપાલાન્ગ્રહાંસ્તથા॥
ગુરું ચ બ્રાહ્મણં વાપિ મુનીંદ્રં પૂર્વદીક્ષિતમ્

એવં તુ સમયાન્શ્રાવ્ય પશ્ચાદ્ધોમં તુ કારયેત્।
ઊઁ નમો ભગવતે બ્રહ્મણે સર્વરૂપિણે હુંફટ્સ્વાહા

ષોડશાક્ષરમંત્રેણ હોમયેજ્જ્વલિતેનલે।
ગર્ભાધાનાદિકાઃ સર્વા આહુતીસ્સંપ્રદાપયેત્

તિસૃભિસ્તુ વ્યાહૃતિભિર્દેવદેવસ્ય સન્નિધૌ।
હોમાંતે દીક્ષિતઃ પશ્ચાદ્દાપયેદ્ગુરુદક્ષિણામ્

હસ્ત્યશ્વયાનશકટહેમધાન્યાદિકં નૃપ।
દાપયેદ્ગુરવે પ્રાજ્ઞો મધ્યમે મધ્યમં તથા

દાપયેદપરે યુગ્મં સહિરણ્યં તુ તદ્ગુરોઃ।
એવં કૃતે તુ યત્પુણ્યં મહત્સંજાયતે તથા

તન્ન શક્યં નિગદિતુમપિ વર્ષશતૈરપિ।
દીક્ષિતોથ પુરા ભૂત્વા પાદ્મં વૈ શૃણુયાદ્યદિ

તેન વેદાઃ પુરાણાનિ સર્વમંત્રાસ્સસંગ્રહાઃ।
જપ્તાસ્સ્યુઃ પુષ્કરે તીર્થે પ્રયાગે સિંધુસાગરે

દેવહ્રદે કુરુક્ષેત્રે વારાણસ્યાં વિશેષતઃ।
ગ્રહણે વિષુવે ચૈવ યત્ફલં જપતાં ભવેત્

ફલં શતગુણં તચ્ચ પુષ્કરસ્થં પિતામહમ્।
દૃષ્ટ્વા પ્રાપ્નોતિ વિવિધાન્કામાન્કામયતે યદિ

પૂજાં વૈધાનિકીં કૃત્વા દીક્ષિતો યઃ શૃણોતિ ચ।
દેવા અપિ તપઃ કૃત્વા ધ્યાયંતિ ચ વદન્તિ ચ

કદા મે ભારતે વર્ષે જન્મ સ્યાદિતિ પાર્થિવ।
દીક્ષિતાશ્ચ ભવિષ્યામઃ પાદ્મં શ્રોષ્યામહે કદા

પાદ્મં તુ ષોડશાત્માનં ન્યસ્ય દેહે કદા વયમ્।
યાસ્યામસ્તુ પરં સ્થાનં યદ્ગત્વા ન પુનર્ભવેત્

એવં જલ્પંતિ વિબુધા મનસા ચિંતયંતિ ચ।
બ્રહ્મયજ્ઞં ચ કાર્તિક્યાં કદા દ્રક્ષ્યામહે નૃપ

એવં તે વિધિરુદ્દિષ્ટો મયાયં કુરુસત્તમ।
દેવગંધર્વયક્ષાણાં સર્વદા દુર્લભો હ્યસૌ

એવં યો વેત્તિ તત્ત્વેન યશ્ચ પશ્યતિ મંડલમ્।
યશ્ચેમં શૃણુયાચ્ચૈવ સર્વે મુક્તા ઇતિ શ્રુતિઃ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ રહસ્યમિદમુત્તમમ્।
યેન લક્ષ્મીર્ધૃતિસ્તુષ્ટિઃ પુષ્ટિશ્ચાપિ ભવેન્નૃણામ્

સર્વે ગ્રહાસ્સદા સૌમ્યા જાયંતે યેન પાર્થિવ।
આદિત્યવારં હસ્તેન પૂર્વમાદાય ભક્તિતઃ

ભક્તૈકેન ક્ષિપેત્તાવદ્યાવત્સપ્ત ચ સંખ્યયા।
તતસ્તુ સપ્તમે પૂર્ણે કુર્યાદ્બ્રાહ્મણભોજનમ્

આદિત્યં ચૈવ સૌવર્ણં કૃત્વા યત્નેન માનવઃ।
રક્તવસ્ત્રયુગચ્છન્નં છત્રિકાં પાદુકે તથા

ઉપાનહૌ ચ દાતવ્યે સ્થાપયેત્તામ્રભાજને।
ઘૃતેન સ્નપનં કૃત્વા સંપૂર્ણાંગ દ્વિજાતયે

દાપયેત્કૃત્યવિદુષે બ્રાહ્મણાય વિશેષતઃ।
એવં કૃતૌ ફલં તસ્ય ભવેદારોગ્યમુત્તમમ્

દ્રવ્યસંપત્સમગ્રાપ્તિરિતિ પૌરાણિકી ક્રિયા।
અવિસંવાદિની ચેયં શાંતિ પુષ્ટિપ્રદા નૃણામ્

તદ્વચ્ચિત્રાસુ સંગૃહ્ય સોમવારં વિચક્ષણઃ।
રાત્રિભક્ષઃ ક્ષિપેદષ્ટૌ સોમવારાન્પ્રયત્નતઃ

પ્રત્યેકં બ્રાહ્મણા ભોજ્યા યથાશક્તિ વિચક્ષણાઃ।
નવમે તુ તતઃ પૂર્ણે કુર્યાદ્બ્રાહ્મણભોજનમ્

વસ્ત્રયુગ્મં ચ દાતવ્યં તતઃ સોમં પ્રદાપયેત્।
કાંસ્યભાજનસંસ્થં તુ ક્ષીરસંપૂરિતં તતઃ

તદ્વચ્છત્રં પાદુકે ચ તથોપાનત્સમન્વિતમ્।
સંપૂર્ણાંગાય દાતવ્યં બ્રાહ્મણાય વિશેષતઃ

સ્વાત્યામંગારકં પૂજ્ય ક્ષપયેન્નક્તભોજનૈઃ।
અષ્ટાવેવં ચ યાવચ્ચ કુર્યાદ્બ્રાહ્મણભોજનમ્

અંગારકં ચ સૌવર્ણં સ્થાપિતં તામ્રભાજને।
દાપયેદ્બ્રાહ્મણાયાથ સંપૂર્ણાંગાય ચૈવ હિ

નક્ષત્રાનુક્રમેણૈવ ક્ષિપેન્નક્તાનિ સપ્ત વૈ।
અષ્ટમે તુ ક્રમાત્ખેટાન્સૌવર્ણાન્દાપયેદ્બુધઃ

અગ્નિકાર્યં ચ કુર્વીત યથાદૃષ્ટં વિધાનતઃ।
એવં કૃતે ભવેદ્યદ્વૈ તન્નિબોધ નરાધિપ

અસૌમ્યાશ્ચ ગ્રહાસ્સર્વે સૌમ્યરૂપા ભવંતિ ચ॥
સર્વે રોગા વિનશ્યન્તિ તુષ્ટિમાયાન્તિ દેવતાઃ

ન વિરુન્ધન્તિ તં નાગાઃ પિતરસ્તર્પિતાસ્તથા।
દુસ્સ્વપ્નનાશો ભવતિ શૃણ્વતાં પઠતાં તથા

યદિ ભૌમો રવિસુતો ભાસ્કરો રાહુણા સહ।
કેતુશ્ચ મૂર્ધ્નિ તિષ્ઠંતિ રૌદ્રાઃ પીડાકરા ગ્રહાઃ

અનેન કૃતમાત્રેણ સસૌભાગ્યા ભવંતિ હિ।
ય એવં કુરુતે રાજન્સદાભક્તિસમન્વિતઃ

તસ્ય સાનુગ્રહાઃ સર્વે શાંતિં યચ્છંતિ નાન્યથા।
શનૈશ્ચરં રાહુકેતૂ લોહપાત્રેષુ વિન્યસેત્

લોહેન કારયેચ્ચૈનાન્બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ દાપયેત્।
કૃષ્ણં વસ્ત્રયુગં દેયમેતેષાં પ્રીણનાય વૈ

સૌવર્ણાં ગાશ્ચ દાતવ્યાઃ શાંતિશ્રીવિજયેપ્સુભિઃ।
વ્રતાંતે સર્વ એતે હિ ગ્રહાસ્સૌવર્ણકા નૃપ

દાતવ્યાઃ શાંતિમિચ્છદ્ભિર્વ્રતાંતે દ્વિજભોજનમ્।
યથાશક્તિ દક્ષિણા ચ ગ્રહાણાં પ્રીતયે તથા

અલ્પાયાસેન રાજેંદ્ર સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્।
શંકરાજ્જ્ઞાનમન્વિચ્છેદારોગ્યં ભાસ્કરાત્તથા૩૨૭ (જ્ઞાન)॥
હુતાશનાદ્ધનમિચ્છેદ્ગતિમિચ્છેજ્જનાર્દનાત્ । (ગતિ)॥
બ્રાહ્મ્યં પિતામહાચ્ચૈવ સર્વજન્તુપ્રશાંતિદમ્

ભીષ્મ ઉવાચ॥
યસ્ત્વયા કથિતો યજ્ઞો યજ્વનાં તુ ફલં મહત્।
તથાયુષસ્સ્વલ્પતયા અન્યૈઃ પ્રાપ્તું ન શક્યતે

સ્વલ્યાયાસેન યત્પુણ્યં સંવત્સરમુપોષજમ્।
ભવેત્તન્મે મુનિશ્રેષ્ઠ કથયસ્વ મહાફલમ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ॥
ઇદમર્થં મહારાજ શ્વેતો રાજા મહાયશાઃ।
વસિષ્ઠં પૃષ્ટવાન્પ્રશ્નં ક્ષુધયા પીડિતો ભૃશમ્

આસીદિલાવૃતે વર્ષે શ્વેતો રાજા મહાબલઃ।
સ મહીં સકલાં જિગ્યે સપ્તદ્વીપાં સપત્તનામ્

બ્રહ્મપુત્રો વસિષ્ઠશ્ચ આસીત્તસ્ય પુરોહિતઃ।
સ કદાચિન્નૃપશ્રેષ્ઠો જિત્વા પરમધાર્મિકઃ

પુરોહિતમુવાચેદં વસિષ્ઠં જપતાં વરમ્।
શ્વેત ઉવાચ॥
ભગવન્નશ્વમેધાનાં સહસ્રં કર્તુમુત્સહે

સુવર્ણરૂપ્યરત્નાનાં દાનં કર્તું દ્વિજાતિષુ।
પૃથિવ્યામન્નદાનં તુ દાતુન્નેચ્છામિ વૈ ગુરો

નાન્નેન કિંચિદ્દત્તેન દત્તે હોમ્નિ દ્વિજે પ્રભો।
ન કિંચિદ્વસ્ત્વિતિ જ્ઞાત્વા ન દત્તં તત્કદાચન

રક્તવસ્ત્રમલંકારં ગ્રામાંશ્ચ નગરાણિ ચ।
અદદાદ્બ્રાહ્મણેભ્યોઽસૌ શ્વેતો રાજા મહાયશાઃ

નાન્નં જલં તેન રાજ્ઞા દત્તમાસીત્કદાચન।
તતોઽશ્વમેધૈર્બહુભિર્યજ્વાસૌ નૃપસત્તમ

સ્વર્ગં ગતઃ પુણ્યજિતં તપસ્તપ્ત્વાર્બુદત્રયમ્।
બ્રાહ્મીં સલોકતાં પ્રાપ્તઃ સર્વાલંકારભૂષિતઃ

નૃત્યંત્યપ્સરસસ્તત્ર ગાયંતે સિદ્ધયોષિતઃ।
તુંબુરુર્નારદસ્તત્ર દ્વાવપ્યનુગતૌ સદા

અગાયેતાં મહાપ્રાજ્ઞૌ મુનયશ્ચ તપોન્વિતાઃ।
વેદોક્તમંત્રૈઃ સ્તુવન્તિ અનેકક્રતુયાજિનમ્

એવં વિભવયુક્તસ્ય રાજ્ઞસ્તસ્ય મહાત્મનઃ।
ક્ષુધાયા પીડ્યતે દેહં તૃષ્ણયા ચ વિશેષતઃ

સ તયા પીડ્યમાનસ્તુ ક્ષુધયા રાજસત્તમઃ॥
વિમાનેનાપ્યસૌ સ્વર્ગં ત્યક્ત્વાગાદૃક્ષપર્વતમ્

યત્રાત્મમૂર્તિસ્તત્રાગાત્પુરા દગ્ધા મહાવને।
તત્રાસ્થીનિ સ્વયં ગૃહ્ય લિહન્નાસ્તે સ પાર્થિવઃ

પુનર્વિમાનમારુહ્ય યયૌ નાકં નરાધિપઃ।
અથ કાલેન મહતા સ રાજા સંશિતવ્રતઃ

સ્વાન્યસ્થીનિ લિહન્દૃષ્ટો વસિષ્ઠેન પુરોધસા।
ઉક્તશ્ચ કિન્નુ રાજેન્દ્ર સ્વાસ્થિભક્ષો નરાધિપ

એવમુક્તસ્તતો રાજા વસિષ્ઠેન મહર્ષિણા।
ઉવાચ વચનં ચેદં શ્વેતો રાજાથ તં મુનિમ્

ભગવંસ્તૃટ્ક્ષુધાર્તોહમન્નદાનં પુરા મયા।
ન દત્તં મુનિશાર્દૂલ તેન માં ક્ષુત્પ્રબાધતે

એવમુક્તસ્તદા રાજા વસિષ્ઠો મુનિપુંગવઃ।
ઉવાચ તં નૃપં ભૂયો વાક્યમેતન્મહામુનિઃ

કિં તે કરોમિ રાજેંદ્ર ક્ષુધિતસ્ય વિશેષતઃ।
વસ્તુ કસ્યાપિ કિંચિદ્ધિ નાઽદત્તમુપતિષ્ઠતિ

રત્નહેમપ્રદાનેન ભોગવાન્જાયતે નરઃ।
અન્નદાનપ્રદાનેન સર્વકામૈઃ પ્રદીપિતઃ

તન્ન દત્તં ત્વયા રાજન્સ્તોકં મત્વા નરાધિપઃ।
શ્વેત ઉવાચ॥
અદત્તસ્ય ચ સંભૂતિર્યથા ભવતિ મે ગુરો

વસિષ્ઠ ત્વત્પ્રસાદેન તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ।
વસિષ્ઠ ઉવાચ॥
અસ્ત્યેકં કારણં યેન જાયતે નાત્ર સંશયઃ

તચ્છૃણુષ્વ નરવ્યાઘ્ર કથ્યમાનં મયા તવ।
આસીદ્રાજા પુરા કલ્પે વિનીતાશ્વેતિ કીર્તિતઃ

સ ચાશ્વમેધમારેભે યજ્ઞં કર્તું વરં નૃપઃ।
યજનાંતે દ્વિજેંદ્રેભ્યો દત્તં ગોઽશ્વાદિ યાચિતમ્

નાન્નં દત્તં તેન કિંચિત્સ્વલ્પં મત્વા યથા ત્વયા।
તતઃ કાલેન મહતા મૃતોઽસૌ જાહ્નવી તટે

માયાપુર્યાં વિનીતાશ્વઃ સાર્વભૌમોઽભવન્નૃપઃ।
સ્વર્ગં ચ ગતવાન્સોઽપિ યથા રાજા ભવાન્પ્રભો

અસાવપિ ક્ષુધાવિષ્ટ એવમેવાગતોઽભવત્।
મર્ત્યલોકે નદીતીરે ગંગાયાં નીલપર્વતે

વિમાનેનાર્કવર્ણેન ભાસ્વતા દેવવન્નૃપ।
દદર્શ તત્સ્વકં દેહં તથા સ્વં ચ પુરોહિતમ્

હોતારં બ્રાહ્મણં નામ યજંતં જાહ્નવી તટે।
તં દૃષ્ટ્વાઽસાવપિ પુનઃ પર્યપૃચ્છદિદ્વજોત્તમમ્

ક્ષુધાયાઃ કારણં રાજન્સ હોતા તમુવાચ હ।
તિલધેનું ચ વૈ રાજન્ઘૃતધેનું ચ સત્તમ

જલધેનું ચ ધેનું ચ રસધેનું ચ પાર્થિવ।
દેહિ શીઘ્રં યેન ભવાંસ્તૃટ્ક્ષુધાવર્જિતો દિવિ

રમે તયાવદાદિત્યસ્તપતે દિવિ ચંદ્રમાઃ।
એવમુક્તસ્તતો રાજા તં પુનઃ પૃષ્ટવાનિદમ્

તિલધેનુસ્થિતિં બ્રૂહિ તથા કૃત્વા દદામ્યહમ્।
પુરોહિત ઉવાચ॥
વિધાનં તિલધેનોસ્તુ તચ્છૃણુષ્વ નરાધિપ

ધેનુસ્સ્યાત્ષોડશાઢક્ય ચતુર્ભિર્વત્સકો ભવેત્।
ઇક્ષુદંડમયાઃ પાદા દન્તાઃ પુષ્પમયાઃ શુભાઃ

નાસા ગંધમયી તસ્યા જિહ્વા ગુડમયી તથા।
પુચ્છે સ્રક્કલ્પનીયાસ્યાદ્ઘંટાભરણભૂષિતા

ઈદૃશીં કલ્પયિત્વા તુ સ્વર્ણશૃંગીં તુ કલ્પયેત્।
રૌપ્યખુરાં કાંસ્યદોહાં પૂર્વધેનુવિધાનતઃ

કૃત્વા તાં બ્રાહ્મણાયાશુ દાપયેન્મંત્રતો નૃપ।
સ્થિતાં કૃષ્ણાજિને ધેનું વાસોભિર્ગોપિતાં શુભામ્

સૂત્રેણાસૂત્રિતાં કૃત્વા પંચરત્નસમન્વિતામ્।
સર્વૌષધિસમાયુક્તાં મંત્રપૂતાં તુ દાપયેત્

અન્નમ્મે જાયતાં સદ્યઃ પાનં સર્વરસાસ્તથા।
કામાન્સંપાદયાસ્માકં તિલધેનો દ્વિજેર્પિતા

ગૃહ્ણામિ દેવિ ત્વાં ભક્ત્યા કુટુમ્બાર્થે વિશેષતઃ।
દેહિ કામાન્વિતાન્સર્વાંસ્તિલધેનો નમોસ્તુ તે

એવં વિધાનતો દત્તા તિલધેનુર્નૃપોત્તમ।
સર્વકામસમાવાપ્તિં કુરુતે નાત્ર સંશયઃ

જલધેનુસ્તથૈવેહ કુંભૈરેવ પ્રકલ્પિતા।
દત્તા તુ વિધિના કામાન્સદ્યઃ સર્વાન્પ્રયચ્છતિ

ધેનુશતં તથા દત્તં પૂર્ણિમા નિયમેન હિ।
સાવિત્રી ઇવ વૈ સ્વર્ગે સર્વકામપ્રદા ભવેત્

ઘૃતધેનુસ્તથા દત્તા વિધાનેન વિચક્ષણૈઃ।
સર્વકામસમાવાપ્તિં કુરુતે કાંતિદા ભવેત્

રસધેનુસ્તથા દત્તા કાર્તિકે માસિ પાર્થિવ।
સર્વાન્કામાન્પ્રયચ્છેત્તુ નિત્યં સા ગતિદા ભવેત્

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં સમાસાદ્બહુવિસ્તરમ્।
અપારં ફલમુદ્દિષ્ટં બ્રહ્મણા સર્વકર્મણા

તૃષ્ણયા ક્ષુધયા યદ્વા પીડિતો રાજસત્તમ।
તદ્દાનં કાર્તિકે દેયં પૂર્વં દેહિ નરાધિપ

બ્રહ્માંડં સર્વસંપન્નં ભૂતરત્નૌષધીયુતમ્।
દેવદાનવયક્ષૈશ્ચ યુક્તમેતત્સદા વિભો

એતત્તુ સકલં કૃત્વા સર્વતો રજતાન્વિતમ્।
સુરત્નસૂર્યચંદ્રાઢ્યં કાર્તિકે દ્વાદશી દિને

અથવા પંચદશ્યાં તુ કાર્તિકસ્યૈવ નાન્યતઃ।
પુરોહિતાય ગુરવે દાપયેદ્ભક્તિમાન્નરઃ

બ્રહ્માંડોદરવર્તીનિ યાનિ ભૂતાનિ પાર્થિવ।
તાનિ દત્તાનિ વૈ તેન સમાસાત્કથિતં તવ

યદ્યજ્ઞૈર્યજતો રાજન્સમાપ્તવરદક્ષિણૈઃ।
સર્વં ફલં તત્ખંડસ્ય બ્રહ્માંડસ્ય વિશેષતઃ

યઃ પુનઃ સકલં ચેદં બ્રહ્માંડં પ્રદિશેન્નરઃ।
તેન જપ્તં હુતં દત્તં પઠિતં કીર્તિતં ભવેત્

રાજોવાચ॥
વિધિં બ્રહ્માંડદાનસ્ય કૃત્વા તત્મોક્ષભાગ્ભવેત્।
કાલં દેશં વિપ્રતીર્થં સર્વં ત્વં વદ મેનઘ

કૃતેન યેન સર્વસ્ય ફલભાગી ભવામ્યહમ્।
કુત્સિતસ્યાસ્ય ભાવસ્ય મોક્ષસ્સ્યાદચિરાચ્ચ મે

વસિષ્ઠ ઉવાચ॥
એવં શ્રુત્વા તતો રાજન્પુરોધાસ્તસ્ય સ દ્વિજઃ।
બ્રહ્માંડં કારયામાસ સૌવર્ણં સર્વધાતુભિઃ

યુતં નિષ્કસહસ્રેણ પદ્મં તત્ર હ્યકલ્પયત્॥
તત્ર બ્રહ્મા તસ્ય મધ્યેપદ્મરાગૈરલંકૃતઃ

સાવિત્ર્યા ચૈવ ગાયત્ર્યા ઋષિભિર્મુનિભિઃ સહ।
નારદાદ્યાઃ સુતાઃ સર્વ ઇન્દ્રાદ્યાશ્ચ દિવૌકસઃ

સૌવર્ણવિગ્રહાઃ સર્વે બ્રહ્મણસ્તુ પુરઃસરાઃ।
વરાહરૂપી ભગવાન્લક્ષ્મ્યા સહ સનાતનઃ

નીલં મરકતં ચૈવ ભૂષાયાં તસ્ય કારયેત્।
ગોમેદૈસ્તસ્ય વૈ શોભાં કારયેત ચ બુદ્ધિમાન્

મોક્તિકૈશ્ચાપિ સોમસ્ય શોભાં વજ્રૈર્દિવાકરે।
ગ્રહાણાં ચૈવ સર્વેષાં સુવર્ણાનિ ચ દાપયેત્

સ્વર્ણાત્સપ્તગુણં રૌપ્યં રૌપ્યાત્તામ્રં તથાવિધમ્।
તતઃ સપ્તગુણં કાર્યં કાંસ્યં સપ્તગુણં તથા

કાંસ્યાત્સપ્તગુણં કાર્યં ત્રપુ ચૈવ નરાધિપ।
ત્રપુસપ્તગુણં સીસં સીસાલ્લોહં ચ કારયેત્

સપ્તદ્વીપાસ્સમુદ્રાશ્ચ સપ્ત વૈ કુલપર્વતાઃ।
અનયા સંખ્યયા કૃત્વા નિપુણૈઃ શિલ્પિભિસ્તતઃ

પાદપાદીનિ ભૂતાનિ રાજતાન્યેવ કારયેત્।
આરણ્યાનિ ચ સત્ત્વાનિ સૌવર્ણાનિ ચ કારયેત્

વૃક્ષાન્વનસ્પતીન્ગુલ્મતૃણપર્ણાનિ વીરુધઃ।
સર્વં પ્રકલ્પ્ય વિધિવત્તીર્થે દેયં વિચક્ષણૈઃ

કુરુક્ષેત્રે ગયાયાં ચ પ્રયાગેઽમરકંટકે।
દ્વારવત્યાં પ્રભાસે ચ ગંગાદ્વારે ચ પુષ્કરે

તીર્થેષ્વેતેષુ વૈ દેયં ગ્રહણે શશિસૂર્યયોઃ।
દિનચ્છિદ્રેષુ સર્વેષુ અયને દક્ષિણોત્તરે

વ્યતીપાતે બહુગુણં વિષુવે ચ વિશેષતઃ।
દાતવ્યમેતદ્રાજેંદ્ર વિચારં નૈવ કારયેત્

શાલાગ્નિહોત્રિણં કૃત્વા સુરૂપં ચ ગુણાન્વિતમ્।
સપત્નીકં ચ સંપૂજ્ય ભૂષયિત્વા ચ ભૂષણૈઃ

પુરોહિતં મુખ્યતમં કૃત્વાઽન્યે ચ તથા દ્વિજાઃ।
ચતુર્વિંશદ્ગુણોપેતાઃ સપત્નીકા નિમંત્રિતાઃ

અંગુલીયાનિ ચ તથા કર્ણવેષ્ટં ચ દાપયેત્।
એવંવિધાંસ્તુ તાન્પૂજ્ય તેષામગ્રે સુસંસ્થિતઃ

અષ્ટાંગપ્રણિપાતેન પ્રણમ્ય ચ પુનઃપુન।ઃ॥
પુરોહિતાય પુરતઃ કૃત્વા વૈ કરસંપુટમ્

યૂયં વૈ બ્રાહ્મણાઃ પ્રીતા મૈત્રત્વેનાનુગૃહ્ણત।
સૌમુખ્યેન દ્વિજશ્રેષ્ઠા ભૂયઃ પૂતતરસ્ત્વહઃ

ભવતાં પ્રીતિયોગેન સ્વયં પ્રીતઃ પિતામહઃ।
બ્રહ્માંડેન તુ દત્તેન તોષં યાતુ જનાર્દનઃ

પિનાકપાણિર્ભગવાન્શક્રશ્ચ ત્રિદશેશ્વરઃ।
એતે તોષં સમાયાંતુ અનુધ્યાનાદ્દ્વિજોત્તમાઃ

એવં સ્તુત્વા તતો રાજા બ્રાહ્મણાન્વેદપારગાન્।
બ્રહ્માણ્ડં તુ ગુરોઃ પ્રાદાત્સવિધાનં પુનઃ ક્ષણાત્

સર્વકામૈસ્તતસ્તૃપ્તો યયૌ સ્વર્ગં નરાધિપઃ।
તેનૈવ ગુરુણા તચ્ચ વિભક્તં બ્રાહ્મણૈઃ સહ

દત્તં તેનાપિ ચાન્યેભ્યો બ્રહ્માંડં ચ નરાધિપ।
બ્રહ્માંડે ભૂમિદાને ચ ગ્રાહી ચૈકો ન વૈ ભવેત્

ગૃહ્ણન્દોષમવાપ્નોતિ બ્રહ્મહત્યાં ન સંશયઃ।
સર્વેષાં ચૈવ પ્રત્યક્ષં દાતવ્યં પરિકીર્ત્ય વૈ

દીયમાનં ચ પશ્યંતિ તેપિ પૂતા ભવંતિ હિ।
દર્શનાદેવ તે મુક્તા ભવંન્ત્યેવ ન સંશયઃ

યા ભીમદ્વાદશી પ્રોક્તા સ્વર્ણં તોયં મૃગાજિનં।
એતાનિ કૃત્વા પશ્યન્તુ દૃષ્ટૈરેતૈઃ ક્રિયાફલં

અયત્નાદેવ લભ્યેત કર્તુશ્ચૈવ સલોકતા।
સદા ગાવઃ પ્રણમ્યાશ્ચ મંત્રેણાનેન પાર્થિવ

નમો ગોભ્યઃ શ્રીમતીભ્યઃ સૌરભેયીભ્ય એવ ચ।
નમો બ્રહ્મસુતાભ્યશ્ચ પવિત્રાભ્યો નમોનમઃ

મંત્રસ્ય ચાસ્ય સ્મરણાદ્ગોદાનફલમાપ્નુયાત્।
તસ્માત્ત્વમપિ રાજેંદ્ર પુષ્કરે તીર્થ ઉત્તમે

કાર્તિક્યાં તુ વિશેષેણ ગોદાનફલમાપ્સ્યસિ।
યત્કિંચિદ્વિદ્યતે પાપં સ્ત્રિયો વા પુરુષસ્ય વા

પુષ્કરે સ્નાનમાત્રેણ તદશેષં પ્રણશ્યતિ।
પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ આસમુદ્રાત્તુ ભારત

પુષ્કરે તાન્યુપાયાંતિ કાર્તિક્યાં તુ વિશેષતઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે બ્રહ્માંડદાનં નામ ચતુસ્ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ