પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.33
ભીષ્મ ઉવાચ।
માર્કંડેયેન વૈ રામઃ કથમત્ર પ્રબોધિતઃ।
કથં સમાગમો ભૂતઃ કસ્મિન્કાલે કદા મુને
માર્કંડેયઃ કસ્ય સુતઃ કથં જાતો મહાતપાઃ।
નામ્નોઽસ્ય નિગમં બ્રૂહિ યથાભૂતં મહામુને
પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
અથ તે સંપ્રવક્ષ્યામિ માર્કંડેયોદ્ભવં પુનઃ।
પુરાકલ્પે મુનિઃ પૂર્વં મૃકંડુર્નામ વિશ્રુતઃ
ભૃગોઃ પુત્રો મહાભાગઃ સભાર્યસ્તપ્તવાંસ્તપઃ।
તસ્ય પુત્રસ્તદા જાતો વસતસ્તુ વનાંતરે
સપંચવાર્ષિકો ભૂતો બાલ એવ ગુણાધિકઃ।
જ્ઞાનિના સ તદા દૃષ્ટો ભ્રમન્બાલસ્તદાંગણે
સ્થિત્વા સ સુચિરં કાલં ભાવ્યર્થં પ્રત્યબુધ્યત।
તસ્ય પિત્રા સ વૈ પૃષ્ટઃ કિયદાયુઃ સુતસ્ય મે
સંખ્યાયાચક્ષ્વ વર્ષાણિ તસ્યાલ્પાન્યધિકાનિ વા।
મૃકંડુનૈવમુક્તસ્તુ સ જ્ઞાની વાક્યમબ્રવીત્
ષણ્માસમાયુઃ પુત્રસ્ય ધાત્રા સૃષ્ટં મુનીશ્વર।
નૈવ શોકસ્ત્વયા કાર્યઃ સત્યમેતદુદાહૃતમ્
સ તચ્છ્રુત્વા વચો ભીષ્મ જ્ઞાનિના યદુદાહૃતમ્।
અથોપનયનં ચક્રે બાલકસ્ય પિતા તદા
આહ ચૈનં પિતાપુત્રમૃષીંસ્ત્વમભિવાદય।
એવમુક્તઃ સ વૈ પિત્રા પ્રહૃષ્ટશ્ચાભિવાદને
ન વર્ણા વર્ણતાં વેત્તિ સર્વવર્ણાભિવાદનઃ।
પંચમાસાસ્ત્વતિક્રાંતા દિવસાઃ પંચવિંશતિઃ
માર્ગેણાથ સમાયાતા ઋષયસ્તત્ર સપ્ત વૈ।
બાલેન તેન તે દૃષ્ટાઃ સર્વે ચાપ્યભિવાદિતાઃ
આયુષ્માન્ભવ તૈરુક્તઃ સ બાલો દંડમેખલી।
ઉક્ત્વૈવં તે પુનર્બાલમપશ્યન્ક્ષીણજીવિતમ્
દિનાનિ પંચ તસ્યાયુર્જ્ઞાત્વા ભીતાશ્ચ તે નૃપ।
તં ગૃહીત્વા બાલકં ચ ગતાસ્તે બ્રહ્મણોંતિકમ્
પ્રતિમુચ્ય ચ તં રાજન્પ્રણિપેતુઃ પિતામહમ્।
અયમાવેદિતસ્તૈસ્તુ તેન બ્રહ્માભિવાદિતઃ
ચિરાયુર્બ્રહ્મણા બાલઃ પ્રોક્તઃ સ ઋષિસન્નિધૌ।
તતસ્તે મુનયઃ પ્રીતાઃ શ્રુત્વા વાક્યં પિતામહાત્
પિતામહ ઋષીન્દૃષ્ટ્વા પ્રોવાચ વિસ્મયાન્વિતઃ।
કાર્યેણ યેન ચાયાતઃ કોયં બાલો નિવેદ્યતામ્
તતસ્ત ઋષયો રાજન્સર્વં તસ્મૈ ન્યવેદયન્।
પુત્રો મૃકંડોઃ ક્ષીણાયુઃ સાયુષં કુરુ બાલકમ્
અલ્પાયુષસ્ત્વસ્ય મુનિર્બધ્વેમાં ચાપિ મેખલામ્।
યજ્ઞોપવીતં દંડં ચ દત્વા ચૈનમબોધયત્
યં કંચિત્પશ્યસે બાલ ભ્રમંતં ભૂતલે જનમ્।
તસ્યાભિવાદઃ કર્તવ્ય એવમાહ પિતા વચઃ
અભિવાદનશીલોયં ક્ષિતૌ દૃષ્ટઃ પરિભ્રમન્।
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન દૈવયોગાત્પિતામહ
ચિરાયુર્ભવ પુત્રેતિ પ્રોક્તોસૌ તત્ર બાલકઃ।
કથં વચો ભવેત્સત્યમસ્માકં ભવતા સહ
એવમુક્તસ્તદા તૈસ્તુ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ।
ઋતવાક્યાદિયં ભૂમિઃ સંસ્થિતા સર્વતોભયા
બ્રહ્મોવાચ।
મત્સમશ્ચાયુષા બાલો માર્કંડેયો ભવિષ્યતિ।
કલ્પસ્યાદૌ તથાચાંતે મતો મે મુનિસત્તમઃ
એવં તે મુનયો બાલં બ્રહ્મલોકે પિતામહાત્।
સંસાધ્ય પ્રેષયામાસુર્ભૂયોપ્યેનં ધરાતલમ્
તીર્થયાત્રાં ગતા વિપ્રા માર્કંડેયો નિજં ગૃહમ્।
જગામ તેષુ યાતેષુ પિતરં સ્વમથાબ્રવીત્
બ્રહ્મલોકમહં નીતો મુનિભિર્બ્રહ્મવાદિભિઃ।
દીર્ઘાયુશ્ચ કૃતશ્ચાસ્મિ વરાન્દત્વા વિસર્જિતઃ
એતદન્યચ્ચ મે દત્તં ગતં ચિંતાકરં તવ।
કલ્પસ્યાદૌ તથા ચાંતે ભવિષ્યે સમનંતરે
લોકકર્તુર્બ્રહ્મણોહં પ્રસાદાત્તસ્ય વૈ પિતઃ।
પુષ્કરં વૈ ગમિષ્યામિ તપસ્તપ્તું સમુદ્યતઃ
તત્રાહં દેવદેવેશમુપાસિષ્યે પિતામહમ્।
સર્વકામાવાપ્તિકરં સર્વારાતિનિબર્હણમ્
સર્વસૌખ્યપ્રદં દેવમિન્દ્રાદીનાં પરાયણમ્।
બ્રહ્માણં તોષયિષ્યામિ સર્વલોકપિતામહમ્
માર્કંડેયવચઃ શ્રુત્વા મૃકંડુર્મુનિસત્તમઃ।
જગામ પરમં હર્ષં ક્ષણમેકં સમુચ્છ્વસન્
ધૈર્યં સુમનસા સ્થાય ઇદં વચનમબ્રવીત્।
અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવિતં ચ સુજીવિતમ્
સર્વસ્ય જગતાં સ્રષ્ટા યેન દૃષ્ટઃ પિતામહઃ।
ત્વયા દાયાદવાનસ્મિ પુત્રેણ વંશધારિણા
ત્વં ગચ્છ પશ્ય દેવેશં પુષ્કરસ્થં પિતામહમ્।
દૃષ્ટે તસ્મિન્જગન્નાથે ન જરામૃત્યુરેવ ચ
નૃણાં ભવતિ સૌખ્યાનિ તથૈશ્વર્યં તપોઽક્ષયમ્।
ત્રીણિ શૃઙ્ગાણિ શુભ્રાણિ ત્રીણિ પ્રસ્રવણાનિ ચ
પુષ્કરાણિ તથા ત્રીણિ નવિદ્મસ્તત્ર કારણમ્।
કનીયાંસં મધ્યમં ચ તૃતીયં જ્યેષ્ઠપુષ્કરમ્
શૃંગશબ્દાભિધાનાનિ શુભપ્રસ્રવણાનિ ચ।
બ્રહ્માવિષ્ણુસ્તથા રુદ્રો નિત્યં સન્નિહિતાસ્ત્રયઃ
પુષ્કરેષુ મહારાજા નાતઃ પુણ્યતમં ભુવિ।
વિરજં વિમલં તોયં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્
બ્રહ્મલોકસ્ય પન્થાનં ધન્યાઃ પશ્યંતિ પુષ્કરં।
યસ્તુ વર્ષશતં સાગ્રમગ્નિહોત્રમુપાસતે
કાર્તિકીં વા વસેદેકાં પુષ્કરે સમમેવ ચ।
કર્તુમ્મયા ન શકિતં કર્મણા નૈવ સાધિતમ્
તદયત્નાત્ત્વયા તાત મૃત્યુસ્સર્વહરો જિતઃ।
તત્ર દૃષ્ટસ્સ દેવેશો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
નાન્યો મર્ત્યસ્ત્વયા તુલ્યો ભવિતા જગતીતલે।
અહં વૈ તોષિતો યેન પઞ્ચવાર્ષિકજન્મના
વરેણ ત્વં મદીયેન ઉપમાં ચિરજીવિનામ્।
ગમિષ્યસિ ન સન્દેહસ્તથાશીર્વચનમ્મમ
એવં વદન્તિ તે સર્વે વ્રજ લોકાન્યથેપ્સિતાન્।
એવં લબ્ધપ્રસાદેન મૃકણ્ડુતનયેન ચ
આશ્રમઃસ્થાપિતસ્તેન માર્કણ્ડાશ્રમ ઇત્યુત।
તત્ર સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા વાજપેયફલં લભેત્
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા ચિરાયુર્જાયતે નરઃ।
પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
તથાન્યં તે પ્રવક્ષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્
યથા રામેણ વૈ તીર્થં પુષ્કરં તુ વિનિર્મિતમ્।
ચિત્રકૂટાત્પુરા રામો મૈથિલ્યા લક્ષ્મણેન ચ
અત્રેરાશ્રમમાસાદ્ય પપ્રચ્છ મુનિસત્તમમ્।
રામ ઉવાચ।
કાનિ પુણ્યાનિ તીર્થાનિ કિં વા ક્ષેત્રં મહામુને
યત્ર ગત્વા નરો યોગિન્વિયોગં સહ બંધુભિઃ।
નૈવ પ્રાપ્નોતિ ભગવન્તન્મમાચક્ષ્વ સુવ્રત
અનેન વનવાસેન રાજ્ઞસ્તુ મરણેન ચ।
ભરતસ્ય વિયોગેન પરિતપ્યે હ્યહં ત્રિભિઃ
તદ્વાક્યં રાઘવેણોક્તં શ્રુત્વા વિપ્રર્ષભસ્તદા।
ધ્યાત્વા ચ સુચિરં કાલમિદં વચનમબ્રવીત્
અત્રિરુવાચ।
સાધુ પૃષ્ટં ત્વયા વીર રઘૂણાં વંશવર્ધન।
મમ પિત્રા કૃતં તીર્થં પુષ્કરં નામ વિશ્રુતમ્
પર્વતૌ દ્વૌ ચ વિખ્યાતૌ મર્યાદા યજ્ઞપર્વતૌ।
કુંડત્રયં તયોર્મધ્યે જ્યેષ્ઠમધ્યકનિષ્ઠકમ્
તેષુ ગત્વા દશરથં પિંડદાનેન તર્પય।
તીર્થાનાં પ્રવરં તીર્થં ક્ષેત્રાણામપિ ચોત્તમમ્
અવિયોગા ચ સુરસા વાપી રઘુકુલોદ્વહ।
તથા સૌભાગ્યકૂપોન્યઃ સુજલો રઘુનંદન
તેષુ પિંડપ્રદાનેન પિતરો મોક્ષમાપ્નુયુઃ।
આભૂતસંપ્લવં કાલમેતદાહ પિતામહઃ
તત્ર રાઘવ ગચ્છસ્વ ભૂયોપ્યાગમનં ક્રિયાઃ।
તથેતિ ચોક્ત્વા રામોપિ ગમનાય મનો દધે
ઋક્ષવંતમભિક્રમ્ય નગરં વૈદિશં તથા।
ચર્મણ્વતીં સમુત્તીર્ય પ્રાપ્તોસૌ યજ્ઞપર્વતમ્
તમતિક્રમ્ય વેગેન મધ્યમે પુષ્કરે સ્થિતઃ।
પિતૄન્સંતર્પયામાસ અદ્ભિર્દેવાંશ્ચ સર્વશઃ
સ્નાનાવસાને રામેણ માર્કંડો મુનિપુંગવઃ।
આગચ્છન્શિષ્યસંયુક્તો દૃષ્ટસ્તત્રૈવ ધીમતા
ગત્વા વૈ સંમુખં તસ્ય પ્રણિપત્ય ચ સાદરમ્।
પૃષ્ટોઽવિયોગદઃ કૂપઃ કતમસ્યાં દિશિ પ્રભો
સુતો દશરથસ્યાહં રામો નામ જનૈઃ સ્મૃતઃ।
સૌભાગ્યવાપીં તાં દ્રષ્ટુમહં પ્રાપ્તોત્રિશાસનાત્
તત્સ્થાનં તૌ ચ વૈ કૂપૌ ભગવાન્પ્રબ્રવીતુ મે।
એવમુક્તશ્ચ રામેણ માર્કંડઃ પ્રત્યુવાચ હ
માર્કંડેય ઉવાચ।
સાધુ રાઘવ ભદ્રં તે સુકૃતં ભવતા કૃતમ્।
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન યત્પ્રાપ્તોસીહ સાંપ્રતમ્
એહ્યાગચ્છસ્વ પશ્ય સ્વવાપીં તામવિયોગદામ્।
અવિયોગશ્ચ સર્વૈશ્ચ કૂપ એવાત્ર જાયતે
આમુષ્મિકે ચૈહિકે ચ જીવતોપિ મૃતસ્ય વા।
એતદ્વાક્યં મુનીંદ્રસ્ય શ્રુત્વા લક્ષ્મણપૂર્વજઃ
સસ્માર રામો રાજાનં તદા દશરથં નૃપ।
ભરતં સહ શત્રુઘ્ન્રંભાતૄનન્યાંશ્ચનાગરાન્
એવંચિંતયતસ્તસ્ય સંધ્યાકાલો વ્યજાયત।
ઉપાસ્ય પશ્ચિમાં સંધ્યાં મુનિભિઃસહ રાઘવઃ
સુષ્વાપ તાં નિશાં તત્ર ભ્રાતૃભાર્યાસમન્વિતઃ।
વિભાવર્યવસાને તુ સ્વપ્નાંતે રઘુનંદનઃ
પિત્રા માત્રા તથા ચાન્યૈરયોધ્યાયાં સ્થિતઃ કિલ।
વિવાહમંગલે વૃત્તે બહુભિર્બાંધવૈઃ સહ
સમાસીનઃ સભાર્યોઽસાવૃષિભિઃ પરિવારિતઃ।
લક્ષ્મણેનાપ્યેવમેવ દૃષ્ટોઽસૌ સીતયા તથા
પ્રભાતે તુ મુનીનાં તત્સર્વમેવ પ્રકીર્તિતમ્।
ઋષિભિશ્ચ તથેત્યુક્તઃ સત્યમેતદ્રઘૂત્તમ
મૃતસ્ય દર્શને શ્રાદ્ધં કાર્યમાવશ્યકં સ્મૃતમ્।
વૃદ્ધિકામાસ્તુ પિતરસ્તથા ચૈવાન્નકાંક્ષિણઃ
દદંતિ દર્શનં સ્વપ્ને ભક્તિયુક્તસ્ય રાઘવ।
અવિયોગસ્તુ તે ભ્રાત્રા પિત્રા ચ ભરતેન ચ
ચતુર્દશાનાં વર્ષાણાં ભવિતા રાઘવ ધ્રુવમ્।
કુરુ શ્રાદ્ધં તથા વીર રાજ્ઞો દશરથસ્ય ચ
અમી ચ ઋષયઃ સર્વે તવ ભક્તાઃ કૃતક્ષણાઃ।
અહં ચ જમદગ્નિશ્ચ ભારદ્વાજશ્ચ લોમશઃ
દેવરાતઃ શમીકશ્ચ ષડેતે વૈ દ્વિજોત્તમાઃ।
શ્રાદ્ધે ચ તે મહાબાહો સંભારાંસ્ત્વમુપાહર
મુખ્યં ચેંગુદિપિણ્યાકં બદરામલકૈઃ સહ।
શ્રીફલાનિ ચ પક્વાનિ મૂલં ચોચ્ચાવચં બહુ
માર્ગેણ ચાથ માંસેન ધાન્યેન વિવિધેન ચ।
તૃપ્તિં પ્રયચ્છ વિપ્રાણાં શ્રાદ્ધદાનેન સુવ્રત
પુષ્કરારણ્યમાસાદ્ય નિયતો નિયતાશનઃ।
પિતૄંસ્તર્પયતે યસ્તુ સોશ્વમેધમવાપ્નુયાત્
સ્નાનાર્થં તુ વયં રામ ગચ્છામો જ્યેષ્ઠપુષ્કરમ્।
ઇત્યુક્ત્વા તે ગતાઃ સર્વે મુનયો રાઘવં નૃપ
લક્ષ્મણં ચાબ્રવીદ્રામો મેધ્યમાહર મે મૃગમ્।
શુદ્ધેક્ષણં ચ શશકં કૃષ્ણશાકં તથા મધુ
જંબીરાણિ ચ મુખ્યાનિ મૂલાનિ વિવિધાનિ ચ।
પક્વાનિ ચ કપિત્થાનિ ફલાન્યન્યાનિ યાનિ ચ
તાન્યાહરસ્વ વૈ શ્રાદ્ધે ક્ષિપ્રમેવાસ્તુ લક્ષ્મણ।
તથા તત્કૃતવાન્સર્વં રામાદેશાચ્ચ રાઘવઃ
બદરેઙ્ગુદિશાકાનિ મૂલાનિ વિવિધાનિ ચ।
તત્રાહૃત્ય ચ રામેણ કૂટાકારઃ કૃતો મહાન્
પરિપક્વં ચ જાનક્યા સિદ્ધં રામે નિવેદિતમ્।
સ્નાત્વા રામો યોગવાપ્યાં મુનીંસ્તાનનુપાલયન્
મધ્યાહ્નાચ્ચલિતે સૂર્યે કાલે કુતપકે તથા।
આયાતા ઋષયઃ સર્વે યે રામેણાનુમંત્રિતાઃ
તાનાગતાન્મુનીન્દૃષ્ટ્વા વૈદેહી જનકાત્મજા।
રામાંતિકં પરિત્યજ્ય વ્રીડિતાઽન્યત્ર સંસ્થિતા
વિસ્મયોત્ફુલ્લનયના ચિંતયાના ચ વેપતી।
બ્રાહ્મણા નેહ જાનંતિ શ્રાદ્ધકાલે હ્યુપસ્થિતાઃ
રામેણ ભોજિતા વિપ્રાઃ સ્મૃત્યુક્તેન યથાવિધિ।
વૈદિક્યશ્ચ કૃતાસ્સર્વાઃ સત્ક્રિયા યાસ્સમીરિતાઃ
પુરાણોક્તો વિધિશ્ચૈવ વૈશ્વદેવિકપૂર્વકઃ।
ભુક્તવત્સુ ચ વિપ્રેષુ દત્વા પિંડાન્યથાક્રમમ્
પ્રેષિતેષુ યથાશક્તિ દત્વા તેષુ ચ દક્ષિણામ્।
ગતેષુ વિપ્રમુખ્યેષુ પ્રિયાં રામોઽબ્રવીદિદમ્
કિમર્થં સુભ્રુ નષ્ટાસિ મુનીન્દૃષ્ટ્વા ત્વિહાગતાન્।
તત્સર્વં ત્વમિદં તત્વં કારણં વદ માચિરમ્
ભવિતવ્યં કારણેન તચ્ચ ગોપ્યં ન મે કુરુ।
શાપિતાસિ મમ પ્રાણૈર્લક્ષ્મણસ્ય શુચિસ્મિતે
એવમુક્તા તદા ભર્ત્રા ત્રપયાઽવાઙ્મુખી સ્થિતા।
વિમુંચંતી સાઽશ્રુપાતં રાઘવં વાક્યમબ્રવીત્
શૃણુ ત્વં નાથ યદ્દૃષ્ટમાશ્ચર્યમિહ યાદૃશમ્।
રામ ત્વયાઽચિંત્યમાનો રાજેંદ્રસ્ત્વિહ ચાગતઃ
સર્વાભરણસંયુક્તૌ દ્વૌ ચાન્યૌ ચ તથાવિધૌ।
દ્વિજાનાં દેહસંયુક્તાસ્ત્રયસ્તે રઘુનંદન
પિતરસ્તુ મયા દૃષ્ટા બ્રાહ્મણાંગેષુ રાઘવ।
દૃષ્ટ્વા ત્રપાન્વિતા ચાહમપક્રાંતા તવાંતિકાત્
ત્વયા વૈ ભોજિતા વિપ્રાઃ કૃતં શ્રાદ્ધં યથાવિધિ।
વલ્કલાજિનસંવીતા કથં રાજ્ઞઃ પુરઃસરા
ભવામિ રિપુવીરઘ્ન સત્યમેતદુદાહૃતમ્।
કૌશેયાનિ ચ વસ્ત્રાણિ કૈકેય્યાપહૃતાનિ ચ
તતઃ પ્રભૃતિ ચૈવાહં ચીરિણી તુ વનાશ્રયમ્।
જ્ઞાત્વાહં ન વદે કિંચિન્મા તે દુઃખં ભવત્વિતિ
નાહં સ્મરામિ વૈ માતુર્ન પિતુશ્ચ પરંતપ।
કદા ભવિષ્યતીહાંતો વનવાસસ્ય રાઘવ
એતદેવાનિશં રામ ચિંતયંત્યાઃ પુનઃ પુનઃ।
વ્રજંતિ દિવસા નાથ તવ પદ્ભ્યાં શપામ્યહમ્
સ્વહસ્તેન કથં રાજ્ઞો દાસ્યે વૈ ભોજનં ત્વિદમ્।
દાસાનામપિ યો દાસો નોપભુંજીતયત્ક્વચિત્
એતાદૃશી કથં ત્વસ્મૈ સંપ્રદાતું સમુત્સહે।
યાહં રાજ્ઞા પુરા દૃષ્ટા સર્વાલઙ્કારભૂષિતા
બાલવ્યજનહસ્તા ચ વીજયંતી નરાધિપમ્।
સા સ્વેદમલદિગ્ધાંગી કથં પશ્યામિ ભૂમિપમ્
વ્યક્તં ત્રિવિષ્ટપં પ્રાપ્તસ્ત્વયા પુત્રેણ તારિતઃ।
દૃષ્ટ્વા માં દુઃખિતાં બાલાં વને ક્લિષ્ટામનાગસમ્
શોકઃ સ્યાત્પાર્થિવસ્યાસ્ય તેન નષ્ટાસ્મિ રાઘવ।
ભવાન્પ્રાણસમો રામ ન તે ગોપ્યં મમત્વિહ
સત્યેન તેન ચૈવાથ સ્પૃશામિ ચરણૌ તવ।
તચ્છ્રુત્વા રાઘવઃ પ્રીતઃ પ્રિયાં તાં પ્રિયવાદિનીમ્
અંકમાનીય સુદૃઢં પરિષ્વજ્ય ચ સાદરમ્।
ભુક્તૌ ભોજ્યં તદા વીરૌ પશ્ચાદ્ભુક્તા ચ જાનકી
એવં સ્થિતૌ તદા સા ચ તાં રાત્રિં તત્ર રાઘવૌ।
ઉદિતે ચ સહસ્રાંશૌ ગમનાય મનો દધુઃ
પ્રત્યઙ્મુખં ગતઃ ક્રોશં જ્યેષ્ઠં યાવચ્ચ પુષ્કરમ્।
પૂર્વભાગે પુષ્કરસ્ય યાવત્તિષ્ઠતિ રાઘવઃ
શુશ્રાવ ચ તતો વાચં દેવદૂતેન ભાષિતમ્।
ભો ભો રાઘવ ભદ્રં તે તીર્થમેતત્સુદુર્લભમ્
અસ્મિન્સ્થાને સ્થિતો વીર આત્મનઃ પુણ્યતાં કુરુ।
દેવકાર્યં ત્વયા કાર્યં હંતવ્યા દેવશત્રવઃ
તતો હૃષ્ટમના વીરો હ્યબ્રવીલ્લક્ષ્મણં વચઃ।
સૌમિત્રેઽનુગૃહીતોહં દેવદેવેન બ્રહ્મણા
અત્રાશ્રમપદં કૃત્વા માસમેકં ચ લક્ષ્મણ।
વ્રતં ચરિતુમિચ્છામિ કાયશોધનમુત્તમમ્
તથેતિ લક્ષ્મણેનોક્તે વ્રતં પરિસમાપ્યતુ।
પિંડદાનાદિભિર્દાનૈઃ શ્રાદ્ધૈશ્ચૈવ પિતામહાન્
પુષ્કરે તુ તદા રામોઽતર્પયદ્વિધિવત્તદા।
કનકા સુપ્રભા ચૈવ નંદા પ્રાચી સરસ્વતી
પંચસ્રોતાઃ પુષ્કરેષુ પિતૄણાં તુષ્ટિદાયિની।
દૈનંદિનીં પિતૄણાં તુ પૂજાં તાં પિતૃપૂર્વિકામ્
રચયિત્વા તદા રામો લક્ષ્મણં વાક્યમબ્રવીત્।
એહિ લક્ષ્મણ શીઘ્રં ત્વં પુષ્કરાજ્જલમાનય
પાદપ્રક્ષાલનં કૃત્વા શયનં કુરુ સંસ્તરે।
વિભાવર્યાં નિવૃત્તાયાં યાસ્યામો દક્ષિણાં દિશમ્
લક્ષ્મણસ્ત્વબ્રવીદ્વાક્યં સીતયાનીય તાં પયઃ।
નાહં રામ સર્વકાલે દાસભાવં કરોમિ તે
ઇયંપુષ્ટાચસુભૃશંપીવરીચમમાપ્યુત।
કિં ત્વં કરિષ્યસ્યનયા ભાર્યયા વદ સાંપ્રતમ્
કિં વા મૃતસ્ય વૈ પૃષ્ઠ ઇયં યાસ્યતિ તે પ્રિયા।
રક્ષસે ત્વં સદા કાલં સુપુષ્ટાં ચૈવ સર્વદા
હૃષ્ટા ચૈષા ક્લેશયતિ સતતં માં રઘૂત્તમ।
ત્વં ચ ક્લેશયસે રામ પરત્ર જાયતે ક્ષતિઃ
ત્વત્કૃતે ચ સદા ચાહં પિપાસાં ક્ષુધયા સહ।
સંસહામિ ન સંદેહઃ પરત્ર ચ નિશામય
મૃતાનાં પૃષ્ઠતઃ કશ્ચિદ્ગતો નૈવ ચ દૃશ્યતે।
ભાર્ય્યા પુત્રો ધનં ચાપિ એવમાહુર્મનીષિણઃ
મૃતશ્ચ તે પિતા રામ ત્યક્ત્વા રાજ્યમકંટકમ્।
વિનિક્ષિપ્ય વને ત્વાં ચ કૈકેય્યાઃ પ્રિયકામ્યયા
ઇહસ્થિતા સા કૈકેયી ધનં સર્વે ચ બાંધવાઃ।
મહારાજો દશરથ એક એવ ગતો ગતિમ્
મન્યેહં ન ત્વયા સાર્ધં સીતા યાસ્યતિ વૈ ધ્રુવમ્।
કરિષ્યસે કિમનયા વદ રાઘવ સાંપ્રતમ્
શ્રુત્વા ચાશ્રુતપૂર્વં હિ વાક્યં લક્ષ્મણભાષિતમ્।
વિમના રાઘવસ્તસ્થૌ સીતા ચાપિ વરાનના
યદુક્તં લક્ષ્મણેનાથ સીતા સર્વં ચકાર હ।
સ્નાત્વા ભુક્ત્વા તતો વીરૌ પુષ્કરે પુષ્કરેક્ષણૌ
નીત્વા વિભાવરીં તત્ર ગમનાય મનો દધુઃ।
એહ્યુત્તિષ્ઠ ચ સૌમિત્રે વ્રજામો દક્ષિણાં દિશમ્
સૌમિત્રિરબ્રવીદ્રામ નાહં યાસ્યે કથંચન।
વ્રજ ત્વમનયા સાર્ધં ભાર્યયા કમલેક્ષણ
નાન્યદ્વનં ગમિષ્યામિ નૈવાયોધ્યાં ચ રાઘવ।
અસ્મિન્વને વસિષ્યામિ વર્ષાણીહ ચતુર્દશ
મયા વિના ત્વયોધ્યાયાં યદિ ત્વં ન ગમિષ્યસિ।
અનેન વર્ત્મના ભૂપ આગંતવ્યં ત્વયા વિભો
યદિ જીવામિ તત્કાલં પુનર્યાસ્યે પિતુઃ પુરમ્।
તપસ્સંભાવયિષ્યામિ મયા ત્વં કિં કરિષ્યસિ
વ્રજ સૌમ્ય શિવઃ પંથામા ચ તે પરિપંથિનઃ।
પશ્યામિ ત્વાં પુનઃ પ્રાપ્તં સભાર્યં કમલેક્ષણમ્
પિતૃપૈતામહં રાજ્યમયોધ્યાયાં નરાધિપ।
શત્રુઘ્નભરતૌ ચોભૌ ત્વદાજ્ઞાકરણે સ્થિતૌ
અહં તે પ્રતિકૂલસ્તુ વનવાસે વિશેષતઃ।
અનારતં દિવા ચાહં રાત્રૌ ચૈવ પરંતપ
કર્મકર્તું ન શક્રોમિ વ્રજ સૌમ્ય યથાસુખમ્।
એવં બ્રુવાણં સૌમિત્રિમુવાચ રઘુનંદનઃ
કથં પૂર્વમયોધ્યાયા નિર્ગતોસિ મયા સહ।
વને વત્સ્યામ્યહં રામ નવવર્ષાણિ પંચ ચ
ન તુ ત્વયા વિરહિતઃ સ્વર્ગેપિ નિવસે ક્વચિત્।
યા ગતિસ્તે નરવ્યાઘ્ર મમ સાપિ ભવિષ્યતિ
પ્રસાદઃ ક્રિયતાં મહ્યં નય મામપિ રાઘવ।
ઇદાનીમર્ધમાર્ગે ત્વં કથં સ્થાસ્યસિ શત્રુહન્
લક્ષ્મણસ્ત્વબ્રવીદ્રામં નાહં ગંતા વને પુનઃ।
લક્ષ્મણં સંસ્થિતં જ્ઞાત્વા રામો વચનમબ્રવીત્
મામનુવ્રજ સૌમિત્ર એકો યાસ્યામિ કાનનમ્।
દ્વિતીયા મે ત્વિયં સીતા રામેણોક્તસ્તુ લક્ષ્મણઃ
ગૃહીત્વાઽથ સમુત્તસ્થૌ રામવાક્યં સ લક્ષ્મણઃ।
મર્યાદાપર્વતં પ્રાપ્તૌ ક્ષેત્રસીમાં પરંતપૌ
અજગંધં ચ દેવેશં દેવદેવં પિનાકિનમ્।
અષ્ટાંગપ્રણિપાતેન નત્વા રામસ્ત્રિલોચનમ્
તુષ્ટાવ પ્રયતઃ સ્થિત્વા શંકરં પાર્વતીપ્રિયમ્।
કૃતાંજલિપુટો ભૂત્વા રોમાંચિતશરીરકઃ
સાત્વિકં ભાવમાપન્નો વિનિર્ધૂતરજસ્તમાઃ।
લોકાનાં કારણં દેવં બુબુધે વિબુધાધિપમ્
રામ ઉવાચ।
કૃત્સ્નસ્ય યોઽસ્ય જગતઃ સ ચરાચરસ્ય કર્તા કૃતસ્ય ચ પુનઃ સુખદુઃખદશ્ચ।
સંહારહેતુરપિ યઃ પુનરંતકાલે તં શંકરં શરણદં શરણં વ્રજામિ
યોઽયં સકૃદ્વિમલચારુવિલોલતોયાં ગંગાં મહોર્મિવિષમાં ગગનાત્પતંતીમ્।
મૂર્ધ્ના દધેઽસ્રજમિવ પ્રવિલોલપુષ્પાં તં શંકરં શરણદં શરણં વ્રજામિ
કૈલાસશૈલશિખરં પરિકમ્પ્યમાનં કૈલાસશૃંગસદૃશેન દશાનનેન।
યત્પાદપદ્મવિધૃતં સ્થિરતાં દધાર તં શંકરં શરણદં શરણં વ્રજામિ
યેનાસકૃદ્દનુસુતાઃ સમરે નિરસ્તા વિદ્યાધરોરગગણાશ્ચ વરૈઃ સમગ્રૈઃ।
સંયોજિતા મુનિવરાઃ ફલમૂલભક્ષાસ્તં શંકરં શરણદં શરણં વ્રજામિ
દક્ષાધ્વરે ચ નયને ચ તથા ભગસ્ય પૂષ્ણસ્તથા દશનપંક્તિમપાતયચ્ચ।
તસ્તંભયઃ કુલિશયુક્તમથેંદ્રહસ્તં તં શંકરં શરણદં શરણં વ્રજામિ
એનઃકૃતોપિવિષયેષ્વપિસક્તચિત્તાજ્ઞાનાન્વયશ્રુતગુણૈરપિનૈવયુક્તાઃ।
યં સંશ્રિતાઃ સુખભુજઃ પુરુષા ભવંતિ તં શંકરં શરણદં શરણં વ્રજામિ
અત્રિપ્રસૂતિરવિકોટિસમાનતેજાઃ સંત્રાસનં વિબુધદાનવસત્તમાનામ્।
યઃ કાલકૂટમપિબત્પ્રસભં સુદીપ્તં તં શંકરં શરણદં શરણં વ્રજામિ
બ્રહ્મેંદ્રરુદ્રમરુતાં ચ સષણ્મુખાનાં દદ્યાદ્વરં સુબહુશો ભગવાન્મહેશઃ।
નન્દિં ચ મૃત્યુવદનાત્પુનરુજ્જહાર તં શંકરં શરણદં શરણં વ્રજામિ
આરાધિતઃ સુતપસા હિમવન્નિકુંજે ધૂમવ્રતેન મનસાપિ પરૈરગમ્યે।
સંજીવનીમકથયદ્ભૃગવે મહાત્મા તં શંકરં શરણદં શરણં વ્રજામિ
નાનાવિધૈર્ગજબિડાલસમાનવક્ત્રૈર્દક્ષાધ્વરપ્રમથનૈર્બલિભિર્ગણૈંદ્રૈઃ ।
યોભ્યર્ચિતોમરગણૈશ્ચ સલોકપાલૈસ્તં શંકરં શરણદં શરણં વ્રજામિ
શંખેંદુકુંદધવલં વૃષભં પ્રવીરમારુહ્ય યઃ ક્ષિતિધરેંદ્રસુતાનુયાતઃ।
યાત્યંબરં પ્રલયમેઘવિભૂષિતં ચ તં શંકરં શરણદં શરણં વ્રજામિ
શાંતં મુનિં યમનિયોગપરાયણૈસ્તૈર્ભીમૈર્મહોગ્રપુરુષૈઃ પ્રતિનીયમાનમ્।
ભક્ત્યાનતં સ્તુતિપરં પ્રસભં રરક્ષ તં શંકરં શરણદં શરણં વ્રજામિ
યઃ સવ્યપાણિ કમલાગ્રનખેન દેવસ્તત્પંચમં પ્રસભમેવ પુરસ્સુરાણામ્।
બ્રાહ્મં શિરસ્તરુણપદ્મનિભં ચકર્ત્ત તં શંકરં શરણદં શરણં વ્રજામિ
યસ્ય પ્રણમ્ય ચરણૌ વરદસ્ય ભક્ત્યા સ્તુત્વા ચ વાગ્ભિરમલાભિરતંદ્રિતાત્મા।
દીપ્તસ્તમાંસિ નુદતે સ્વકરૈર્વિવસ્વાંસ્તં શંકરં શરણદં શરણં વ્રજામિ
યે ત્વાં સુરોત્તમગુરું પુરુષા વિમૂઢા જાનંતિ નાસ્ય જગતઃ સચરાચરસ્ય।
ઐશ્વર્યમાનનિગમાનુશયેન પશ્ચાત્તે યાતનામનુભવંત્યવિશુદ્ધચિત્તાઃ
તસ્યૈવં સ્તુવતોઽવોચચ્છૂલપાણિર્વૃષધ્વજઃ।
ઉવાચ વચનં હૃષ્ટો રાઘવં તુષ્ટમાનસઃ
રુદ્ર ઉવાચ।
રામ હૃષ્ટોસ્મિ ભદ્રં તે જાતસ્ત્વં નિર્મલે કુલે।
ત્વં ચાપિ જગતાં વંદ્યો દેવો માનુષરૂપધૃત્
ત્વયા નાથેન વૈ દેવાઃ સુખિનઃ શાશ્વતીઃ સમા।
સેવિષ્યંતે ચિરં કાલં ગતે વર્ષે ચતુર્દશે
અયોધ્યામાગતં ત્વાં યે દ્રક્ષ્યંતિ ભુવિ માનવાઃ।
સુખં તેઽત્ર ભજિષ્યંતિ સ્વર્ગે વાસન્તથાક્ષયમ્
દેવકાર્યં મહત્કૃત્વા આગચ્છેથાઃ પુનઃ પુરીમ્।
રાઘવસ્તુ તથા દેવં નત્વા શીઘ્રં વિનિર્ગતઃ
ઇંદ્રમાર્ગાં નદીં પ્રાપ્ય જટાજૂટં નિયમ્ય ચ।
અબ્રવીલ્લક્ષ્મણં રામ ઇદમર્પય મે ધનુઃ
રામવાક્યં તુ તચ્છ્રુત્વા સીતાં વૈ લક્ષ્મણોઽબ્રવીત્।
કિમર્થં દેવિ રામેણ ત્યક્તોહં કારણં વિના
અપરાધં ન જાનામિ કુપિતો યન્મહાભુજઃ।
રામેણાહં પરિત્યક્તઃ પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યામ્યસંશયમ્
નૈવ મે જીવિતેનાર્થો ધિગ્ધિઙ્માં કુલપાંસનમ્।
આર્યસ્ય યેન વૈ મન્યુર્જનિતઃ પાપકારિણા
કાંસ્તુ લોકાન્ગમિષ્યામિ અપધ્યાતો મહાત્મના।
ઉભૌ હસ્તૌ મુખે કૃત્વા સાશ્રુકંઠોઽબ્રવીદિદમ્
નાપરાધ્યામિ રામસ્ય કર્મણા મનસા ગિરા।
સ્પૃષ્ટૌ તે ચરણૌ દેવિ મમ નાન્યા ગતિર્ભવેત્
તતઃ સીતાઽબ્રવીદ્રામં ત્યક્તઃ કિમનુજસ્ત્વયા।
વૈષમ્યં ત્યજ્યતાં બાલે લક્ષ્મણે લક્ષ્મિવર્ધને
રાઘવસ્ત્વબ્રવીત્સીતાં નાહં ત્યક્ષ્યામિ લક્ષ્મણમ્।
ન કદાચિદપિ સ્વપ્ને લક્ષ્મણસ્ય મતં પ્રિયે
શ્રુતપૂર્વં ચ સુશ્રોણિ ક્ષેત્રસ્યાસ્ય વિચેષ્ટિતમ્।
અત્ર ક્ષેત્રે જનાસ્સત્યં સર્વે હિ સ્વાર્થતત્પરાઃ
પરસ્પરં ન પશ્યંતિ સ્વાત્મનશ્ચ હિતં વચઃ।
ન શૃણ્વંતિ પિતુઃ પુત્રાઃ પુત્રાણાં પિતરસ્તથા
ન શિષ્યા હિ ગુરોર્વાક્યં શિષ્યસ્યાપિ તથા ગુરુઃ।
અર્થાનુબંધિનીપ્રીતિર્ન કશ્ચિત્કસ્યચિત્પ્રિયઃ
ઇત્યેવં કથયન્નેવ પ્રાપ્તો રેવાં મહાનદીમ્।
ચક્રેભિષેકં કાકુત્સ્થઃ સાનુજઃ સહ સીતયા
તર્પયિત્વા ચ સલિલૈઃ સ્વાન્પિતૄન્દૈવતાન્યપિ।
ઉદીક્ષ્ય ચ મુહુઃ સૂર્યં દેવતાશ્ચ સમાહિતઃ
કૃતાભિષેકસ્તુ રરાજ રામઃ સીતા દ્વિતીયઃ સહ લક્ષ્મણેન।
કૃતાભિષેકઃ સહ શૈલપુત્ર્યા ગુહેન સાર્ધં ભગવાનિવેશઃ
ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે માર્કંડેયાશ્રમદર્શનં નામ ત્ર્યસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ
મૂળ પાઠ: padmapurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0