પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.32

ભીષ્મ ઉવાચ।
કેન કર્મવિપાકેન પ્રેતત્વં જાયતે પુનઃ।
કેન વાત્ર પ્રમુચ્યેત તન્મે બ્રૂહિ મહામતે

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
અહં તે કથયિષ્યામિ સર્વમેતદશેષતઃ।
યચ્છ્રુત્વા ન પુનર્મોહં યાસ્યતે નૃપસત્તમ

યેન જાયેત પ્રેતત્વં યેન ચાસ્માત્પ્રમુચ્યતે।
પ્રાપ્નોતિ નરકં ઘોરં દુસ્તરં ત્રિદશૈરપિ

સતાં સંભાષણે ચૈવ પુણ્યતીર્થાનુકીર્ત્તને।
માનવાસ્તુ પ્રમુચ્યંત આપન્નાઃ પ્રેતયોનિષુ

શ્રૂયતે હિ પુરા ભીષ્મ બ્રાહ્મણઃ સંશિતવ્રતઃ।
પૃથુસ્સર્વત્ર વિખ્યાતઃ સંતોષે ચ સદા સ્થિતઃ

સ્વાધ્યાયયુક્તો ગેહેષુ નિત્યયોગશ્ચ યોગવિત્।
જપયજ્ઞવિધાનેન યુક્તં કાલં ક્ષિપેચ્ચ સઃ

યુક્તઃ ક્ષમાદયાભ્યાં ચ ક્ષાંત્યાયુક્તશ્ચ તત્ત્વવિત્।
અહિંસાહિતચિત્તશ્ચ માર્દ્દવે ચ તથાસ્થિતઃ

બ્રહ્મચર્યસમાયુક્તસ્તપોયોગસમન્વિતઃ।
યુક્તઃ સ પિતૃકાર્યેષુ યુક્તો વૈદિકકર્મસુ

પરલોકભયેયુક્તો યુક્તસ્સત્યવચઃ પ્રતિ।
યુક્તો મધુરવાક્યેષુ યુક્તશ્ચાતિથિપૂજને

ઇષ્ટાપૂર્તસમાયુક્તો યુક્તો દ્વંદ્વવિવર્જને।
સ્વકર્મવિધિસંયુક્તો યુક્તઃ સ્વાધ્યાયકર્મસુ

એવં કર્માણિ કુર્વંતસ્સંસારવિજિગીષયા।
બહૂન્યબ્દાન્યતીતાનિ બ્રાહ્મણસ્ય ગૃહે સતઃ

તસ્ય બુદ્ધિરિયં જાતા તીર્થાભિગમનં પ્રતિ।
પુણ્યૈસ્તીર્થજલૈરેતત્ક્લિન્નં કુર્યાં કલેવરમ્

પ્રયતઃ પુષ્કરે સ્નાત્વા ભાસ્કરસ્યોદયં પ્રતિ।
કૃતજપ્યનમસ્કારોપ્યદ્ધ્વાનં પ્રત્યપદ્યત

અગ્રતઃ પંચપુરુષાનપશ્યત્સોતિ ભીષણાન્।
વને કંટકવૃક્ષાઢ્યે નિર્જને પક્ષિવર્જિતે

તાન્દૃષ્ટ્વા વિકૃતાકારાન્સુઘોરાન્પાપદર્શનાન્।
ઈષત્સંત્રસ્તહૃદયો વ્યતિષ્ઠન્નિશ્ચલાકૃતિઃ

અવલંબ્ય તતો ધૈર્ય્યં ભયમુત્સૃજ્ય દૂરતઃ।
પપ્રચ્છ મધુરાભાષી કે યૂયં વિકૃતાઃ કુતઃ

કિં વા ચૈવ કૃતં કર્મ યે નપ્રાપ્તાશ્ચ વૈકૃતમ્।
કથમેવંવિધાઃ સર્વે પ્રસ્થિતાઃ કુત્ર ચાધ્વનિ

પ્રેતા ઊચુઃ।
ક્ષુત્પિપાસાન્વિતા નિત્યં મહાદુઃખસમાવૃતાઃ।
હૃતપ્રજ્ઞા વયં સર્વે નષ્ટસઞ્જ્ઞાવિચેતસઃ

ન જાનીમો દિશં ચાપિ પ્રદિશં ચાપિ કાં ચ ન।
નાંતરિક્ષં મહીં ચાપિ ન જાનીમો દિવં તથા

યદેતદ્દુઃખમાખ્યાતમેતદેવ સુખં ભવેત્।
પ્રભાતમિદમાભાતિ ભાસ્કરોદયદર્શનાત્

અહં પર્યુષિતો નામ સૂચીમુખસ્તથાઽપરઃ।
શીઘ્રગો રોહકશ્ચૈવ પંચમો લેખકસ્તથા

બ્રાહ્મણ ઉવાચ।
પ્રેતાનાં કર્મજાતાનાં નામ્ના વૈ સંભવઃ કુતઃ।
કિં તત્કારણમુદ્દિશ્ય યતો યૂયં સનામકાઃ

પ્રેતા ઊચુઃ।
અહં સ્વાદુ સદા ભુંજે દદ્યાં પર્યુષિતં દ્વિજે।
એતત્કારણમાસાદ્ય નામ પર્યુષિતો મમ

સૂચિતા બહવોઽનેન વિપ્રાશ્ચાન્નાદ્યકાંક્ષિણઃ।
એતત્કારણમુદ્દિશ્ય સૂચીમુખાભિધો મતઃ

શીઘ્રં ગતોઽસ્મિ વિપ્રેણ યાચિતઃ ક્ષુધિતેન ચ।
એતત્કારણમુદ્દિશ્ય શીઘ્રગો દ્વિજસત્તમ

ગૃહોપરિ સદા સ્વાદુ ભુંક્તે દ્વિજભયેન હિ।
ઉદ્વિગ્નમાનસસ્તત્ર તેનાસૌ રોહકઃ સ્મૃતઃ

મૌને ચાપિ સ્થિતો નિત્યં યાચિતો વિલિખન્મહીમ્।
અસ્માકમપિ પાપિષ્ઠો લેખકો નામ નામતઃ

કૃચ્છ્રેણ લેખકો યાતિ રોહકસ્તુ અવાક્શિરાઃ।
શીઘ્રગઃ પંગુતાં પ્રાપ્તઃ સૂચી સૂચીમુખોઽભવત્

પર્યુષિતો લમ્બગ્રીવો લંબોદર ઉદાહૃતઃ।
બૃહદ્વૃષણલંબોષ્ઠઃ પાપાદસ્માદજાયત

એતત્તે સર્વમાખ્યાતમાત્મવૃત્તં સહેતુકમ્।
પૃચ્છસ્વ યદિ તે શ્રદ્ધા પૃષ્ટાશ્ચ કથયામહે

બ્રાહ્મણ ઉવાચ।
યે જીવા ભુવિ તિષ્ઠંતિ સર્વેપ્યાહારમૂલકાઃ।
યુષ્માકમપિ ચાહારં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

પ્રેતા ઊચુઃ।
શૃણુષ્વાહારમસ્માકં સર્વસત્વવિગર્હિતમ્।
યચ્છ્રુત્વા નિંદસે વિપ્ર ભૂયોભૂયશ્ચ નિત્યશઃ

શ્લેષ્મમૂત્રપુરીષેણ યોષિદઙ્ગમલેન ચ।
ગૃહાણિ ત્યક્તશૌચાનિ પ્રેતા ભુંજંતિ તત્ર વૈ

સ્ત્રીભિર્દગ્ધાનિ કીર્ણાનિ પ્રકીર્ણોચ્છિષ્ટકાનિ ચ।
મલેનાપિ જુગુપ્સ્યાનિ પ્રેતા ભુંજંતિ તત્ર વૈ

ચિત્તલજ્જાવિહીનાનિ હોમહીનાનિ યાનિ ચ।
વ્રતૈશ્ચૈવ વિહીનાનિ પ્રેતા ભુંજંતિ તત્ર વૈ

ગુરવો નૈવ પૂજ્યંતે સ્ત્રીજિતાનિ ગૃહાણિ ચ।
ક્રોધલોભગૃહીતાનિ પ્રેતા ભુંજંતિ તત્ર વૈ

ત્રપા મે જાયતે તાત કથ્યમાને સ્વભોજને।
અસ્માત્પરતરં ચાન્યન્ન વક્તુમપિ શક્યતે

નિવૃત્તિં પ્રેતભાવસ્ય પૃચ્છામસ્ત્વાં દૃઢવ્રત।
યથા ન ભવતિ પ્રેતસ્તન્મે વદ તપોધન

બ્રાહ્મણ ઉવાચ।
એકરાત્ર દ્વિરાત્રાદિ કૃચ્છ્રચાંદ્રાયણદિભિઃ।
વ્રતૈરન્યૈઃ કૃતૈર્નિત્યં ન પ્રેતો જાયતે નરઃ

ત્રીનગ્નીન્પઞ્ચ ચૈકં વા યોઽહન્યહનિ સેવતે।
સ વૈ ભૂતદયાપન્નો ન પ્રેતો જાયતે નરઃ

તુલ્યો માનેઽપમાને ચ તુલ્યઃ કાંચનલોષ્ટયોઃ।
તુલ્યઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ ન પ્રેતો જાયતે નરઃ

દેવતાઽતિથિપૂજાસુ ગુરુપૂજાસુ નિત્યશઃ।
રતો વૈ પિતૃપૂજાસુ ન પ્રેતો જાયતે નરઃ

શુક્લાંગારકસંયુક્તા ચતુર્થી જાયતે યદા।
શ્રદ્ધયા શ્રાદ્ધકૃત્તસ્યાં ન પ્રેતો જાયતે નરઃ

જિતક્રોધવિમર્શોયસ્તૃષ્ણાસંગવિવર્જિતઃ।
ક્ષમાવાન્દાનશીલશ્ચ ન પ્રેતો જાયતે નરઃ

ગોબ્રાહ્મણાંશ્ચ તીર્થાનિ પર્વતાંશ્ચ નદીસ્તથા।
દેવાંશ્ચૈવ તુ યો વન્દ્યાન્ન પ્રેતો જાયતે નરઃ

પ્રેતા ઊચુઃ।
શ્રુતાશ્ચ વિવિધા ધર્માઃ પૃચ્છામો દુઃખિતા મુને।
યેન વૈ જાયતે પ્રેતસ્તન્નો વદ મહામતે

બ્રાહ્મણ ઉવાચ।
શૂદ્રાન્નેન તુ ભુક્તેન બ્રાહ્મણેન વિશેષતઃ।
મ્રિયતે હ્યુદરસ્થેન સ વૈ પ્રેતો ભવેન્નરઃ

માતરં પિતરં ભ્રાતૄન્ભગિનીં સુતમેવ ચ।
અદૃષ્ટદોષાંસ્ત્યજતિ સ પ્રેતો જાયતે નરઃ

અયાજ્યયાજનાચ્ચૈવ યાજ્યસ્ય ચ વિવર્જનાત્।
રતો વૈ શૂદ્રસેવાસુ સ પ્રેતો જાયતે નરઃ

ન્યાસાપહર્તા મિત્રધ્રુક્શૂદ્રપાકરતઃ સદા।
વિસ્રંભઘાતી કૂટસ્થઃ સ પ્રેતો જાયતે નરઃ

બ્રહ્મહા ગોઘ્નકઃ સ્તેનઃ સુરાપો ગુરુતલ્પગઃ।
ભૂમિકન્યાપહર્ત્તા ચ સ પ્રેતો જાયતે નરઃ

સામાન્યાં દક્ષિણાં લબ્ધ્વા એક એવ નિગૂહતિ।
નાસ્તિકીભાવનિરતઃ સ વૈ પ્રેતોભિજાયતે

એવં બ્રુવાણે વિપ્રેન્દ્ર આકાશે દુંદુભિસ્વનઃ।
પુષ્પવૃષ્ટિઃ પપાતોર્વ્યાં દેવૈર્મુક્તા સહસ્રશઃ

પ્રેતાનાં તુ વિમાનાનિ આગતાનિ સમંતતઃ।
અસ્ય વિપ્રસ્ય સંભાષાત્પુણ્યસંકીર્તનેન ચ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન સતાં સંભાષણં કુરુ।
યદિ તે શ્રેયસા કાર્યં ગંગાસુત અતંદ્રિતઃ

તિલકં સર્વધર્મસ્ય પઞ્ચપ્રેતકથામિમામ્।
પઠેલ્લક્ષં યોઽસ્ય કુલે ન પ્રેતો જાયતે નરઃ

શૃણોતિ વાપ્યભીક્ષ્ણં વા શ્રદ્ધયા પરયાન્વિતઃ।
ભક્ત્યા સમન્વિતો વાપિ ન પ્રેતો જાયતે નરઃ

ભીષ્મ ઉવાચ।
અંતરિક્ષે કિમર્થં તુ પુષ્કરં પરિકીર્ત્યતે।
મુનિભિર્ધર્મશીલૈશ્ચ લભ્યતે તત્કથં ત્વિહ

યેન તલ્લભ્યતે લબ્ધં લબ્ધં ચૈવ ફલપ્રદમ્।
તન્મે સર્વં સમાચક્ષ્વ કૌતુકાદેવ પૃચ્છતઃ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
ઋષિકોટિસ્સમાયાતા દક્ષિણાપથવાસિની।
સ્નાનાર્થં પુષ્કરે રાજન્પુષ્કરં ચ વિયદ્ગતમ્

મત્વાતે મુનયઃ સર્વે પ્રાણાયામપરાયણાઃ।
ધ્યાયમાનાઃ પરં બ્રહ્મ સ્થિતા દ્વાદશવત્સરાન્

બ્રહ્મા મહર્ષયસ્તત્ર દેવાસ્સેન્દ્રાસ્સમાગતાઃ।
ઋષયોંતર્હિતાઃ પ્રોચુર્નિયમાંસ્તે સુદુષ્કરાન્

આકારણં પુષ્કરસ્ય મંત્રેણ ક્રિયતાં દ્વિજાઃ।
આપોહિષ્ઠેતિ તિસૃભિરૃગ્ભિઃ સાંનિધ્યમેષ્યતિ

અઘમર્ષણજપ્યેન ભવેદ્વૈ ફલદાયકમ્।
વિપ્રૈર્વાક્યાવસાને તુ સર્વૈસ્તૈસ્તુ તથા કૃતમ્

કૃતેન પુણ્યતાં પ્રાપ્તા યે નિદેશાચ્ચ તે દ્વિજાઃ।
ગર્હિતા ધર્મશાસ્ત્રેષુ તે વિપ્રા દક્ષિણોત્તરાઃ

યે ચાન્યે પાર્વતીયાશ્ચ શ્રાદ્ધેનાર્હંતિ કેતનમ્।
એતસ્માત્કારણાદ્રાજન્વિયત્યેવં સમાસ્થિતમ્

કાર્તિક્યાં પુષ્કરં સ્નાનાત્પૂતતામભિયચ્છતિ।
બ્રહ્મણા સહિતં રાજન્સર્વેષાં પુણ્યદાયકમ્

તત્રાગતાસ્તુ યે વર્ણાઃ સર્વે તે પુણ્યભાજનાઃ।
દ્વિજૈસ્તુલ્યા ન સંદેહો વિના મંત્રેણ તે નૃપ

આગ્નેયં તુ યદા ઋક્ષં કાર્તિક્યાં ભવતિ ક્વચિત્।
મહતી સા તિથિર્જ્ઞેયા સ્નાને દાને તથોત્તમા

યદા યામ્યં તુ ભવતિ ઋક્ષં તસ્યાં તિથૌ ક્વચિત્।
તિથિઃ સાપિ મહાપુણ્યા યતિભિઃ પરિકીર્તિતા

પ્રાજાપત્યં યદા ઋક્ષં તિથૌ તસ્યાં નરાધિપ।
સા મહાકાર્તિકી પ્રોક્તા દેવાનામપિ દુર્લભા

યદા ચાર્કે ગુરૌ સોમે વારેષ્વેતેષુ વૈ ત્રિષુ।
ત્રીણ્યેતાનિ ચ ઋક્ષાણિ સ્વયં પ્રોક્તાનિ બ્રહ્મણા

અત્રાશ્વમેધિકં પુણ્યં સ્નાતસ્ય ભવતિ ધ્રુવમ્।
દાનમક્ષયતાં યાતિ પિતૄણાં તર્પણં તથા

વિશાખાસુ યદા ભાનુઃ કૃત્તિકાસુ ચ ચંદ્રમાઃ।
સ યોગઃ પુષ્કરો નામ પુષ્કરેષ્વતિદુર્લભઃ

અંતરિક્ષાવતીર્ણે તુ તીર્થે પૈતામહે શુભે।
સ્નાનં યેઽત્ર કરિષ્યંતિ તેષાં લોકા મહોદયાઃ

ન સ્પૃહાંતેન્યપુણ્યસ્ય કૃતસ્યાપ્યકૃતસ્ય ચ।
કરિષ્યંતિ મહારાજ સત્યમેતદુદાહૃતમ્

તીર્થાનાં પ્રવરં તીર્થં પૃથિવ્યામિહ પઠ્યતે।
નાસ્માત્પરં પુણ્યતીર્થં લોકેષુ નૃપ પઠ્યતે

કાર્તિક્યાં તુ વિશેષેણ પુણ્યા પાપહરા શુભા।
ઉદુંબરવનાત્તસ્માદાગતા ચ સરસ્વતી

તયા તત્પૂરિતં તીર્થં પુષ્કરં મુનિસેવિતમ્।
દક્ષિણે શિખરં ભાતિ પર્વતસ્યાવિદૂરતઃ

નીલાંજનચયપ્રખ્યં વર્ણતો નીલશાદ્વલમ્।
તયા તચ્છિખરં તસ્ય ખસ્થિતં પુષ્કરં યથા

પ્રાવૃટ્કાલે વિયત્પૂર્ણં ઘનવૃંદમિવોચ્છ્રિતમ્।
કદંબપુષ્પગંધાઢ્યં કુટજાર્જુનભૂષિતમ્

રથમાર્ગમિવારોઢું રવેસ્તચ્છિખરં સ્થિતમ્।
વૃત્તૈસ્સપુલકૈસ્સ્નિગ્ધૈઃ સ્ત્રીણામિવ પયોધરૈઃ

શ્રીફલૈઃ શિખરં ભાતિ સમન્તાત્સુમનોહરૈઃ।
ગુંજદ્ભિઃ ષટ્પદકુલૈઃ સમંતાદુપશોભિતમ્

કોકિલારાવરુચિરં શિખિ કેકા રવાકુલમ્।
શૃંગે મનોહરે તસ્મિન્નુદ્ગતાસુ મનોરમા

પુણ્યાપુણ્યજલોપેતા નદીયં બ્રહ્મણસ્સુતા।
વંશસ્તંબાત્સુવિપુલા પ્રવૃત્તા ચોત્તરામુખી

ગત્વા તતો નાતિદૂરાત્પુનર્યાતિ પરાઙ્મુખી।
તતઃ પ્રભૃતિ સા દેવી પ્રસન્ના પ્રકટાસ્થિતા

અન્તર્ધાનં પરિત્યજ્ય પ્રાણિનામનુકમ્પયા।
કનકા સુપ્રભા ચૈવ નન્દા પ્રાચી સરસ્વતી

પંચસ્રોતાઃ પુષ્કરેષુ બ્રહ્મણા પરિભાષિતા।
તસ્યાસ્તીરે સુરમ્યાણિ તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ

સંસેવિતાનિ મુનિભિઃ સિદ્ધૈશ્ચાપિ સમંતતઃ।
તેષુ સર્વેષુ ભવિતા ધર્મહેતુઃ સરસ્વતી

હાટકક્ષિતિગૌરીણાં તત્તીર્થેષુ મહોદયમ્।
દાનં દત્તં નરૈઃ સ્નાતૈર્જનયત્યક્ષયં ફલમ્

ધાન્યપ્રદાનં પ્રવરં વદંતિ તિલપ્રદાનં ચ તથા મુનીંદ્રાઃ ।
યૈસ્તેષુ તીર્થેષુ નરૈઃ પ્રદત્તં તદ્ધર્મહેતુ પ્રવરં પ્રદિષ્ટમ્

પ્રાયોપવેશં પ્રયતઃ પ્રયત્નાદ્યસ્તેષુ કુર્યાત્પ્રમદા પુમાન્વા।
તીર્થેપિ સંયોજ્ય મનોપિ ચેત્થં ભુંક્તે ફલં બ્રહ્મગૃહે યથેષ્ટમ્

તસ્યોપકંઠે મ્રિયતે હિ યૈસ્તુ કર્મક્ષયાત્સ્થાવરજંગમૈશ્ચ।
તે ચાપિ સર્વે સકલં પ્રસહ્ય લભંતિ યજ્ઞસ્ય ફલં દુરાપમ્

તતસ્તુ સા ધર્મફલારણી ચ જન્માદિદુઃખાર્દિતચેતસાં તુ।
સર્વાત્મના ચારુફલા સરસ્વતી સેવ્યા પ્રયત્નાત્પુરુષૈર્મહાનદી

તત્ર યે સલિલં પૂતં પિબંતિ સતતં નરાઃ।
ન તે મનુષ્યા દેવાસ્તે જગત્યામિહ સંસ્થિતાઃ

યજ્ઞૈર્દાનૈસ્તપોભિશ્ચ યત્ફલં પ્રાપ્યતે દ્વિજૈઃ।
તદત્ર સ્નાનમાત્રેણ શૂદ્રૈરપિ સ્વભાવજૈઃ

દર્શનાત્પુષ્કરસ્યાપિ મહાપાતકિનોપિ યે।
તેપિ તત્પાપનિર્મુક્તાઃ સ્વર્ગં યાંતિ તનુક્ષયે

તત્રોપવાસી યજ્ઞસ્ય પુંડરીકસ્ય યત્ફલમ્।
તત્પ્રાપ્નોતિ નરઃ ક્ષિપ્રમલ્પાયાસેન પુષ્કરે

માઘમાસે તિલાન્યસ્તુ પ્રયચ્છતિ ચ સ દ્દ્વિજે।
યથાશક્તિ ચ ભક્ત્યા ચ સ વિષ્ણુભવને વસેત્

તત્રોપવાસં સ્નાનં ચ પંચગવ્યાશનં તથા।
યઃ કરોતિ નરઃ સોપિ દેહાંતે સ્વર્ગમાપ્નુયાત્

વસંતિ તત્સમીપસ્થા યેપિ તસ્કરજાતયઃ।
તેપિ તસ્યાનુભાવેન સ્વર્યાંતિ ચ ન સંશયઃ

યે પુનઃ શૂદ્રવૃત્તિસ્થાસ્ત્રિરાત્રોપોષિતા નરાઃ।
પ્રયચ્છંતિ દ્વિજેષ્વર્થં બ્રહ્મશક્તિસમન્વિતાઃ

તે મૃતા યાનમારૂઢાઃ પદ્માસનચતુર્ભુજાઃ।
બ્રહ્મણા સહ સાયુજ્યં પ્રાપ્નુવંત્યપુનર્ભવમ્

ગંગોદ્ભેદં યત્ર ગંગા સંપ્રાપ્તા સરિતાં વરામ્।
સરસ્વતીં દ્રષ્ટુકામા સાંત્વાર્થે પ્રોદ્ગતાંઽબરાત્

તત્ર ગત્વા પયઃપૂતં સુરસિદ્ધનિષેવિતમ્।
સારસ્વતં ચ વિમલં વિદ્યાધરગણાર્ચિતમ્

પીતમેકાંજલિમિતં યેનાપ્તં તેન તત્પરં।
અવલોક્ય દિશં પૂર્વામાહ ગંગે સખિ ત્વયા

એકાકિની વિયુક્તાસ્મિ ક્વ યાસ્યેહમબાંધવા।
તાં વિજ્ઞાય તતો ગંગા રુદંતીં શોકકર્શિતામ્

પૂર્વદેશાત્સમાયાતા દ્રષ્ટું તાં દીનમાનસામ્।
દૃષ્ટ્વા ચ તાં મહાભાગાં પરિષ્વજ્ય તુ પીડિતામ્

નેત્રે પ્રમૃજ્ય ચૈતસ્યાઃ પ્રાહ ગંગા વચસ્તદા।
મા રોદીસ્ત્વં મહાભાગે દુઃષ્કરં તે કૃતં સખિ

દેવકાર્યં યદન્યેન કર્તું શક્યેત નૈવ હિ।
એતસ્માત્તે મહાભાગે દ્રષ્ટું દેવાઃ સમાગતાઃ

એષાં ચ ક્રિયતાં પૂજા વાઙ્મનઃ કાય કર્મણા।
સરસ્વતી સુરેંદ્રાણાં કૃત્ત્વા પૂજા વિધિક્રમમ્

ક્રમેણ બ્રહ્મજા પશ્ચાત્સંગતા તુ સખીજનમ્।
જ્યેષ્ઠમધ્યમયોર્મધ્યે સંગમો લોકવિશ્રુતઃ

પશ્ચાન્મુખી બ્રહ્મસુતા જાહ્નવી તુ ઉદઙ્મુખી।
તતસ્તે વિબુધાઃ સર્વે પુષ્કરં યે સમાગતાઃ

વિદિત્વા દુષ્કરં કર્મ તસ્યા સ્તુતિમકારયન્।
ત્વં બુદ્ધિસ્ત્વં મતિર્લક્ષ્મીસ્ત્વં વિદ્યા ત્વં ગતિઃ પરા

ત્વં શ્રદ્ધા ત્ત્વં પરા નિષ્ઠા બુદ્ધિર્મેધા રતિઃ ક્ષમા।
ત્વં સિદ્ધિસ્ત્વં સ્વધા સ્વાહા ત્વં પવિત્રં મતં મહત્

સંધ્યા રાત્રિઃ પ્રભા ભૂતિર્મેધા શ્રદ્ધા સરસ્વતી।
યજ્ઞ વિદ્યા મહાવિદ્યા ગુહ્યવિદ્યા ચ શોભના

આન્વીક્ષિકી તુ યા વાર્તા દંડનીતિશ્ચ કથ્યતે।
નમોસ્તુ તે પુણ્યજલે નમઃ સાગરગામિનિ

નમસ્તે પાપનિર્મોકે નમો દેવિ જગત્પ્રિયે।
એવં સ્તુતા હિ સા દેવી દિવ્યા સ્વાર્થપરાયણૈઃ

એવં સા પ્રાઙ્મુખી તત્ર સ્થિતા દેવી સરસ્વતી।
સર્વતીર્થમયી દેવી સર્વામરસમન્વિતા

પ્રાચી સેતિ બુધૈર્જ્ઞેયા બ્રહ્મણો વચનં તથા।
તત્ર શુદ્ધાવટંનામ તીર્થં પૈતામહં સ્મૃતમ્

દર્શનેનાપિ વૈ તસ્ય મહાપાતકિનોપિ યે।
ભોગિભોગાન્સમશ્નંતિ વિશુદ્ધા બ્રહ્મણોંતિકે

પ્રાયોપવેશં યે તત્ર પ્રકુર્વંતિ નરોત્તમાઃ।
તે મૃતા બ્રહ્મયાનેન દિવં યાંત્યકુતોભયાઃ

તત્રાલ્પમપિ યૈર્દાનં દત્તં બ્રહ્મવિદાત્મનામ્।
જન્માંતરશતં તેષાં તૈર્દત્તં ભાવિતાત્મનામ્

ખણ્ડસ્ફુટિતસંસ્કારં તત્ર કુર્વન્તિ યે નરાઃ।
તે બ્રહ્મલોકમાસાદ્ય મોદન્તે સુખિનસ્સદા

યોઽત્ર પૂજાજપોહોમઃ કૃતો ભવતિ દેહિનામ્।
અનન્તં તત્ફલં સર્વં બ્રહ્મભક્તિરતાત્મનામ્

તત્ર દીપપ્રદાનેન જ્ઞાનચક્ષુરતીંદ્રિયઃ।
પ્રાપ્નોતિ ધૂપદાનેન સ્થાનં બ્રહ્મનિષેવિતમ્

અથ કિં બહુનોક્તેન સંગમે યત્પ્રદીયતે।
તદનંતફલં પ્રોક્તં જીવતો વા મૃતસ્ય ચ

સ્નાનાજ્જપાત્તથા હોમાદનંતફલસાધકમ્।
રામેણાગત્ય વૈ તત્ર પિંડં દશરથસ્ય ચ

દત્તં શ્રાદ્ધં તત્ર તેન માર્કંડેયેન દર્શિતે।
તત્ર વાપી ચતુઃકોણા તત્ર પિંડપ્રદા નરાઃ

હંસયુક્તેન યાનેન સર્વે યાંતિ ત્રિવિષ્ટપમ્।
તસ્યાં વાપ્યાં તુ વૈ બ્રહ્મા પિતૃમેધં ચકાર હ

યજ્ઞં યજ્ઞવિદાં શ્રેષ્ઠઃ સમાપ્તવરદક્ષિણમ્।
વસવઃ પિતરો જ્ઞેયા રુદ્રાશ્ચૈવ પિતામહાઃ

આદિત્યાશ્ચ તતસ્તેષાં વિહિતાઃ પ્રપિતામહાઃ।
ત્રિવિધા અપિ આહૂય પુનરુક્તા વિરિંચિના

ભવદ્ભિઃ પિંડદાનાદ્યં ગ્રાહ્યમત્ર સ્થિતૈસ્સદા।
યત્કૃતં પિતૃકાર્યં ચ તદનંતફલં ભવેત્

વૃત્યર્થં પિતરસ્તેષાં તુષ્ટાશ્ચૈવ પિતામહાઃ।
લભંતે તર્પણાત્તૃપ્તિં પિંડદાનાત્ત્રિવિષ્ટપમ્

તસ્માત્સર્વં પરિત્યજ્ય પ્રાચીને પિંડદો ભવેત્।
દત્વા પુત્રઃ પ્રયત્નેન પિતૄન્સર્વાંશ્ચ તર્પયેત્

પ્રાચીનેશ્વરદેવસ્ય પુરોભૂતં પ્રતિષ્ઠિતમ્।
આદિતીર્થં તદિત્યુક્તં દર્શનાદપિ મુક્તિદમ્

સ્પૃષ્ટ્વા તુ સલિલં તત્ર મુચ્યતે જન્મબંધનાત્।
અવગાહનાદ્બ્રહ્મણોઽસૌ ભવત્યનુચરઃ સદા

આદિતીર્થે નરઃ સ્નાત્વા યઃ પ્રદદ્યાત્સમાધિના।
અન્નમલ્પમપિ પ્રાયઃ પ્રાયશસ્સ્વર્ગમાપ્નુયાત્

યસ્તત્ર બ્રહ્મભક્તાનાં નરઃ સ્નાત્વા દદેદ્ધનમ્।
કૃસેરણાપિ હેમ્ના ચ સ સ્વર્ગે મોદતે સુખી

પ્રાચીસરસ્વતી તત્ર નરૈઃ કિં મૃગ્યતે પરમ્।
તસ્યાં સ્નાનાત્ફલં તૃપ્ત્યૈ તપોયજ્ઞાદિલક્ષણમ્

યે પિબંતિ નરાઃ પુણ્યાં પ્રાચીં દેવીં સરસ્વતીમ્।
ન તે નરાઃ સુરા જ્ઞેયા માર્કંડેયર્ષિરબ્રવીત્

સરસ્વતી નદીં પ્રાપ્ય ન સ્નાને નિયમઃ ક્વચિત્।
ભુક્તે વા ન ચ વા ભુક્તે દિવા વા યદિ વા નિશિ

તત્તીર્થં સર્વત્તીર્થાનાં પ્રાચીનં પ્રવરં સ્મૃતત્।
પાપઘ્નં પુણ્યજનનં પ્રાણિનાં પરિકીર્તિતમ્

યે પુનર્ભાવિતાત્માનસ્તત્ર સ્નાત્વા જનાર્દનમ્।
પૂજયન્તિ યથાશક્તિ તે પ્રયાંતિ ત્રિવિષ્ટપમ્

દેવાનાં પ્રવરો વિષ્ણુસ્તેન યત્ર સરસ્વતી।
સેવિતા તત્પરં તીર્થં ક્ષિતૌ બ્રહ્મસુતોઽબ્રવીત્

તતસ્તસ્માન્મહાતીર્થં મન્યમાના મહોદયમ્।
મંદાકિનીમુદીક્ષંતી સ્થિતા તત્ર સરસ્વતી

તત્તીર્થં સર્વતીર્થાનાં પરં સ્વાયંભુવોઽબ્રવીત્।
મંદાકિન્યાસમં યત્ર પ્રાપ્ય પુણ્યસમાગમમ્

તત્રસ્થાને સ્થિતા દેવૈઃ સ્તુતા દેવી સરસ્વતી।
મત્વા ચૈકાકિનીં તાં તુ દીનાસ્યાં દીનમાનસાં

સખીં તદાઽસૃજદ્બ્રહ્મા રૂપિણીં વિમલેક્ષણામ્।
હરિણીં હરિરપ્યાશુ જજ્ઞે કમલલોચનામ્

વજ્રિણીમપિ દેવેશો વજ્રપાણિર્વિસૃષ્ટવાન્।
સુકુરંગરુચિં દેવો નીલકંઠો વૃષધ્વજઃ

સખીં સંજનયામાસ સરસ્વત્યાસ્ત્રિલોચનઃ।
વિલોક્યમાના સા રાજન્સખીભિઃ સુરસુંદરી

પ્રહૃષ્ટા યાતુમારબ્ધા દેવાદેશાન્મહાનદી।
તતઃ સખીભિઃ સાર્દ્ધં સા પ્રાચીનાગંતુમુદ્યતા

સરસ્વતી સમસ્તાનાં તાસાં શ્રેષ્ઠતમા સ્મૃતા।
પ્રાચીસરસ્વતીતોયં યે પિબંતિ મૃગા ભુવિ

તેપિ સ્વર્ગં ગમિષ્યંતિ યજ્ઞૈર્દ્વિજવરા યથા।
ચિંતામણિરિવાત્રૈષા પ્રાચી જ્ઞેયા સરસ્વતી

તથા કામફલસ્યેયં હેતુભૂતા મહાનદી।
દક્ષિણાં દિશમાલોક્ય પુનઃ પશ્ચાન્મુખી ગતા

ઉક્તા તયા તથા ગંગા દિશં પ્રાચીં વ્રજસ્વ હ।
વિસ્મર્તવ્યા ન ચાહં તે વ્રજ દેવિ યથાગતમ્

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે તીર્થાવતારોનામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ