પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.30

ભીષ્મ ઉવાચ।
યજ્ઞપવર્તમાસાદ્ય વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના।
પદાનિ ચેહ દત્તાનિ કિમર્થં પદપદ્ધતિઃ

કૃતા વૈ દેવદેવેન તન્મે વદ મહામતે।
કતમો દાનવસ્તેન વિષ્ણુના દમિતોત્ર વૈ

કૃત્વા વૈ પદવિન્યાસં તન્મે શંસ મહામુને।
સ્વર્લોકે વસતિર્વિષ્ણોર્વૈકુંઠેઽસ્ય મહાત્મનઃ

સ કથં માનુષે લોકે પદન્યાસં ચકાર હ।
દેવલોકેષુ વૈ દેવ દેવાઃ સેંદ્રપુરોગમાઃ

તપસા મહતા બ્રહ્મન્ભક્તા યે સતતં પ્રભુમ્।
શ્રીવરાહસ્ય વસતિર્મહર્લ્લોકે પ્રકીર્તિતા

નૃસિંહસ્ય તથા પ્રોક્તા જનલોકે મહાત્મનઃ।
ત્રિવિક્રમસ્ય વસતિસ્તપોલોકે પ્રકીર્તિતા

લોકાનેતાન્પરિત્યજ્ય કથં ભૂમૌ પદદ્વયમ્।
ક્ષેત્રે પૈતામહે ચાસ્મિન્પુષ્કરે યજ્ઞપર્વતે

પદાનિ કૃતવાન્બ્રહ્મન્વિસ્તરાન્મમ કીર્તય।
શ્રુતેન સર્વપાપસ્ય નાશો વૈ ભવિતા ધ્રુવમ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
સમ્યક્પૃચ્છસિ ભોસ્ત્વં યત્સંશૃણુ ત્વં સમાહિતઃ।
યથાપૂર્વં પદન્યાસઃ કૃતો દેવેન વિષ્ણુના

યજ્ઞપર્વતમાસાદ્ય શિલાપર્વતરોધસિ।
પુરા કૃતયુગે ભીષ્મ દેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે

વિષ્ણુના ચ કૃતં પૂર્વં પૃથિવ્યર્થે પરંતપ।
ત્રિદિવં સર્વમાનીતં દાનવૈર્બલવત્તરૈઃ

ત્રૈલોક્યં વશમાનીય જિત્વા દેવાન્સવાસવાન્।
દાનવા યજ્ઞભોક્તારસ્તત્રાસન્બલવત્તરાઃ

કૃતા બાષ્કલિના સર્વે દાનવેન બલીયસા।
એવંભૂતે તદા લોકે ત્રૈલોક્યે સચરાચરે

પરમાર્તિં યયૌ શક્રો નિરાશો જીવિતે કૃતઃ।
સ બાષ્કલિર્દાનવેંદ્રોઽવધ્યોયં મમ સંયુગે

બ્રહ્મણો વરદાનેન સર્વેષાં તુ દિવૌકસામ્।
તદહં બ્રહ્મણો લોકે વૃતઃ સર્વૈર્દિવૌકસૈઃ

વ્રજામિ શરણં દેવં ગતિરન્યા ન વિદ્યતે।
એવં વિચિંત્ય દેવેંદ્રો વૃતઃ સર્વૈર્દિવૌકસૈઃ

જગામ ત્વરિતો ભીષ્મ યત્ર દેવઃ પિતામહઃ।
બ્રહ્મણઃ સ પદં પ્રાપ્ય વૃતસ્તૈશ્ચ દિવૌકસૈઃ

અબ્રવીજ્જગતઃ કાર્યં પ્રાપ્તામાપદમુત્તમામ્।
કિં ન જાનાસિ વૈ દેવ યતો નો ભયમાગતમ્

દૈત્યૈર્યદાહૃતં સર્વં વરદાનાચ્ચ તે પ્રભો।
કથિતં વૈ મયા સર્વં બાષ્કલેશ્ચ દુરાત્મનઃ

ક્રિયતાં ચાવિલંબેન પિતા ત્વં નઃ પિતામહઃ।
તત્ત્વં ચિંતય દેવેશ શાંત્યર્થં જગતસ્ત્વિહ

તેષાં ચ પશ્યતાં કિંચિચ્છ્રૌતસ્માર્તાદિકાઃ ક્રિયાઃ।
ન પ્રાવર્તન્ત હાનિસ્તુ તૈરસ્માકં દિનેદિને

યથા હિ પ્રાકૃતઃ કશ્ચિત્સ્વાર્થમુદ્દિશ્ય ભાષતે।
વિજ્ઞાપ્યસે તથાસ્માભિર્નિરસ્તોપકૃતૈઃ સદા

યદ્યેનોપકૃતં યસ્ય સહસ્રગુણિતં પુનઃ।
યો ન તસ્યોપકારાય તત્કરોતિ વૃથા મતિઃ

તસ્યોપકારદગ્ધસ્ય નિસ્ત્રપસ્યાસતઃ પુનઃ।
નરકેષ્વપિ સંવાસસ્તસ્ય દુષ્કૃતકારિણઃ

નૈતાવતૈવ સાધુત્વં કૃતે યાતુ પ્રતિક્રિયા।
સ્વાર્થૈકનિષ્ઠબુદ્ધીનામેતન્નાપિ પ્રવર્તતે

યદ્યસ્ય નાભવત્સ્થાનં જગતો હ્યત્ર દુઃખદં।
શતધા હૃદયં દીર્ણં તન્ન તૃપ્તિમુપાગતમ્

તત્ર વા યત્ર ગંતાસ્મિ નિમગ્નાનુદ્ધરસ્વ નઃ।
ઉપાયકથનેનાસ્ય યેન તેજઃ પ્રવર્તતે

યથાખ્યાતં મયા દૃષ્ટં જગત્તત્સ્થમવેક્ષ્ય તામ્।
નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારં નિવૃત્તોત્સવમંગલમ્

ત્યક્તાધ્યયનસંયોગં મુક્તવાર્તા પરિગ્રહમ્।
દંડનીત્યા પરિત્યક્તં શ્વાસમાત્રાવશેષિતમ્

જગદાર્તિમપિ પ્રાપ્તં પુનઃ કષ્ટતરાં દશાં।
એતાવતા હિ કાલેન વયં ગ્લાનિમુપાગતાઃ

બ્રહ્મોવાચ।
જાનામિ બાષ્કલિં તં તુ વરદાનાચ્ચ ગર્વિતમ્।
અજેયં ભવતાં મન્યે વિષ્ણુસાધ્યો ભવિષ્યતિ

નિરુધ્ય સંસ્થિતો બ્રહ્મા ભાવં તત્વમયં તદા।
સમાધિસ્થસ્ય તસ્યૈવ ધ્યાનમાત્રાચ્ચતુર્ભુજઃ

સ્તોકેનૈવ હિ કાલેન ચિંત્યમાનઃ સ્વયંભુવા।
આજગામ મુહૂર્તેન સર્વેષામેવ પશ્યતામ્

વિષ્ણુરુવાચ।
ભો ભો બ્રહ્મન્નિવર્ત્તસ્વ ધ્યાનાદસ્માન્નિવારિતઃ।
યદર્થમિષ્યતે ધ્યાનં સોહં ત્વાં સમુપાગતઃ

બ્રહ્મોવાચ।
મહાપ્રસાદ એષોઽત્ર સ્વામિનો હિ પ્રદર્શનમ્।
કસ્યાન્યસ્ય ભવેચ્ચૈષા ચિન્તા યા જગતઃ પ્રભો

મમૈવ તાવદુત્પત્તિર્જગદર્થે વિનિર્મિતા।
જગદેતત્ત્વદર્થીયં તત્ત્વતો નાસ્તિ વિસ્મયઃ

ભવતા પાલનં કાર્યં સંહરેદ્રુદ્ર એવ તુ।
એવંભૂતે જગત્યસ્મિન્શક્રસ્યાસ્ય મહાત્મનઃ

હૃતં રાજ્યં બાષ્કલિના ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્।
ભૃત્યસ્ય ક્રિયતાં સાહ્યં મંત્રદાનેન કેશવ

વાસુદેવ ઉવાચ।
ભવતો વરદાનેન અવધ્યઃ સ તુ સાંપ્રતમ્।
બુદ્ધિસાધ્યઃ સ વૈ કાર્યો બંધનાદિહ દાનવઃ

વામનોહં ભવિષ્યામિ દાનવાનાં વિનાશકઃ।
મયા સહ વ્રજત્વેષ બાષ્કલેસ્તુ નિવેશનમ્

તત્ર ગત્વા વરં ત્વેષ મદર્થે યાચતામિમમ્।
વામનસ્યાસ્ય વિપ્રસ્ય ભૂમે રાજન્પદત્રયમ્

પ્રયચ્છસ્વ મહાભાગ યાચ્ઞૈષા તુ મયા કૃતા।
શક્રેણોક્તો દાનવેંદ્રો દદ્યાત્સ્વમપિ જીવિતમ્

ગૃહ્ય પ્રતિગ્રહં તસ્ય દાનવસ્ય પિતામહ।
તં બધ્વા ચ તતો યત્નાત્કૃત્વા પાતાલવાસિનમ્

સૌકરં રૂપમાસ્થાય વધાર્થં ચ દુરાત્મનઃ।
ભવિષ્યામિ ન સંદેહો વ્રજ શક્ર ત્વરાન્વિતઃ

વિરરામ તમુક્ત્વૈવમંતર્દ્ધાનં ગતશ્ચ વૈ।
અથ કાલાંતરે વિષ્ણાવદિતેર્ગર્ભતાં ગતે

નિમિત્તાન્યતિઘોરાણિ પ્રાદુર્ભૂતાન્યનેકશઃ।
સમસ્તજગદાધારે વિષ્ણૌ ગર્ભત્વમાગતે

શોભનં હિ તદા જાતં નિમિત્તં ચૈવમૂર્જિતમ્।
માલતીકુસુમાનાં તુ સુગંધઃ સુરભિર્વવૌ

અથ વિહિતવિધાનં કાલમાસાદ્ય દેવસ્ત્રિદશગણહિતાર્થં સર્વભૂતાનુકંપી।
વિમલ વિરલ કેશશ્ચંદ્રશંખોદયશ્રીરદિતિતનયભાવં દેવદેવશ્ચકાર

અવતરતિ ચ વિષ્ણૌ સિદ્ધદેવાસુરાણામનિમિષનયનાનાં વિપ્રસેદુર્મુખાનિ।
અતિવિરતરજોભિર્વાયુભિઃ સંવહદ્ભિર્દિનમપિ ચ તદાસીજ્જન્મ વિષ્ણોઃ સુગર્ભે

અદિતિરજનગર્ભા સાપિ દેવી પ્રયાંતી નતજઘનભરાર્ત્તા મંદસંચારરમ્યા।
અલસવદનખેદં પાંડુભાવં વહંતી ગુરુતરમવગાઢં ગર્ભમેવોદ્વહંતી

તતઃ પ્રવિષ્ટે ખલુ ગર્ભવાસં નારાયણે ભૂતભવિષ્યયોગાત્।
વિનાપદં પ્રાપ્તમનોરથાનિ ભૂતાનિ સર્વાણિ તદા બભૂવુઃ

સમીરણો વાતિ ચ મંદમંદં પતત્સુ વર્ષેષુ નગોદ્ભવેષુ।
વિવિક્તમાર્ગેષુ દિગંતરેષુ જનેષુ વૈ સત્યમુપાગતેષુ

વિમુચ્યમાને ગગને રજોભિઃ શનૈશ્શનૈર્નશ્યતિ ચાંધકારે।
ઉદરાંતર્ગતે વિષ્ણૌ દ્રોહબુદ્ધિસ્તદાભવત્

તાં નિશામય રાજેંદ્ર દેવમાતુર્યથાક્રમમ્।
કિમનુક્રમણેનૈવ લંઘયામિ ત્રિવિષ્ટપમ્

બાષ્કલિં દાનવેંદ્રં તં કુર્યાં પાતાલવાસિનમ્।
શક્રસ્ય તુ મયા દત્તં ધનં લાવણ્યમેવ ચ

દાનવાનાં વિનાશાય એકૈવ પ્રભવામ્યહમ્।
ક્ષિપામિ શરજાલાનિ ચક્રયાનાન્યનેકશઃ

ગદાવ્રાતાંશ્ચ વિવિધાન્દાનવાનાં વિનાશને।
વિબુધાન્દેવલોકસ્થાનધોભૂમેસ્તુ દાનવાન્

કરોમિ કાલયોગેન તત્તુ કાર્યં વ્રતેન મે।
નિસ્સૃતા સહસા વાણી વક્ત્રમેવાભિસંસ્થિતા

યેનેદં ચિન્ત્યતે પૂર્વં યન્ન દૃષ્ટં ન ચ શ્રુતમ્।
બંધં વૈ દનુમુખ્યસ્ય કૃતં કોપેન પશ્ય મે

કશ્યપાય પુરા દત્તં ધનં લાવણ્યમેવ ચ।
કિમયં વિગતોત્સાહો વાયવોથ સમાકુલાઃ

ભ્રમતીવ હિ મે દૃષ્ટિર્મૈતદ્રૂપં પ્રચિંતિતમ્।
આવિષ્ટા કિમહં વચ્મિ કેનાપ્યસદૃશં વચઃ

વિકલ્પવશમાપન્નાઽભીક્ષ્ણં હૃદિમમર્શ સા।
દધાર દિવ્યં વર્ષાણાં સહસ્રં દિવ્યમીશ્વરમ્

તતઃ સમભવત્તસ્યાં વામનો ભૂતવામનઃ।
જાતેન યેન ચક્ષૂંષિ દાનવાનાં હૃતાનિ વૈ

જાતમાત્રે તતસ્તસ્મિન્દેવદેવે જનાર્દને।
નદ્યઃ સ્વચ્છાંબુવાહિન્યો વવૌ ગંધવહોઽનિલઃ

કશ્યપોપિ સુખં લેભે તેન પુત્રેણ ભાસ્વતા।
સર્વેષાં માનસોત્સાહસ્ત્રૈલોક્યાંતરવાસિનામ્

સંજાતમાત્રે તુ તતો જનાધિપજનાર્દને।
સ્વર્ગલોકે દુંદુભયો વિનેદુસ્તૈશ્ચ તાડિતાઃ

અતિપ્રહર્ષાત્તુ જગત્ત્રયસ્ય મોહશ્ચ દુઃખાનિ ચ નાશમીયુઃ।
જગો ચ ગન્ધર્વગણોતિમાત્રં ભાવસ્વરૈર્ભર્તૃવિમિશ્રિતાશ્ચ

સુરાઙ્ગનાશ્ચાપિ ચ ભાવયુક્તા નૃત્યંતિ તત્રાપ્સરસાં સમૂહાઃ।
તથૈવ વિદ્યાધરસિદ્ધસંઘા વિમાનયાનૈર્મુદિતા ભ્રમંતિ

વદંતિ સત્યાનૃતકાર્યનિર્ણયં તથાભિરંગં પ્રતિદર્શયંતિ।
ગાયંતિ ગેયં વિનિવૃત્તરાગા મુહુર્મુહુર્દુઃખસુખપ્રભૂતાઃ

નૃત્યંતિ વૈ સ્વર્ગગતાશ્ચ તે તુ ધર્માર્જિતં સ્વર્ગમિતો વ્રજંતિ।
ઇતિ વિગતવિષાદે નિર્મલે જીવલોકે તિમિરનિકરમુક્તા નિર્વૃતિં પ્રાપ્તુકામાઃ

તત્રોચુઃ કેચિદુર્વ્યાં જયજય ભગવન્સંપ્રહૃષ્ટાશ્ચ કેચિત્।
ત્વેવં પ્રોક્તપ્રણાદૈરવિરલ મનસશ્ચાનુવાદૈસ્તથાન્યૈઃ।
ધ્યાયંતેન્યે નિગૂઢં જનનભય જરામૃત્યુવિચ્છેદહેતો-।
રિત્યેવં કૃત્સ્નમાસીજ્જગદિદમખિલં સર્વતઃ સંપૃહૃષ્ટમ્

પરમાસાદ્ય યં વિષ્ણું બ્રહ્માહ જગતઃ કૃતે।
જાતોયં ભવતામર્થે વામનો યદપીશ્વરઃ

એષ બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ એષ એવ મહેશ્વરઃ।
એષ વેદાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચ સ્વર્ગશ્ચૈષ ન સંશયઃ

વિષ્ણુવ્યાપ્તમિદં સર્વં જગત્સ્થાવરજંગમમ્।
એકઃ સ તુ પૃથ્ક્ત્વેન સ્વયંભૂરિતિ વિશ્રુતઃ

યથાર્થવર્ણકે સ્થાને વિચિત્રઃ સ્ફાટિકો મણિઃ।
તતો ગુણવશાત્તસ્ય સ્વયંભોરનુવર્ત્તનમ્

યથા હિ ગાર્હપત્યોગ્નિરન્યસંજ્ઞાં પુનર્વ્રજેત્।
લભેત સંજ્ઞાં ભગવાન્બ્રાહ્માદિષુ તથા હ્યસૌ

સર્વથા વામનો દેવો દેવકાર્યં કરિષ્યતિ।
એવં ચિંતયતાં તેષાં ભાવિતાનાં દિવૌકસામ્

જગામ શક્રસહિતો બાષ્કલેશ્ચ નિવેશનમ્।
દૂરાદેવ ચ તાં દૃષ્ટ્વા પુરીં તસ્ય સમાવૃતામ્

પાંડુરૈઃ ખગમાગમ્યૈઃ સર્વરત્નોપશોભિતૈઃ।
શોભિતાં ભવનૈર્મુખ્યૈસ્સુવિભક્તમહાપથૈઃ

નિત્યપ્રભિન્નૈર્માતંગૈરંજનાચલસન્નિભૈઃ।
દેવનાગકુલોત્પન્નૈઃ શતસંખ્યૈર્વિરાજિતામ્

નિર્માંસગાત્રૈસ્તુરગૈરલ્પકર્ણૈર્મનોજવૈઃ।
દીર્ઘગ્રીવાક્ષિકૂટૈશ્ચ મનોજ્ઞૈરુપશોભિતામ્

પદ્મગર્ભસુવર્ણાભાઃ પૂર્ણચંદ્રનિભાનનાઃ।
સંલ્લાપોલ્લાપકુશલાસ્તત્ર વેશ્યાઃ સહસ્રશઃ

ન તત્પુણ્યં ન સા વિદ્યા ન તચ્છિલ્પં ન સા કલા।
બાષ્કલેર્ન પુરેઽસ્યાથ નિવાસં પ્રતિગચ્છતિ

ઉદ્યાનશતસંબાધં સમાજોત્સવમાલિનિ।
અન્વિતે દનુમુખ્યૈશ્ચ સર્વૈરંતકવર્જિતૈઃ

વીણાવેણુમૃદંગાનાં શબ્દૈઃ સર્વત્ર નાદિતે।
સદા પ્રહૃષ્ટા દનુજા બહુરત્નોપશોભિતાઃ

ક્રીડમાનાઃ પ્રદૃશ્યંતે મેરાવિવ યથામરાઃ।
બ્રહ્મઘોષો મહાંસ્તત્ર દનુવૃદ્ધૈરુદીરિતઃ

સાજ્યધૂમેન ચાગ્નીનાં વાયુના નષ્ટકિલ્બિષે।
સુગંધધૂપવિક્ષેપ સુરભીકૃતમારુતે

સુગંધિદનુજાકીર્ણે પુરે તસ્મિંસ્તુ બાષ્કલિ।
ત્રૈલોક્યં તુ વશે કૃત્વા સુખેનાસ્તે સ દાનવઃ

તત્રસ્થઃ પાલયન્નાસ્તે ત્રૈલોક્યં સચરાચરં।
ધર્મજ્ઞશ્ચ કૃતજ્ઞશ્ચ સત્યવાદી જિતેંદ્રિયઃ

સુદર્શઃ પૂર્વદેવાનાં નયાનયવિચક્ષણઃ।
બ્રહ્મણ્યશ્ચ શરણ્યશ્ચ દીનાનામનુકંપકઃ

વેદમંત્રપ્રભૂત્સાહ સર્વશક્તિસમન્વિતઃ।
ષાડ્ગુણ્યવિષયોત્સાહઃ સ્મિતપૂર્વાભિભાષિતઃ

વેદવેદાંગતત્વજ્ઞો યજ્ઞયાજી તપોરતઃ।
ન ચ દુઃશીલનિરતઃ સ સર્વત્રાવિહિંસકઃ

માન્યમાનયિતા શુદ્ધઃ સુમુખઃ પૂજ્યપૂજકઃ।
સર્વાર્થવિદનાધૃષ્યઃ સુભગઃ પ્રિયદર્શનઃ

બહુધાન્યો બહુધનો બહુયાનશ્ચ દાનવઃ।
ત્રિવર્ગસાધકો નિત્યં ત્રૈલોક્યે વરપૂરુષઃ

સ્વપુરીનિલયો નિત્યં દેવદાનવદર્પહા।
સ ચૈવં પાલયામાસ ત્રૈલોક્યે સકલાઃ પ્રજાઃ

નાધમઃ કશ્ચિદપ્યાસ્તે તસ્મિન્રાજનિ દાનવે।
દીનો વા વ્યધિતો વાપિ અલ્પાયુર્વાથ દુઃખિતઃ

મૂર્ખો વા મંદરૂપો વા દુર્ભગો વા નિરાકૃતઃ।
એવં યુતં તં વિમલૈર્ગુણૌઘૈર્દૃષ્ટ્વા ચ મત્વા ચ નિવિષ્ટબુદ્ધિં

પ્રસાદયન્દૈત્યવરં મહાત્મા પુરંદરસ્તં તુ દનુપ્રધાનં।
તેજોયુક્તં દાનવં તં તપંતમિવ ભાસ્કરં

ત્રૈલોક્યધારણે શક્તં વિસ્મિતઃ સોઽભવત્તદા।
ઇંદ્રં પુરાગતં દૃષ્ટ્વા દાનવેંદ્રાય પાર્થિવ

ઇદમૂચુસ્તદાગત્વા દાનવા યુદ્ધદુર્મદાઃ।
આશ્ચર્યમિતિ વૈ કૃત્વા ઇંદ્રોભ્યેતિ પુરીં તવ

એકાકી દ્વિજમુખ્યેન વામનેન સહ પ્રભો।
અસ્માભિર્યદનુષ્ઠેયં સાંપ્રતં નો વદસ્વ રાટ્

દાનવાનબ્રવીત્સર્વાન્પુરે તિષ્ઠત સંકુલં।
પ્રવેશ્યતાં દેવરાજઃ પૂજ્યઃ સ તુ મમાદ્ય વૈ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ વામનઃ સ ચ વાસવઃ।
આગતૌ દનુનાથેન પ્રેમ્ણા ચૈવાવલોકિતૌ

કૃતાર્થં મન્યતાત્માનં પ્રણિપાતપુરઃસરમ્।
ઉવાચ વચનં રાજા દાનવાનાં ધુરંધરઃ

અદ્ય વૈ ત્રિષુ લોકેષુ નાસ્તિ ધન્યતરો મયા।
યોહં શ્રિયાવૃતઃ શક્રં પશ્યામિ ગૃહમાગતમ્

અર્થિત્વકામ્યયા યસ્તુ મામયં યાચયિષ્યતિ।
ગૃહાગતસ્ય તસ્યાહં દાસ્યે પ્રાણાનપિ ધ્રુવમ્

દારાન્પુત્રાંસ્તથાગારં ત્રૈલોક્યે કા કથા મમ।
આગત્ય સંમુખં તસ્ય અંકમાનીય સાદરમ્

પરિષ્વજ્યાભિનન્દ્યૈનં ગૃહં પ્રાવેશયત્સ્વકમ્।
તસ્ય સ્વાગતમર્ઘ્યાદ્યૈઃ કૃત્વા પૂજાં પ્રયત્નતઃ

અદ્ય મે સફલં જન્મ પૂર્ણાઃ સર્વે મનોરથાઃ।
યસ્ત્વાં પશ્યામિ શક્રાદ્ય સ્વયમેવ ગૃહાગતમ્

ખ્યાપ્યોહં દનુમુખ્યાનાં દેવરાજ ત્વયા કૃતઃ।
આગચ્છતા મમ ગૃહં પુણ્યતા તુ પરા હિ મે

અગ્નિષ્ટોમાદિભિર્યજ્ઞૈસ્સમ્યગિષ્ટૈસ્તુ યત્ફલમ્।
તત્ફલં સમવાપ્યેત ત્વયિ દૃષ્ટે પુરંદર

યત્ફલં ભૂમિદાનેન ગવાં દાનેન ઋત્વિજે।
મમાદ્ય તત્ફલં ભૂતમથવા રાજસૂયકમ્

નાલ્પેન તપસા લભ્યં દર્શનં તવ વાસવ।
એવં ગેહે મયા યત્તે પ્રિયં કાર્યં તદુચ્યતામ્

વિકલ્પોઽન્યો ન ભવતા હૃદિ કાર્યઃ કથંચન।
કૃતં ચ તદ્વિજાનીયા યદ્યદિ સ્યાત્સુદુષ્કરં

પુણ્યોહં પુણ્યતાં પ્રાપ્તો દર્શનાત્તવ શત્રુહન્।
યત્તે દેવ વરૈર્વંદ્યૌ વંદિતૌ ચરણૌ મયા

કિમાગમનકૃત્યં તે વદ સર્વં મયિ પ્રભો।
અત્યાશ્ચર્યમિદં મન્યે તવાગમન કારણં

ઇંદ્ર ઉવાચ।
જાનેહં દનુમુખ્યાનાં પ્રધાનં ત્વાં તુ બાષ્કલે।
નાત્યાશ્ચર્યમિદં ભાતિ ત્વયિ દૃષ્ટેઽસુરોત્તમ

વિમુખા નાર્થિનો યાંતિ ભવતો ગૃહમાગતાઃ।
અર્થિનાં કલ્પવૃક્ષોસિ દાતા ચાન્યો ન વિદ્યતે

પ્રભાયાં સૂર્યતુલ્યોસિ ગાંભીર્યે સાગરોપમઃ।
સહિષ્ણુત્વે ધરા ચૈવ શ્રિયા નારાયણોપમઃ

બ્રાહ્મણઃ કશ્યપકુલે જાતોયં વામનઃ શુભે।
પ્રાર્થિતોહમનેનૈવં ભૂમેર્દેહિ પદત્રયં

મમાગ્નિશરણાર્થાય યત્ર કુર્યાં મખં ત્વહં।
તદસ્ય કારણં કૃત્વા અર્થિતૈષા મમ પ્રભો

લોકત્રયં મેઽપહૃતં ત્વયા વિક્રમ્ય બાષ્કલે।
નિર્વૃત્તિકો નિર્ધનોસ્મિ યદ્દિત્સે ન તદસ્તિ મે

ભવંતં યાચયિષ્યામિ પરાર્થેનાપિ ચાત્મના।
અર્થિત્ત્વેન મમાપ્યસ્ય યદ્યોગ્યં તત્સમાચર

જાતોસિ કાશ્યપે ચ ત્વં વંશે વંશવિવર્દ્ધનઃ।
દિત્યાસ્ત્વં ગર્ભસંભૂતઃ પિતા ત્રૈલોકપૂજિતઃ

એવંભૂતમહં જ્ઞાત્વા તેન ત્વાં યાચયામ્યહમ્।
અસ્યાગ્નિશરણાર્થાય દીયતાં ભૂ પદત્રયમ્

અતીવ હ્રસ્વગાત્રસ્ય વામનસ્યાસ્ય દાનવ।
ભૂમિભાગે ચ પારક્યે દાતું ન ત્વહમુત્સહે

એતદેવ મયા દત્તં યદ્ભવાનર્થિતોસિ મે।
ગુરવો યદિ મન્યંતે મંત્રિણો વા પદત્રયમ્

અર્થિત્વેન મદીયેન સ્વકુલે બાંધવેપિ ચ।
ગૃહાયાતે મયિ તથા યદ્યોગ્યં તત્સમાચર

યદિ તે રુચિતં વીર દાનવેંદ્ર મહાદ્યુતે।
તદસ્મૈ દીયતાં શીઘ્રં વામનાય મહાત્મને

બાષ્કલિરુવાચ।
દેવેંદ્ર સ્વાગતં તેઽસ્તુ સ્વસ્તિ પ્રાપ્નુહિ મા ચિરમ્।
ત્વં સમીક્ષસ્વધાત્માનં સર્વેષાં ચ પરાયણમ્

ત્વયિ ભારં સમાવેશ્ય સુખમાસ્તે પિતામહઃ।
ધ્યાનધારણયાયુક્તશ્ચિંતયાનઃ પરં પદમ્

સંગ્રામૈર્બહુભિઃ ખિન્નો જગચ્ચિંતામપાસ્ય તુ।
ક્ષીરાબ્ધિદ્વીપમાશ્રિત્ય સુખં સ્વપિતિ કેશવઃ

અન્યે ચ દાનવાઃ સર્વે બલિનઃ સાયુધાસ્ત્વયા।
અસહાયેનૈવ શક્ર સર્વેપિ વિનિપાતિતાઃ

આદિત્યા દ્વાદશૈવેહ રુદ્રાસ્ત્વેકાદશાપિ વા।
અશ્વિનૌ વસવશ્ચૈવ ધર્મશ્ચૈવ સનાતનઃ

ત્વદ્બાહુબલમાશ્રિત્ય ત્રિદિવે મખભાગિનઃ।
ત્વયા ક્રતુશતૈરિષ્ટં સમાપ્તવરદક્ષિણૈઃ

ત્વયા ચ ઘાતિતો વૃત્રો નમુચિઃ પાકશાસન।
ત્વદાજ્ઞાકારિણા પૂર્વં વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના

હિરણ્યકશિપોર્ભ્રાતા હિરણ્યાક્ષોપિ ઘાતિતઃ।
હિરણ્યકશિપુર્યોત્ર જઙ્ઘે ચારોપ્ય ઘાતિતઃ

વજ્રપાણિનમાયાંતમૈરાવણશિરોગતમ્।
સંગ્રામભૂમૌ દૃષ્ટ્વા ત્વાં સર્વે નશ્યંતિ દાનવાઃ

યે ત્વયા વિજિતાઃ પૂર્વં દાનવા બલવત્તરાઃ।
સહસ્રાંશેન તત્તુલ્યો ન ભવામિ કથંચન

એવંવિધોઽસિ દેવેંદ્ર મમ કા ગણના ભવેત્।
માં સમુદ્ધર્તુકામેન ત્વયૈવાગમનં કૃતમ્

કરિષ્યામિ ન સંદેહો દાસ્યે પ્રાણાનપિ ધ્રુવમ્।
કિમર્થં દેવરાજોક્તા ભૂમિરેષા ત્વયા હિ મે

ઇમે દારાઃ સુતા ગાવો યચ્ચાન્યદ્વિદ્યતે વસુ।
ત્રૈલોક્યરાજ્યમખિલં વિપ્રસ્યાસ્ય પ્રદીયતામ્

અપકીર્તિર્ભવેન્મહ્યં પૂર્વેષાં ચ ન સંશયઃ।
ગૃહાયાતસ્ય શક્રસ્ય દત્તં બાષ્કલિના ન તુ

અન્યોપિ યોર્થી મે પ્રાપ્તઃ સમે પ્રિયતરઃ સદા।
ભવાનત્ર વિશેષેણ વિચારં મા કૃથાઃ ક્વચિત્

બૃહત્ત્રપા મે દેવેંદ્ર યદ્ભૂમેસ્તુ પદત્રયમ્।
બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષેણ પ્રાર્થિતં તુ ત્વયા વિભો

દાસ્યે ગ્રામવરાનસ્ય ભવતસ્તુ ત્રિવિષ્ટપમ્।
અશ્વાન્ગજાન્ભૂમિધનં સ્ત્રિયશ્ચોદ્ભિન્નચૂચુકાઃ

યાસાં દર્શનમાત્રેણ વૃદ્ધોપિ તરુણાયતે।
તાઃ સ્ત્રિયો વસુધાં ચૈતાં વામનસ્ય પ્રતિગ્રહમ્

પ્રતિદાસ્યામિ દેવેન્દ્ર પ્રસાદઃ ક્રિયતાં હિ મે।
એતાવદુક્તે વચને તદા બાષ્કલિના નૃપ

પુરોધાસ્તૂશના પ્રાહ દાનવેંદ્રં તદા વચઃ।
ભવાન્રાજા દાનવેંદ્ર ઐશ્વર્યેષ્ટવિધે સ્થિતઃ

યુક્તાયુક્તં ન જાનાસિ દેયં કસ્ય મયા ક્વચિત્।
મંત્રિભિઃ સુસમાલોચ્ય યુક્તાયુક્તં પરીક્ષ્ય ચ

પ્રાપ્તં ત્રૈલોક્યરાજ્યત્વં જિત્વા દેવાન્સવાસવાન્।
વાક્યસ્યાસ્યાવસાનેવ ભવાન્પ્રાપ્સ્યતિ બંધનં

ય એષ વામનો રાજન્વિષ્ણુરેવ સનાતનઃ।
નાસ્ય વૈ ભવતા દેયં પિતા તે ઘાતિતઃ સ્વયં

અયં તે પિતૃહા પ્રાપ્તો માતૃહા બંધુઘાતકઃ।
વંશોચ્છેદકરસ્તુભ્યં ભૂતશ્ચૈવ ભવિષ્યતિ

ન ચૈષ ધર્મં જાનાતિ શક્રાદીનાં હિતે રતઃ।
માયાવિના દાનવા યે માયયા યેન નિર્જિતાઃ

માયયા બ્રાહ્મણં રૂપં વામનં ચ પ્રદર્શિતમ્।
અત્ર કિં બહુનોક્તેન નાસ્ય દેયં તુ કિંચન

મક્ષિકાપાદમાત્રં તુ ભૂમિરસ્ય પ્રતિગ્રહઃ।
વિનાશમેષ્યસિ ક્ષિપ્રં સત્યંસત્યં મયા શ્રુતમ્

ગુરુણાપ્યેવમુક્તસ્તુ ભૂયો વાક્યમથાબ્રવીત્।
ધર્માર્થિના મયા સર્વં પ્રતિજ્ઞાતં ગુરો ત્વિદમ્

પ્રતિજ્ઞાપાલનં કાર્યં સતાં ધર્મઃ સનાતનઃ।
યદ્યેષ ભગવાન્વિષ્ણુર્નાસ્તિ ધન્યતરો મયા

ગૃહ્ય પ્રતિગ્રહં મત્તો યદિ દેવાન્બુભૂષતિ।
ભૂયોપિ ધન્યતાં નીતો દેવેનાનેન વૈ ગુરો

યં યોગિનો ધ્યાનયુક્તા ધ્યાયમાના હિ દર્શનમ્।
ન લભંતે તથા વિપ્રાસ્સોયં દૃષ્ટો મયાદ્ય વૈ

દાનાનિ યે પ્રયચ્છંતિ સકુશોદકપાણિના।
પ્રીયતાં ભગવાન્વિષ્ણુઃ પરમાત્મા સનાતનઃ

એવમુક્તે તુ વચને અપવર્ગસ્ય ભાગિનઃ।
યદત્ર કાર્યકરણે વિકલ્પો મે બભૂવ હ

ઉપદિષ્ટોસ્મિ ભવતા બાલત્વે ચાવધારિતમ્।
શત્રાવપિ ગૃહાયાતે માસ્ત્વદેયં તુ કિંચન

એતદેવ વિચિંત્યાહં પ્રાણાનપિ સ્વકાન્ગુરો।
વામનસ્ય પ્રદાસ્યામિ શક્રસ્યાપિ ત્રિવિષ્ટપમ્

અપીડાકારિ યદ્દાનં તદ્દાનમિહ દીયતે।
પીડાકારિ ચ યદ્દાનં તદ્દાનં સમલં સ્મૃતમ્

એતચ્છ્રુત્વા ગુરુસ્તત્ર ત્રપયાધોમુખઃ સ્થિતઃ।
બાષ્કલિરુવાચ।
અર્થિતા ભવતો દેવ દેયા સર્વા ધરા મયા

ત્રપાકરં ભવેન્મહ્યં યદસ્ય ભૂપદત્રયમ્।
ઇંદ્ર ઉવાચ।
સત્યમેતદ્દાનવેન્દ્ર યદુક્તં ભવતા હિ મે

ભૂમેઃ પદત્રયાર્થિત્વં દ્વિજેનાનેન મે કૃતમ્।
એતાવતા ત્વયં ચાર્થી મયાપ્યસ્ય કૃતે ભવાન્

દનુપુત્રો યાચિતોસિ વરમેતત્પ્રદીયતામ્।
બાષ્કલિરુવાચ।
પદત્રયં વામનાય દેવરાજ પ્રતીચ્છ મે

તત્ર ત્વં સુચિરં કાલં સુખી સુરપતે વસ।
એવમુક્ત્વા બાષ્કલિના વામનાય પદત્રયમ્

તોયપૂર્વં તદા દત્તં પ્રીયતાં મે હરિઃ સ્વયમ્।
દત્તે તુ દાનવેંદ્રેણ ત્યક્ત્વા રૂપં ચ વામનમ્

હરિરાચક્રમે લોકાન્દેવાનાં હિતકામ્યયા।
યજ્ઞપર્વતમાસાદ્ય ગત્વા ચૈવ ઉદઙ્મુખઃ

દેવસ્ય વામચરણે નિવિષ્ટો દાનવાલયઃ।
તત્ર ક્રમં સ પ્રથમં દદૌ સૂર્યે જગત્પતિઃ

દ્વિતીયં ચ ધ્રુવે દેવસ્તૃતીયેન ચ પાર્થિવ।
બ્રહ્માંડસ્તાડિતસ્તેન દેવેનાદ્ભુતકર્મણા

અંગુષ્ઠાગ્રેણ ભિન્નેંડે જલં ભૂરિ વિનિઃસૃતમ્।
પ્લાવયિત્વા બ્રહ્મલોકાન્સર્વાન્લોકાનનુક્રમાત્

ધ્રુવસ્થાનં સૂર્યલોકં પ્લાવ્ય તં યજ્ઞપર્વતમ્।
પ્રવિષ્ટા પુષ્કરં ધારા ધૌત્વા વિષ્ણુપદાનિ સા

પદાનિ યાનિ જાતાનિ વૈષ્ણવાનિ ધરાતલે।
તત્રાશ્રમે તુ યો ગત્વા સ્નાનં વાપ્યાં સમાચરેત્

અશ્વમેધફલં તસ્ય દર્શનાદેવ જાયતે।
એકવિંશગણોપેતો વૈકુંઠે વાસમાપ્નુયાત્

ભુક્ત્વા તુ વિપુલાન્ભોગાન્કલ્પાનાં તુ શતત્રયમ્।
તદંતે જાયતે રાજા સાર્વભૌમઃ ક્ષિતાવિહ

તોયધારા તુ સા ભીષ્મ અંગુષ્ઠાગ્રાદ્વિનિઃસૃતા।
નદી સા વૈષ્ણવી પ્રોક્તા વિષ્ણુપાદસમુદ્ભવા

અનેન કારણેનાભૂદ્ગંગા વિષ્ણુપદી નૃપ।
યયા સર્વમિદં વ્યાપ્તં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

અંગુષ્ઠાગ્રક્ષતાદંડાદ્યત્પ્રવિષ્ટં જલં શુભમ્।
પ્રાપ્તં દેવનદીત્વં તુ યાતુ વિષ્ણુપદી નદી

દેવનદ્યા તયા વ્યાપ્તં બ્રહ્માંડં સચરાચરમ્।
વિભૂતિભિર્મહાભાગ સર્વાનુગ્રહકામ્યયા

સ બાષ્કલિર્વામનેન ઉક્તઃ પૂરય મે ક્રમાન્।
અધોમુખસ્તદા જાત ઉત્તરં નાસ્ય વિંદતિ

મૌનીભૂતં તુ તં દૃષ્ટ્વા પુરોધા વાક્યમબ્રવીત્।
સ્વાભાવિકી દાનશક્તિર્ન તુ સ્રષ્ટું વયં ક્ષમાઃ

યાવતીયં ધરા દેવ સા દત્તાનેન તે પ્રભો।
ઉક્તો બાષ્કલિના વિષ્ણુર્યાવન્માત્રા વસુંધરા

યા સૃષ્ટા ભવતા પૂર્વં સા મયા ન ચ ગોપિતા।
અલ્પાભૂમિર્ભવાન્દીર્ઘો ન તુ સૃષ્ટેરહં ક્ષમઃ

ઇચ્છાશક્તિઃ પ્રભવતિ પ્રભોસ્તે દેવ સર્વદા।
નિરુત્તરસ્તદા વિષ્ણુર્મત્વા તં સત્યવાદિનમ્

બ્રૂહિ દાનવમુખ્ય ત્વં કં તે કામં કરોમ્યહમ્।
મમ હસ્તગતં તોયં ત્વયા દત્તં તુ દાનવ

તેન ત્વં વરયોગ્યોસિ વરાણાં ભાજનં શુભં।
દાસ્યેહં ભવતઃ કામમર્થીયેન વૃણુષ્વ હ

વિજ્ઞપ્તો હિ તદા તેન દેવદેવો જનાર્દનઃ।
ભક્તિં વૃણોમિ દેવેશ ત્વદ્ધસ્તાન્મરણં હિ મે

વ્રજામિ શ્વેતદ્વીપં તે દુર્લભં તુ તપસ્વિનામ્।
આહૈવમુક્તે વિષ્ણુસ્તં તિષ્ઠસ્વૈવ યુગાંતરમ્

વારાહરૂપી યદાહં પ્રવેક્ષ્યામિ ધરાતલમ્।
તદા હનિષ્યેહં ત્વાં તુ મદગ્રે ચ યદૈષ્યસિ

ઉક્તોથ દાનવસ્તેન અપાસર્પ્પત્તદગ્રતઃ।
વામનેન સમાક્રાંતાઃ સર્વે લોકાસ્તદા નૃપ

અસુરૈસ્તૈસ્તદા ત્યક્તં દેવાનાં સત્યભાષણમ્।
દેવો હૃત્વા તુ ત્રૈલોક્યં જગામાદર્શનં વિભુઃ

પાતાલનિલયશ્ચાપિ સુખમાસ્તે સ બાષ્કલિ।
શક્રોપિ પાલયામાસ વિપશ્ચિદ્ભુવનત્રયમ્

અયં ત્રૈવિક્રમો નામ પ્રાદુર્ભાવો જગદ્ગુરોઃ।
ગંગાસંભવસંયુક્તસ્સર્વકલ્મષનાશનઃ

વિષ્ણોઃ પદાનામેષા તે ઉત્પત્તિઃ કથિતા નૃપ।
યાં શ્રુત્વા તુ નરો લોકે સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

દુઃસ્વપ્નં દુર્વિચિંત્યં ચ દુઃષ્કરં દુઃષ્કૃતાનિ ચ।
ક્ષિપ્રં હિ નાશમાયાંતિ દૃષ્ટે વિષ્ણુપદત્રયે

યુગાનુક્રમશો દૃષ્ટ્વા પાપિનો જંતવસ્તથા।
સૂક્ષ્મતા દર્શિતા ભીષ્મ વિષ્ણુના પદદર્શને

યસ્ત્વારોહતિ તસ્મિંસ્તુ મૌનવાન્માનવો ભુવિ।
કૃત્વા ત્રિપુષ્કરી યાત્રામશ્વમેધફલં વ્રજેત્

મુચ્યતે સર્વપાપૈશ્ચ મૃતો વિષ્ણુપુરં વ્રજેત્

।
ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે વિષ્ણુપદોત્પત્તિર્નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ