પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.3

ભીષ્મ ઉવાચ।
નિર્ગુણસ્યાપ્રમેયસ્ય શુદ્ધસ્યાથ મહાત્મનઃ।
કથં સર્ગાદિકર્ત્તૃત્વં બ્રહ્મણો હ્યુપપદ્યતે

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
શક્તયઃ સર્વભાવાનામચિંત્યા જ્ઞાનગોચરાઃ।
યત્તતો બ્રહ્મણસ્તાસ્તુસર્ગાદ્યા ભાવશક્તયઃ

ઉત્પન્નઃ પ્રોચ્યતે વિદ્વાન્નિત્ય એવોપચારતઃ।
નિજેન તસ્ય માનેન આયુર્વર્ષશતં સ્મૃતમ્

તત્પરાખ્યં પરાર્દ્ધં ચ તદર્દ્ધં પરિકીર્ત્તિતમ્।
કાષ્ઠા પંચદશાખ્યા તા નિમેષા નૃપસત્તમ

કાષ્ઠા સ્ત્રિંશત્કલા ત્રિંશત્કલા મૌહૂર્ત્તિકો વિધિઃ।
તાવત્સંખ્યૈરહોરાત્રં મુહૂર્ત્તૈર્માનુષં સ્મૃતમ્

અહોરાત્રાણિ તાવંતિ માસઃ પક્ષદ્વયાત્મકઃ।
તૈષ્ષડ્ભિરયનં વર્ષમયને દક્ષિણોત્તરે

અયનં દક્ષિણં રાત્રિર્દેવાનામુત્તરં દિનમ્।
દિવ્યૈર્વર્ષસહસ્રૈસ્તુ કૃતત્રેતાદિસંજ્ઞિતમ્

ચતુર્યુગં દ્વાદશભિસ્તદ્વિભાગં નિબોધ મે।
ચત્વારિ ત્રીણિદ્વે ચૈકં કૃતાદિષુ યથાક્રમમ્

દિવ્યાબ્દાનાં સહસ્રાણિ યુગેષ્વાહુઃ પુરાવિદઃ।
તત્પ્રમાણૈઃ શતૈઃ સંધ્યા પૂર્વા તત્રાભિધીયતે

સંધ્યાંશકશ્ચ તત્તુલ્યો યુગસ્યાનંતરો હિ યઃ।
સંધ્યાસંધ્યાંશયોરંતઃ કાલો યો નૃપસત્તમ

યુગાખ્યઃ સ તુ વિજ્ઞેયઃ કૃતત્રેતાદિસંજ્ઞિતઃ।
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ચૈવ ચતુર્યુગમ્

પ્રોચ્યતે તત્સહસ્રં તુ બ્રહ્મણો દિવસં નૃપ।
બ્રહ્મણો દિવસે રાજન્મનવશ્ચ ચતુર્દશ

ભવંતિ પરિમાણં ચ તેષાં કાલકૃતં શૃણુ।
સપ્તર્ષયઃ સુરાઃ શક્રો મનુસ્તત્સૂનવો નૃપ

એકકાલે હિ સૃજ્યંતે સંહ્રિયંતે ચ પૂર્વવત્।
ચતર્યુગાનાં સંખ્યાતા સાધિકા હ્યેકસપ્તતિઃ

મન્વંતરં મનોઃ કાલઃ સુરાદીનાં ચ પાર્થિવ।
અષ્ટૌ શતસહસ્રાણિ દિવ્યયા સંખ્યયા સ્મૃતઃ

દ્વિપંચાશત્તથાન્યાનિ સહસ્રાણ્યધિકાનિ ચ।
ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ સંપૂર્ણાઃ સંખ્યાતાઃ સંખ્યયા નૃપ

સપ્તષષ્ટિસ્તથાન્યાનિ નિયુતાનિ મહામતે।
વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ કાલોયમધિકં વિના

મન્વંતરસ્ય સંખ્યેયં માનુષૈરિહ વત્સરૈઃ।
ચતુર્દ્દશગુણો હ્યેષ કાલો બ્રાહ્મમહઃ સ્મૃતમ્

બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકો નામ તસ્યાંતે પ્રતિસંચરઃ।
તદાહિ દહ્યતે સર્વં ત્રૈલોક્યં ભૂર્ભુવાદિકમ્

જનં પ્રયાંતિ તાપાર્ત્તા મહર્લોકનિવાસિનઃ।
એકાર્ણવે તુ ત્રૈલોક્યે બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ

ભોગિશય્યાગતઃ શેતે ત્રૈલોક્યગ્રાસબૃંહિતઃ।
જનસ્થૈર્યોગિભિર્દ્દેવશ્ચિંત્યમાનો જગદ્વિભુઃ

તત્પ્રમાણાં હિ તાં રાત્રિં તદંતે સૃજતે પુનઃ।
એવં તુ બ્રહ્મણો વર્ષમેવં વર્ષશતં ચ તત્

શતં હિ તસ્ય વર્ષાણાં પરમાયુર્મહાત્મનઃ।
એકમસ્ય વ્યતીતં તુ પરાર્ધં બ્રહ્મણોનઘ

તસ્યાન્તેભૂન્મહાકલ્પઃ પાદ્મ ઇત્યભિવિશ્રુતઃ।
દ્વિતીયસ્ય પરાર્ધસ્ય વર્તમાનસ્ય વૈ નૃપ

વારાહ ઇતિ કલ્પોયં પ્રથમઃ પરિકલ્પિતઃ।
બ્રહ્મા નારાયણાખ્યોસૌ કલ્પાદૌ ભગવાન્યથા

સસર્જ સર્વભૂતાનિ તદાચક્ષ્વ મહામુને।
પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
પ્રજાઃ સસર્જ ભગવાનનાદિસ્સર્વસંભવઃ

અતીતકલ્પાવસાને નિશાસુપ્તોત્થિતઃ પ્રભુઃ।
સત્વોદ્રિક્તસ્તથા બ્રહ્મા શૂન્યં લોકમવૈક્ષત

તોયાન્તસ્સ મહીં જ્ઞાત્વા નિમગ્નાં વારિસંપ્લવે।
પ્રવિચિંત્ય તદુદ્ધારં કર્તુકામઃ પ્રજાપતિઃ

વિષ્ણુરૂપં તદા જ્ઞાત્વા પૃથ્વીં વોઢું સ્વતેજસા।
મત્સ્યકૂર્માદિકાં ચાન્યાં વારાહીં તનુમાવિશત્

વેદયજ્ઞમયં રૂપમાશ્રિત્ય જગતઃ સ્થિતૌ।
સ્થિતઃ સ્થિરાત્મા સર્વાત્મા પરમાત્મા પ્રજાપતિઃ

પ્રવિવેશે તદા તોયં તોયાધારે ધરાધરઃ।
નિરીક્ષ્ય તં તદા દેવી પાતાલતલમાગતમ્

તુષ્ટાવ પ્રણતા ભૂત્વા ભક્તિનમ્રા વસુંધરા।
પૃથિવ્યુવાચ।
નમસ્તે સર્વભૂતાય નમસ્તે પરમાત્મને

મામુદ્ધરાસ્માદદ્ય ત્વં ત્વત્તોહં પૂર્વમુત્થિતા।
પરમાત્મન્નમસ્તેસ્તુ પુરુષાત્મન્નમોસ્તુ તે

પ્રધાનવ્યક્તરૂપાય કાલભૂતાય તે નમઃ।
ત્વં કર્ત્તાસર્વભૂતાનાં ત્વં પાતા ત્વં વિનાશકૃત્

સર્ગાદૌ યઃ પરોબ્રહ્મા વિષ્ણુરુદ્રાત્મરૂપધૃક્।
ભક્ષયિત્વા ચ સકલં જગત્યેકાર્ણવીકૃતે

શેષે ત્વમેવ ગોવિન્દ ચિન્ત્યમાનો મનીષિભિઃ।
ભવતો યત્પરં રૂપં તન્ન જાનાતિ કશ્ચન

અવતારેષુ યદ્રૂપં તદર્ચન્તિ દિવૌકસઃ।
ત્વામારાધ્ય પરં બ્રહ્મ યાતા મુક્તિં મુમુક્ષવઃ

વાસુદેવમનારાધ્ય કો હિ મોક્ષમવાપ્સ્યતિ।
યદ્રૂપં મનસા ગ્રાહ્યં યદ્ગ્રાહ્યં ચક્ષુરાદિભિઃ

બુદ્ધ્યા ચ યત્પરિછેદ્યં તદ્રૂપમખિલં તવ।
ત્વન્મય્યહં ત્વદાધારાત્વત્સૃષ્ટા ત્વામુપાશ્રિતા

માધવીમિતિ લોકોયમભિધત્તે તતો હિ મામ્।
એવં સંસ્તૂયમાનસ્તુ પૃથિવ્યા પૃથિવીધરઃ

સામસ્વરધ્વનિઃ શ્રીમાન્જગર્જ પરિઘર્ઘરમ્।
તતઃ સમુત્ક્ષિપ્ય ધરાં સ્વદંષ્ટ્રયા મહાવરાહઃ સ્ફુટપદ્મલોચનઃ।
રસાતલાદુત્પલપત્રસન્નિભઃ સમુત્થિતો નીલ ઇવાચલો મહાન્

ઉત્તિષ્ઠતા તેન મુખાનિલાહતં તદાપ્લવાંભો જનલોક સંશ્રયાન્।
સનંદનાદીનપકલ્મષાન્મુનીંશ્ચકાર ભૂયોપિ પવિત્રતાસ્પદમ્

પ્રયાંતિ તોયાનિ ખુરાગ્રવિક્ષતે રસાતલેઽધકૃતશબ્દસંતતિઃ।
બલાહકાનાં ચ તતિ સ્તુતસ્ય શ્વાસાનિલાસ્તા પરિતઃ પ્રયાતિ

ઉત્તિષ્ઠતસ્તસ્ય જલાર્દ્રકુક્ષેર્મહાવરાહસ્ય મહીં વિદાર્ય।
વિધૂન્વતો વેદમયં શ(શિ?)રીરં રોમાંતરસ્થા મુનયો જુષંતિ

જનેશ્વરાણાં પરમેશ કેશવ પ્રભુર્ગદા શંખદરાસિચક્રધૃક્।
પ્રભૂતિ નાશ સ્થિતિ હેતુરીશ્વરસ્ત્વમેવ નાન્યત્પરમં ચ યત્પદમ્

પાદેષુ વેદાસ્તવ યૂપદંષ્ટ્રા દંતેષુ યજ્ઞાઃ શ્રુતયશ્ચ વક્ત્રે।
હુતાશ જિહ્વોસિ તનૂરુહાણિ દર્ભાઃ પ્રભો યજ્ઞપુમાંસ્ત્વમેવ

દ્યાવાપૃથિવ્યોરતુલપ્રભાવ યદંતરં તદ્વપુષા તવૈવ।
વ્યાપ્તં જગદ્વાપિ સમસ્તમેતદ્ધિતાય વિશ્વસ્ય વિભો ભવત્વમ્

પરમાત્મા ત્વમેવૈકો નાન્યોસ્તિ જગતઃ પતે

તવૈષ મહિમા યેન વ્યાપ્તમેતચ્ચરાચરં।
જ્ઞાનસ્વરૂપમખિલં જગદેતદબુદ્ધયઃ

અર્થસ્વરૂપં પશ્યંતો ભ્રામ્યંતે તમસઃ પ્લવે।
યે તુ જ્ઞાનવિદશ્શુદ્ધચેતસસ્તેઽખિલં જગત્ ૫૦

જ્ઞાનાત્મકં પ્રપશ્યંતિ ત્વદ્રૂપં પરમેશ્વર।
પ્રસીદ સર્વભૂતાત્મન્ભવાય જગતસ્ત્વિમામ્

ઉદ્ધરોર્વીમમેયાત્મન્નિમગ્નામબ્જલોચન।
સત્વોદ્રિક્તોસિ ભગવન્ગોવિંદ પૃથિવીમિમામ્

સમુદ્ધર ભવાયેશ કુરુ સર્વજગદ્ધિતં।
એવં સંસ્તૂયમાનશ્ચ પરમાત્મા મહીધરઃ

ઉજ્જહાર ક્ષિતિં ક્ષિપ્રં ન્યસ્તવાન્સ મહાર્ણવે।
તસ્યોપરિ જલૌઘેસ્ય મહતી નૌરિવસ્થિતા

તતઃ ક્ષિતિં સમાં કૃત્વા પૃથિવ્યામચિનોદ્ગિરીન્।
યથાવિભાગં ભગવાનનાદિઃ પુરુષોત્તમઃ

ભૂવિભાગં તતઃ કૃત્વા સપ્તદ્વીપાન્યથાતથં।
ભૂતાદ્યાંશ્ચતુરોલોકાન્પૂર્વવત્સમકલ્પયત્

બ્રહ્મણે વિષ્ણુના પૂર્વમેતદેવ પ્રદર્શિતં।
તુષ્ટેન દેવદેવેન ત્વં દેવઃ પુરુષોત્તમઃ

ત્વયા મયા જગચ્ચેદં ધાર્યં પાલ્યં ચ યત્નતઃ।
યેષાં ત્વસુરમુખ્યાનાં વરો દત્તો મયાધુના

દેવાનાં હિતકામેન હંતવ્યાસ્તે ત્વયા વિભો।
અહં સૃષ્ટિં કરિષ્યામિ સા ચ પાલ્યા ત્વયા વિભો

એવમુક્તો ગતો વિષ્ણુર્દેવાદીનસૃજદ્વિભુઃ।
અબુદ્ધિપૂર્વકસ્તસ્ય પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ

તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્રો હ્યન્ધસંજ્ઞકઃ।
પંચધાવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતસ્તુ મહાત્મનઃ

બહિરંતશ્ચાપ્રકાશઃ સંવૃતાત્મા નગાત્મકઃ।
મુખ્યાનાગાયતશ્ચોક્તા મુખ્યસર્ગસ્તતસ્ત્વયં

તં દૃષ્ટ્વા સાધકં સર્ગમમન્યદપરં પ્રભુઃ।
તસ્યાભિધ્યાયતસ્સર્ગસ્તિર્યક્સ્રોતોભ્યવર્તત

યસ્માત્તિર્યક્પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્તિર્યક્સ્રોતસ્તતઃ સ્મૃતઃ।
પશ્વાદયસ્તે વિખ્યાતાસ્તમઃ પ્રાયા હ્યવેદિનઃ

ઉત્પથગ્રાહિણશ્ચૈવ તે જ્ઞાને જ્ઞાનમાનિનઃ।
અહંકૃતાસ્ત્વહંમાના અષ્ટાવિંશદ્વિધાત્મકાઃ।
અંતઃપ્રકાશાસ્તે સર્વ આવૃતાસ્તે પરસ્પરમ્

તમપ્યસાધકં મત્વા ધ્યાયતોન્યસ્તતોભવત્।
ઊર્દ્ધ્વસ્રોતસ્તૃતીયસ્તુ સાત્વિકોર્ધ્વમવર્તત

તે સુખપ્રીતિબહુલા બહિરંતરનાવૃતાઃ।
પ્રકાશા બહિરંતશ્ચ ઊર્દ્ધ્વસ્રોતાસ્તતઃ સ્મૃતાઃ

તુષ્ટાત્મનસ્તૃતીયસ્તુ દેવસર્ગસ્તુ સંસ્મૃતઃ।
તસ્મિન્સર્ગે ભવત્પ્રીતિર્નિષ્પન્ને બ્રહ્મણસ્તદા

તતોન્યં સ તદા દધ્યૌ સાધકં સર્ગમુત્તમમ્।
અસાધકાંસ્તુતાન્જ્ઞાત્વા મુખ્યસર્ગાદિસંભવાન્

તથાભિધ્યાયતસ્તસ્ય સત્યાભિધ્યાયિનસ્તતઃ।
પ્રાદુર્ભૂતસ્તદાવ્યક્તાદર્વાક્સ્રોતસ્તુ સાધકઃ

યસ્માદર્વાક્પ્રવર્તંતે તતોઽવાક્સ્રોતસસ્તુ તે।
તે ચ પ્રકાશબહુલાસ્તમોદ્રિક્તા રજોધિકાઃ

તસ્માત્તે દુઃખબહુલા ભૂયોભૂયશ્ચ કારિણઃ।
પ્રકાશા બહિરંતશ્ચ મનુષ્યાઃ સાધકાશ્ચ તે

પંચમોનુગ્રહઃ સર્ગઃ સ ચતુર્દ્ધા વ્યવસ્થિતઃ।
વિપર્યયેણ સિદ્ધ્યા ચ શક્ત્યા તુષ્ટ્યા તથૈવ ચ ૭૩ (તુલનીય - બ્રહ્માણ્ડ પુરાણમ્ [હ્ત્ત્પ્સ્:॥સ.wઇકિસોઉર્ચે.ઓર્ગ્।સ્।89અ ૧.૧.૫.૬૧], લિઙ્ગ પુરાણમ્ [હ્ત્ત્પ્સ્:॥સ.wઇકિસોઉર્ચે.ઓર્ગ્।સ્।4ઇઇ ૧.૭૦.૧૫૮])।
વિવૃત્તં વર્ત્તમાનં ચ તે ન જાનંતિ વૈ પુનઃ।
ભૂતાદિકાનાં ભૂતાનાં ષષ્ઠઃ સર્ગઃ સ ઉચ્યતે

તે પરિગ્રાહિણઃ સર્વે સવિભાગતરાસ્તુ તે।
ચોદના જાપ્યશીલાશ્ચ જ્ઞેયા ભૂતાદિકાસ્તુ તે

ઇત્યેતે કથિતાઃ સર્ગાઃ ષડત્ર નૃપસત્તમ।
પ્રથમો મહતસ્સર્ગો દ્વિતીયો બ્રહ્મણસ્તુ યઃ

તન્માત્રાણાં દ્વિતીયસ્તુ ભૂતસર્ગોહિ સ સ્મૃતઃ।
વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગશ્ચૈંદ્રિયકઃ સ્મૃતઃ

ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સંભૂતો બુદ્ધિપૂર્વકઃ।
મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ

તિર્યક્સ્રોતશ્ચ યઃ પ્રોક્તસ્તિર્યગ્યોન્યસ્સ ઉચ્યતે।
તતોર્ધ્વસ્રોતસાં ષષ્ઠો દેવસર્ગસ્તુ સ સ્મૃતઃ

તતોર્વાક્સ્રોતસાં સર્ગઃ સપ્તમઃ સ તુ માનુષઃ।
અષ્ટમોનુગ્રહઃ સર્ગઃ સાત્વિકસ્તામસસ્તુ સઃ

પંચૈતે વૈકૃતાઃ સર્ગાઃ પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ।
પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ચૈવ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ

એતે તવ સમાખ્યાતા નવસર્ગાઃ પ્રજાપતેઃ।
પ્રાકૃતા વૈકૃતાશ્ચૈવ જગતો મૂલહેતવઃ

સૃજતો જગદીશસ્ય કિમન્યચ્છ્રોતુમર્હસિ।
ભીષ્મ ઉવાચ।
સંક્ષેપાત્કથિતાઃ સર્ગા દેવાદીનાં ગુરોસ્તથા

વિસ્તરાચ્છ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો મુનિવરોત્તમ।
પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
કર્મભિર્ભાવિતાઃ સર્વેકુશલાકુશલૈસ્તુ તે

ખ્યાત્યા તયા હ્યનિર્મુક્તાઃ સંહારે હ્યુપસંહૃતાઃ।
સ્થાવરાન્તાસ્સુરાદ્યાસ્તુ પ્રજા રાજંશ્ચતુર્વિધાઃ

બ્રહ્મણઃ કુર્વતઃ સૃષ્ટિં જજ્ઞિરે માનસાઃ સ્મૃતાઃ।
તતો દેવાસુરપિતૄન્માનુષાંસ્તુ ચતુષ્ટયં

સિસૃક્ષુરંભાંસ્યેતાનિ સ્વમાત્માનમયૂયુજત્।
મુક્તાત્મનસ્તતો જાતા દુરાત્માનઃ પ્રજાપતેઃ

સિસૃક્ષોર્જઘનાત્પૂર્વં જજ્ઞિરે ત્વસુરાસ્તતઃ।
તત્યાજ તાં તતો દુષ્ટાન્તમોમાત્રાત્મિકાં તનું

સા તુ ત્યક્તા તનુસ્તેન રાજેંદ્રાભૂદ્વિભાવરી।
સિસૃક્ષુરન્યદેહસ્થઃ પ્રીતિમાપુસ્તતઃ સુરાઃ

સત્વોદ્રિક્તાઃ સમુદ્ભૂતા મુખતો બ્રહ્મણો નૃપ।
ત્યક્તા સાપિ તનુસ્તેન સત્વપ્રાયમભૂદ્દિનં

તતો હિ બલિનો રાત્રાવસુરા દેવતાદિ વા।
સત્વમાત્રાત્મિકાં ચૈવ તતોન્યાં જગૃહે તનુમ્

પિતૃવન્મન્યમાનસ્ય પિતરસ્તસ્ય જજ્ઞિરે।
ઉત્સસર્જ પિતૄન્કૃત્વા તતસ્તામપિ સ પ્રભુઃ

સા ચોત્સૃષ્ટા ભવત્સંધ્યા દિનનક્તાંતરા સ્થિતિઃ।
રજોમાત્રાત્મિકામન્યાં જગૃહે સ તનું તતઃ

રજોમાત્રોત્કટા જાતા મનુષ્યાઃ કુરુસત્તમ।
તામપ્યાશુ સ તત્યાજ તનુમાદ્યાં પ્રજાપતિઃ

જ્યોત્સ્ના સમભવચ્ચાપિ પ્રાક્સંધ્યા યાભિધીયતે।
જ્યોત્સ્નાગમે તુ બલિનો મનુષ્યાઃ પિતરસ્તથા

રાજેંદ્ર સંધ્યાસમયે તસ્માત્તે પ્રભવંતિ વૈ।
જ્યોત્સ્ના રાત્ર્યહની સન્ધ્યા ચત્વાર્યેતાનિ વૈ વિભોઃ

બ્રહ્મણસ્તુ શરીરાણિ ત્રિગુણોપાશ્રયાણિ ચ।
રજોમાત્રાત્મિકામેવ તતોન્યાં જગૃહે તનું

તતઃ ક્ષુદ્બ્રહ્મણોજાતા જજ્ઞે કોપસ્તયા કૃતઃ।
ક્ષુત્ક્ષામો હ્યંધકારે તુ સોસૃજદ્ભગવાંસ્તતઃ

વિરૂપા અત્તુકામાસ્તે સમધાવંત તં પ્રભુમ્।
રક્ષતામેષ યૈરુક્તં રાક્ષસાસ્તે તતોભવન્

ઊચુઃ ખાદામ ઇત્યન્યે યે તે યક્ષાસ્તુ તેભવન્।
અતિભીતસ્ય તાન્દૃષ્ટ્વા કેશાઃ શીર્યન્તિ વેધસઃ ૧૦૦

હીનાશ્ચ શિરસો ભૂયઃ સમારોહંતિ તે શિરઃ।
સર્પણાત્તેભવન્સર્પા હીનત્વાદહયઃ સ્મૃતાઃ

તતઃ ક્રુદ્ધેન વૈ સ્રષ્ટ્રા ક્રોધાત્માનો વિનિર્મિતાઃ।
વર્ણેન કપિશેનોગ્રા ભૂતાસ્તે પિશિતાશિનઃ

ધયતો ગાં સમુદ્ભૂતા ગંધર્વાસ્તસ્ય તત્ક્ષણાત્।
પિબંતો જજ્ઞિરે વાચં ગંધર્વાસ્તેન તેઽભવન્

એતાનિ સૃષ્ટ્વા ભગવાન્બ્રહ્મા તચ્છક્તિચોદિતઃ।
તતઃ સ્વચ્છંદતોઽન્યાનિ વયાંસિ વયસોઽસૃજત્

અવયો વક્ષસશ્ચક્રે મુખતોજાંશ્ચ સૃષ્ટવાન્।
સૃષ્ટવાનુદરાદ્ગાશ્ચ મહિષાંશ્ચ પ્રજાપતિઃ

પદ્ભ્યાં ચાશ્વાન્સ માતંગાન્રાસભાન્ગવયાન્મૃગાન્।
ઉષ્ટ્રાનશ્વતરાંશ્ચૈવ ન્યંકૂનન્યાશ્ચ જાતયઃ

ઓષધ્યઃ ફલમૂલિન્યો રોમભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે।
ત્રેતાયુગમુખે બ્રહ્મા કલ્પસ્યાદૌ નૃપોત્તમ

સૃષ્ટ્વા પશ્વોષધીસ્સમ્યક્યુયોજ સ તદાધ્વરે।
ગામજં મહિષમ્મેષમશ્વાશ્વતરગર્દભાન્

એતાન્ગ્રામ્યપશૂનાહુરારણ્યાંશ્ચ નિબોધમે।
શ્વાપદો દ્વિખુરો હસ્તી વાનરઃ પઞ્ચમઃ ખગઃ

ઉષ્ટ્રકાઃ પશવષ્ષષ્ઠાસ્સપ્તમાસ્તુ સરીસૃપાઃ।
ગાયત્રં ચ ઋચશ્ચૈવ ત્રિવૃત્સોમં રથન્તરમ્

અગ્નિષ્ટોમં ચ યજ્ઞાનાં નિર્મમે પ્રથમાન્મુખાત્।
યજૂંષિ ત્રૈષ્ટુભં છન્દઃ સ્તોમં પઞ્ચદશં તથા

બૃહત્સામ તથોક્થં ચ દક્ષિણાદસૃજન્મુખાત્।
સામાનિ જગતીચ્છન્દઃ સ્તોમં સપ્તદશં તથા

વૈરૂપમતિરાત્રં ચ પશ્ચિમાદસૃજન્મુખાત્।
એકવિંશમથર્વાણમપ્તોર્યામાણમેવ ચ

આનુષ્ટુભં સવૈરાજમુત્તરાદસૃજન્મુખાત્।
ઉચ્ચાવચાનિ ભૂતાનિ ગાત્રેભ્યસ્તસ્ય જજ્ઞિરે

સુરાસુરપિતૄન્સૃષ્ટ્વા મનુષ્યાંશ્ચ પ્રજાપતિઃ।
તતઃ પુનઃ સસર્જાસૌ સ કલ્પાદૌ પિતામહઃ

યક્ષાન્પિશાચાન્ગંધર્વાંસ્તથૈવાપ્સરસાં ગણાન્।
સિદ્ધકિન્નરરક્ષાંસિ સિંહાન્પક્ષિમૃગોરગાન્

અવ્યયં ચ વ્યયં ચૈવ યદિદં સ્થાણુજંગમમ્।
તત્સસર્જ તદા બ્રહ્મા ભગવાનાદિકૃદ્વિભુઃ

તેષાં યે યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટ્યાં પ્રતિપેદિરે।
તાન્યેવ પ્રતિપદ્યંતે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ

હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવૃતાનૃતે।
તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યંતે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતે

ઇંદ્રિયાર્થેષુ ભૂતેષુ શરીરેષુ ચ સ પ્રભુઃ।
નાનાત્ત્વં વિનિયોગં ચ ધાતૈવ વ્યસૃજત્સ્વયં

નામરૂપં ચ ભૂતાનાં કૃત્યાનાં ચ પ્રપંચનમ્।
વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ દેવાદીનાં ચકાર સઃ

ઋષીણાં નામધેયાનિ યથા વેદે શ્રુતાનિ વૈ।
યથાનિયોગં યોગ્યાનિ અન્યેષામપિ સોકરોત્

યથર્તાવૃતુલિંગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે।
દૃશ્યંતે તાનિતાન્યેવ તથા ભાવા યુગાદિષુ

કરોત્યેવંવિધાં સૃષ્ટિં કલ્પાદૌ સ પુનઃપુનઃ।
સિસૃક્ષુશ્શક્તિયુક્તોસૌ સૃજ્ય શક્તિપ્રચોદિતઃ

ભીષ્મ ઉવાચ।
અર્વાક્સ્રોતાસ્તુ કથિતો ભવતા યસ્તુ માનુષઃ।
બ્રહ્મન્વિસ્તરતો બ્રૂહિ બ્રહ્મા તમસૃજદ્યથા

યથા સવર્ણાનસૃજદ્ગુણાંશ્ચ સ મહામુને।
યચ્ચ તેષાં સ્મૃતં કર્મ વિપ્રાદીનાં તદુચ્યતામ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
સત્વાભિધ્યાયિનઃ પૂર્વં સિસૃક્ષોર્બ્રહ્મણઃ પ્રજાઃ।
અજાયંત કુરુશ્રેષ્ઠ સત્વોદ્રિક્તા મુખાત્પ્રજાઃ

વક્ષસો રજસોદ્રિક્તાસ્તથાન્યા બ્રહ્મણોભવન્।
રજસસ્તમસશ્ચૈવ સમુદ્રિક્તાસ્તથોરુતઃ

પદ્ભ્યામન્યાઃ પ્રજા બ્રહ્મા સસર્જ કુરુસત્તમ।
તમઃપ્રધાનાસ્તાઃ સર્વાશ્ચાતુર્વર્ણ્યમિદં તતઃ

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચ નૃપસત્તમ।
પાદોરુવક્ષસ્થલતો મુખતશ્ચ સમુદ્ગતાઃ

યજ્ઞનિષ્પત્તયે સર્વમેતદ્બ્રહ્મા ચકાર હ।
ચાતુર્વર્ણ્યં મહારાજ યજ્ઞસાધનમુત્તમમ્

યજ્ઞેનાપ્યાયિતા દેવા વૃષ્ટ્યુત્સર્ગેણ માનવાઃ।
આપ્યાયંતે ધર્મયજ્ઞા યતઃ કલ્યાણહેતવઃ

નિષ્પદ્યંતે નરૈસ્તે તુ સુકર્મનિરતૈઃ સદા।
વિરુદ્ધાચરણાપેતૈઃ સદ્ભિઃ સન્માર્ગગામિભિઃ

સ્વર્ગાપવર્ગં માનુષ્યાત્પ્રાપ્નુવંતિ નરા નૃપ।
યચ્ચાભિરુચિતં સ્થાનં તદ્યાંતિ મનુજા વિભો

પ્રજાસ્તા બ્રહ્મણા સૃષ્ટાશ્ચાતુર્વર્ણ્યવ્યવસ્થિતૌ।
સમ્યક્શુદ્ધાઃ સમાચારા ચરણા નૃપસત્તમ

યથેચ્છાવાસનિરતાઃ સર્વબાધાવિવર્જિતાઃ।
શુદ્ધાંતઃકરણાઃ શુદ્ધા ધર્માનુષ્ઠાનનિર્મલાઃ

શુદ્ધે ચ તાસાં મનસિ શુદ્ધાંતઃસંસ્થિતે હરૌ।
શુદ્ધજ્ઞાનં પ્રપશ્યંતિ બ્રહ્માખ્યં યેન તત્પદં

તતઃ કાલાત્મકો યોસૌ વિરિંચા વા સ ઉચ્યતે।
સંસારપાતમત્યર્થં ઘોરમલ્પાલ્પસારવત્

અધર્મબીજભૂતં તત્તમોલોભસમુદ્ગતમ્।
પ્રજાસુ તાસુ રાજેંદ્ર રાગાદિક્રમસાધનમ્

તતઃ સા સહજાસિદ્ધિસ્તેષાં નાતીવ જાયતે।
રાજન્વશ્યાદયશ્ચાન્યાઃ સિદ્ધયોષ્ટૌ ભવંતિ યાઃ

તાસુ ક્ષીણાસ્વશેષાસુ વર્દ્ધમાને ચ પાતકે।
દ્વંદ્વાભિભવદુઃખાર્તાસ્તા ભવંતિ તતઃ પ્રજાઃ

તતો દુર્ગાણિ તાશ્ચક્રુર્વાર્ક્ષં પાર્વતમૌદકમ્।
ધાન્વનં ચ તથા દુર્ગં પુરં ખાર્વટકાદિ યત્

ગૃહાણિ ચ યથાન્યાયં તેષુ ચક્રુઃ પુરાદિષુ।
શીતતાપાદિબાધાનાં પ્રશમાય મહામતે

પ્રતિહારમિમં કૃત્વા શીતાદેસ્તાઃ પ્રજાઃ પુનઃ।
વાર્તોપાયં તતશ્ચક્રુર્હસ્તસિદ્ધિં ચ કર્મજામ્

વ્રીહયશ્ચ યવાશ્ચૈવ ગોધૂમા અણવસ્તિલાઃ।
પ્રિયંગુકોવિદારાશ્ચ કોરદૂષાઃ સચીનકાઃ

માષા મુદ્ગા મસૂરાશ્ચ નિષ્પાવાઃ સકુલત્થકાઃ।
અઢકાશ્ચણકાશ્ચૈવ શણાસ્સપ્તદશ સ્મૃતાઃ

ઇત્યેતા ઓષધીનાં તુ ગ્રામ્યાણાં જાતયો નૃપ।
ઓષધ્યો યજ્ઞિયાશ્ચૈવ ગ્રામ્યાવન્યાશ્ચતુર્દશ

વ્રીહયઃ સયવા માષા ગોધૂમા અણવસ્તિલાઃ।
પ્રિયંગુસપ્તમા હ્યેતા અષ્ટમાસ્તુ કુલુત્થકાઃ

શ્યામાકસ્ત્વથ નીવારો વર્તુલસ્સ ગવેધુકઃ।
અથ વેણુયવાઃ પ્રોક્તાસ્તદ્વન્મર્કટકા નૃપ

ગ્રામ્યા વન્યાઃ સ્મૃતા હ્યેતા ઓષધ્યશ્ચ ચતુર્દશ।
યજ્ઞનિષ્પત્તયે તદ્વત્તથાસાં હેતુરુત્તમઃ ૧૫૦

એતાશ્ચ સહયજ્ઞેન પ્રજાનાં કારણં પરમ્।
પરાપરવિદઃ પ્રાજ્ઞાસ્તતો યજ્ઞાન્વિતન્વતે

અહન્યહન્યનુષ્ઠાનં યજ્ઞાનાં પાર્થિવોત્તમ।
ઉપકારકરં પુંસાં ક્રિયમાણં ફલાર્થિનામ્

યેષાં ચકાલસૃષ્ટોસૌ પપા(?)બિંદુર્મહામતે।
મર્યાદાં સ્થાપયામાસ યથાસ્થાનં યથાગુણમ્

વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ ધર્માન્ધર્મભૃતાંવર।
લોકાંશ્ચ સર્વવર્ણાનાં સમ્યગ્ધર્માનુપાલિનામ્

પ્રાજાપત્યં બ્રાહ્મણાનાં સ્મૃતં સ્થાનં તુ પાર્થિવ।
સ્થાનમૈંદ્રં ક્ષત્રિયાણાં સઙ્ગ્રામેષ્વનિવર્તિનામ્

વૈશ્યાનામ્મારુતં સ્થાનં સ્વધર્મમનુવર્તિનામ્।
ગાન્ધર્વં શૂદ્રજાતીનાં પરિચર્યા સુવર્તિનામ્

અષ્ટાશીતિસહસ્રાણાં યતીનામૂર્દ્ધ્વરેતસામ્।
સ્મૃતં તેષાં તુ યત્સ્થાનં તદેવ ગુરુવાસિનામ્

સપ્તર્ષીણાં ચ યત્સ્થાનં સ્મૃતં તદ્વૈ વનૌકસામ્।
પ્રાજાપત્યં ગૃહસ્થાનાં ન્યાસિનાં બ્રાહ્મસંજ્ઞિતમ્

યોગિનામમૃતં સ્થાનં બ્રહ્મણઃ પરમં પદં।
એકાંતિનઃ સદોદ્યુક્તા ધ્યાયિનો યોગિનો હિ યે

તેષાં તત્પરમં સ્થાનં યત્તત્પશ્યંતિ સૂરયઃ।
ગતાગતાનિ વર્ત્તંતે ચંદ્રાદિત્યાદયો ગ્રહાઃ

અદ્યાપિ ન નિવર્તંતે નારાયણપરાયણાઃ।
તામિસ્રમંધતામિસ્રં મહારૌરવ રૌરવમ્

અસિપત્રવનં ઘોરં કાલસૂત્રમવીચિમત્।
વિનિંદકાનાં વેદસ્ય યજ્ઞવ્યાઘાતકારિણામ્

સ્થાનમેતત્સમાખ્યાતં સ્વધર્મત્યાગિનશ્ચ યે।
તતોભિધ્યાયતસ્તસ્ય જજ્ઞિરે માનસાઃ પ્રજાઃ

તચ્છરીરસમુત્પન્નૈઃ કાયસ્થૈઃ કરણૈઃ સહ।
ક્ષેત્રજ્ઞાઃ સમવર્ત્તંત ગાત્રેભ્યસ્તસ્ય ધીમતઃ

તે સર્વે સમવર્તંત યે મયા પ્રાગુદાહૃતાઃ।
દેવાદ્યાઃ સ્થાવરાં તાશ્ચ ત્રૈગુણ્યવિષયેસ્થિતાઃ

એવં ભૂતાનિ સૃષ્ટાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ।
યદાસ્ય તાઃ પ્રજાઃ સર્વાનવ્યવર્દ્ધંતધીમતઃ

અથાન્યાન્માનસાન્પુત્રાન્સદૃશાનાત્મનોઽસૃજત્।
ભૃગું માં પુલહં ચૈવ ક્રતુમંગિરસં તથા

મરીચિં દક્ષમત્રિં ચવસિષ્ઠંચૈવમાનસાન્।
નવબ્રહ્માણ ઇત્યેતેપુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ

સનંદનાદયો યે ચ પૂર્વં સૃષ્ટાસ્તુ વેધસા।
ન તે લોકેષ્વસજ્જંત નિરપેક્ષાઃ પ્રજાસુતે

સર્વે હ્યાગતવિજ્ઞાના વીતરાગા વિમત્સરાઃ।
તેષ્વેવં નિરપેક્ષેષુ લોકસૃષ્ટૌ મહાત્મનઃ

બ્રહ્મણોભૂન્મહાન્ક્રોધસ્ત્રૈલોક્યદહન ક્ષમઃ।
તસ્ય ક્રોધાત્સમુદ્ભૂતં જ્વાલામાલાવદીપિતમ્

બ્રહ્મણસ્તુ તદા જ્યોતિસ્ત્રૈલોક્યમખિલં દહત્।
ભ્રકુટી કુટિલાત્તસ્ય લલાટાત્ક્રોધદીપિતાત્

સમુત્પન્નસ્તદા રુદ્રો મધ્યાહ્નાર્કસમપ્રભઃ।
અર્દ્ધનારીનરવપુઃ પ્રચણ્ડોતિ શરીરવાન્

વિભજાત્માનમિત્યુક્ત્વા તં બ્રહ્માંતર્દધેઃ તતઃ।
તથોક્તોસૌ દ્વિધા સ્ત્રીત્વં પુરુષત્વં તથાકરોત્

બિભેદ પુરુષત્વં ચ દશધા ચૈકધા ચ સઃ।
સૌમ્યાસૌમ્યૈસ્તથા રૂપૈઃ શાંતૈઃ સ્ત્રીત્વં ચ સ પ્રભુઃ

બિભેદ બહુધા ચૈવ સ્વરૂપૈરસિતૈઃ સિતૈઃ।
તતો બ્રહ્મા સ્વયંભૂતં પૂર્વં સ્વાયંભુવં પ્રભુમ્

આત્માનમેવ કૃતવાન્પ્રજાપત્યે મનું નૃપ।
શતરૂપાં ચ તાં નારીં તપોનિર્દ્ધૂતકલ્મષામ્

સ્વાયંભુવો મનુર્નામ પત્નીત્વે જગૃહે પ્રભુઃ।
તસ્માચ્ચ પુરુષાદ્દેવી શતરૂપા વ્યજાયત

પ્રિયવ્રતોત્તાતનપાદ પ્રસૂત્યાકૂતિ સંજ્ઞિતમ્।
દદૌ પ્રસૂતિં દક્ષાય આકૂતિં રુચયે પુરા

પ્રજાપતિઃ સ જગ્રાહ તયોર્જજ્ઞે સ દક્ષિણઃ।
પુત્રો યજ્ઞો મહાભાગ દંપત્યોર્મિથુનં તતઃ

યજ્ઞસ્ય દક્ષિણાયાં તુ પુત્રા દ્વાદશ જજ્ઞિરે।
યામા ઇતિ સમાખ્યાતા દેવાઃ સ્વાયંભુવે મનૌ

પ્રસૂત્યાં ચ તથા દક્ષશ્ચતસ્રો વિંશતિં તથા।
સસર્જ કન્યાસ્તાસાં તુ સમ્યઙ્નામાનિ મે શૃણુ

શ્રદ્ધા લક્ષ્સીર્ધૃતિઃ પુષ્ટિસ્તુષ્ટિર્મેધા ક્રિયા તથા।
બુદ્ધિર્લજ્જાવપુઃ શાંતિરૃદ્ધિઃ કીર્તિસ્ત્રયોદશી

પત્ન્યર્થં પ્રતિજગ્રાહ ધર્મો દાક્ષાયિણીઃ પ્રભુઃ।
તાભ્યઃ શિષ્ટા યવીયસ્ય(સ્પ?) એકાદશ સુલોચનાઃ

ખ્યાતિઃ સત્યથ સંભૂતિઃ સ્મૃતિઃ પ્રીતિઃ ક્ષમા તથા।
સન્નતિશ્ચાનસૂયા ચ ઊર્જ્જા સ્વાહા સ્વધા તથા

ભૃગુર્ભવો મરીચિશ્ચ તથા ચૈવાંગિરા મુનિઃ।
અહં ચ પુલહશ્ચૈવ ક્રતુર્મુનિવરસ્તથા

અત્રિર્વસિષ્ઠો વહ્નિશ્ચ પિતરશ્ચ યથાક્રમમ્।
ખ્યાત્યાદ્યા જગૃહુઃ કન્યા મુનયો રાજસત્તમ

શ્રદ્ધા કામં બલં લક્ષ્મીર્નિયમં ધૃતિરાત્મજમ્।
સંતોષં ચ તથા તુષ્ટિર્લોભં પુષ્ટિરસૂયત

મેધા શ્રુતં ક્રિયા દણ્ડં નયં વિનયમવે ચ।
બોધં બુદ્ધિસ્તથા લજ્જા વિનયં વપુરાત્મજમ્

વ્યવસાયં પ્રજજ્ઞે વૈ ક્ષેમં શાન્તિરસૂયત।
સુખમૃદ્ધિર્યશઃ કીર્તિરિત્યેતે ધર્મસૂનવઃ

કામાન્નંદી સુતં હર્ષં ધર્મપૌત્રમસૂયત।
હિંસા ભાર્યાત્વધર્મસ્ય તસ્ય જજ્ઞે તદાનૃતં

કન્યા ચ નિકૃતિસ્તાભ્યાં ભયં નરક એવ ચ।
માયા ચ વેદના ચૈવ મિથુનં દ્વંદ્વમેવ ચ

તયોર્જજ્ઞેથ વૈ માયા મૃત્યું ભૂતાપહારિણમ્।
વેદનાયાસ્તતશ્ચાપિ દુઃખં જજ્ઞેથ રૌરવાત્

મૃત્યોર્વ્યાધિજરાશોક તૃષ્ણાક્રોધાશ્ચ જજ્ઞિરે।
દુઃખોત્તરાઃ સ્મૃતા હ્યેતે સર્વે ચાધર્મલક્ષણાઃ

નૈષાં ભાર્યાસ્તિ પુત્રો વા તે સર્વે હ્યૂર્દ્ધ્વરેતસઃ।
રૌદ્રાણ્યેતાનિ રૂપાણિ બ્રહ્મણો નૃવરાત્મજ

નિત્યં પ્રલયહેતુત્વં જગતોસ્ય પ્રયાંતિ વૈ।
રુદ્રસર્ગં પ્રવક્ષ્યામિ યથા બ્રહ્મા ચકાર હા(?)

કલ્પાદાવાત્મનસ્તુલ્યં સુતં પ્રધ્યાયતસ્તતઃ।
પ્રાદુરાસીત્પ્રભોરંકે કુમારો નીલલોહિતઃ

રુદન્વૈ સુસ્વરં સોથ દ્રવંશ્ચ નૃપસત્તમ।
કિં રોદિષીતિ તં દેવો રુદંતં પ્રત્યુવાચ હ

નામધેહીતિ તં સોથ પ્રત્યુવાચ પ્રજાપતિમ્।
રોદનાદ્રુદ્રનામાસિ મા રોદીર્ધૈર્યમાવહ

એવમુક્તઃ પુનસ્સોથ સપ્તકૃત્વો રુરોદ હ।
તતોન્યાનિ દદૌ તસ્મૈ સપ્તનામાનિ વૈ પ્રભુઃ ૨૦૦

મૂર્ત્તીનાં ચૈવમષ્ટાનાં સ્થાનાન્યષ્ટૌ ચકાર હ।
ભવં શર્વમથેશાનં તથા પશુપતિં નૃપ

ભીમમુગ્રં મહાદેવમુવાચ સ પિતામહઃ।
સૂર્યો જલં મહી વહ્નિર્વાયુરાકાશમેવ ચ

દીક્ષિતો બ્રાહ્મણઃ સોમ ઇત્યેતે તનવઃ કમાત્।
એવં પ્રકારો રુદ્રોસૌ સતીં ભાર્યામવિંદત

દક્ષકોપાચ્ચ તત્યાજ સા સતી સ્વં કલેવરમ્।
હિમવદ્દુહિતા સાભૂન્મેનાયાં નૃપસત્તમ

ઉપયેમે પુનશ્ચૈવ યાચિત્વા ભગવાન્ભવઃ।
દાક્ષી ધાતૃવિધાતારૌ ભૃગોઃ ખ્યાતિરસૂયત

શ્રિયં ચ દેવદેવસ્ય પત્ની નારાયણસ્ય યા

।
ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે તૃતીયોધ્યાયઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે તૃતીયોધ્યાયઃ