પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.1

શ્રીવિષ્ણવે નમઃ
સ્વચ્છં ચંદ્રાવદાતં કરિકરમકરક્ષોભસંજાતફેનં।
બ્રહ્મોદ્ભૂતિપ્રસક્તૈર્વ્રતનિયમપરૈઃ સેવિતં વિપ્રમુખ્યૈઃ।
કારાલંકૃતેન ત્રિભુવનગુરુણા બ્રહ્મણા દૃષ્ટિપૂતં।
સંભોગાભોગરમ્યં જલમશુભહરં પૌષ્કરં વઃ પુનાતુ

સૂતમેકાંતમાસીનં વ્યાસશિષ્યં મહામતિઃ।
લોમહર્ષણનામા વા ઉગ્રશ્રવસમાહ તત્

ઋષીણામાશ્રમાંસ્તાત ગત્વા ધર્માન્સમાસતઃ।
પૃચ્છતાં વિસ્તરાદ્બ્રૂહિ યન્મત્તઃ શ્રુતવાનસિ

વેદવ્યાસાન્મયા પુત્ર પુરાણાન્યખિલાનિ ચ।
તવાખ્યાતાનિ પ્રાપ્તાનિ મુનિભ્યો વદ વિસ્તરાત્

પ્રયાગે મુનિવર્યૈશ્ચ યથાપૃષ્ટઃ સ્વયં પ્રભુઃ।
પૃષ્ટેન ચાનુશિષ્ટાસ્તે મુનયો ધર્મકાંક્ષિણઃ

દેશં પુણ્યમભીપ્સંતો વિભુના ચ હિતૈષિણા।
સુનાભં દિવ્યરૂપં ચ સત્યગં શુભવિક્રમં

અનૌપમ્યમિદં ચક્રં વર્તમાનમતંદ્રિતાઃ।
પૃષ્ટતો યાતનિયમાત્પદં પ્રાપ્સ્યથ યદ્ધિતમ્

ગચ્છતો ધર્મચક્રસ્ય યત્ર નેમિર્વિશીર્યતે।
પુણ્યઃ સ દેશો મંતવ્ય ઇત્યુવાચ સ્વયં પ્રભુઃ

ઉક્ત્વા ચૈવમૃષીન્સર્વાનદૃશ્યત્વમગાત્પુનઃ।
ગંગાવર્તસમાહારો નેમિર્યત્ર વ્યશીર્યત

ઈજિરે દીર્ઘસત્રેણ ઋષયો નૈમિષે તદા।
તત્ર ગત્વા તુ તાન્બ્રૂહિ પૃચ્છતો ધર્મસંશયાન્

ઉગ્રશ્રવાસ્તતો ગત્વા જ્ઞાનવિન્મુનિપુંગવાન્।
અભિગમ્યોપસંગૃહ્ય નમસ્કૃત્વા કૃતાંજલિઃ

તોષયામાસ મેધાવી પ્રણિપાતેન તાનૃષીન્।
તે ચાપિ સત્રિણઃ પ્રીતાઃ સસદસ્યા મહાત્મને

તસ્મૈ સમેત્ય પૂજાં ચ યથાવત્પ્રતિપેદિરે।
ઋષય ઊચુઃ।
કુતસ્ત્વમાગતઃ સૂત કસ્માદ્દેશાદિહાગતઃ

કારણં ચાગમે બ્રૂહિ વૃંદારકસમદ્યુતે।
સૂત ઉવાચ।
પિત્રાહં તુ સમાદિષ્ટો વ્યાસશિષ્યેણ ધીમતા

શુશ્રૂષસ્વ મુનીન્ગત્વા યત્તે પૃચ્છંતિ તદ્વદ।
વદંતુ ભગવંતો માં કથયામિ કથાં તુ યાં

પુરાણં ચેતિહાસં વા ધર્માનથ પૃથગ્વિધાન્।
તાં ગિરં મધુરાં તસ્ય શુશ્રુવુરૃષિસત્તમાઃ

અથ તેષાં પુરાણસ્ય શુશ્રૂષા સમપદ્યત।
દૃષ્ટ્વા તમતિવિશ્વસ્તં વિદ્વાંસં લૌમહર્ષણિં

તસ્મિન્સત્રે કુલપતિસ્સર્વશાસ્ત્રાવિશારદઃ।
શૌનકો નામ મેધાવી વિજ્ઞાનારણ્યકે ગુરુઃ

ઇત્થં તદ્ભાવમાલંબ્ય ધર્માઞ્છુશ્રૂષુરાહ તમ્।
ત્વયા સૂત મહાબુદ્ધે ભગવાન્બ્રહ્મવિત્તમઃ

ઇતિહાસપુરાણાર્થં વ્યાસઃ સમ્યગુપાસિતઃ।
દુદોહિથમતિં તસ્ય ત્વં પુરાણાશ્રયાં શુભાં

અમીષાં વિપ્રમુખ્યાનાં પુરાણં પ્રતિ સમ્પ્રતિ।
શુશ્રૂષાઽસ્તે મહાબુદ્ધે તછ્રાવયિતુમર્હસિ

સર્વે હીમે મહાત્માનો નાનાગોત્રાઃ સમાગતાઃ।
સ્વાન્સ્વાનંશાન્પુરાણોક્તાઞ્છૃણ્વન્તુ બ્રહ્મવાદિનઃ

સંપૂર્ણે દીર્ઘસત્રેસ્મિંસ્તાંસ્ત્વં શ્રાવય વૈ મુનીન્।
પાદ્મં પુરાણં સર્વેષાં કથયસ્વ મહામતે

કથં પદ્મં સમુદ્ભૂતં બ્રહ્મ તત્ર કથં ન્વભૂત્।
પ્રોદ્ભૂતેન કથં સૃષ્ટિઃ કૃતા તાં તુ તથા વદ

એવં પૃષ્ટસ્તતસ્તાંસ્તુ પ્રત્યુવાચ શુભાં ગિરમ્।
સૂક્ષ્મં ચ ન્યાયસંયુક્તં પ્રાબ્રવીદ્રૌમહર્ષણિઃ

પ્રીતોસ્મ્યનુગૃહીતોસ્મિ ભવદ્ભિરિહ ચોદનાત્।
પુરાણાર્થં પુરાણજ્ઞૈઃ સર્વધર્મપરાયણૈઃ

યથાશ્રુતં સુવિખ્યાતં તત્સર્વં કથયામિ વઃ।
ધર્મ એષ તુ સૂતસ્ય સદ્ભિર્દૃષ્ટઃ સનાતનઃ

દેવતાનામૃષીણાં ચ રાજ્ઞાં ચામિતતેજસામ્।
વંશાનાં ધારણં કાર્યં સ્તુતીનાં ચ મહાત્મનામ્

ઇતિહાસપુરાણેષુ દૃષ્ટા યે બ્રહ્મવાદિનઃ।
ન હિ વેદેષ્વધીકારઃ કશ્ચિત્સૂતસ્ય દૃશ્યતે

વૈન્યસ્ય હિ પૃથોર્યજ્ઞે વર્ત્તમાને મહાત્મનઃ।
માગધશ્ચૈવ સૂતશ્ચ તમસ્તૌતાં નરેશ્વરમ્

તુષ્ટેનાથ તયોર્દ્દત્તો વરો રાજ્ઞા મહાત્મના।
સૂતાય સૂતવિષયો મગધો માગધાય ચ

તત્ર સૂત્યાં સમુત્પન્નઃ સૂતો નામેહ જાયતે।
ઐન્દ્રે સત્રે પ્રવૃત્તે તુ ગ્રહયુક્તે બૃહસ્પતૌ

તમેવેંદ્રં બાર્હસ્પત્યે તત્ર સૂતો વ્યજાયત।
શિષ્યહસ્તેન યત્પૃક્તમભિભૂતં ગુરોર્હવિઃ

અધરોત્તરધારેણ જજ્ઞે તદ્વર્ણસંકરમ્।
યેત્ર ક્ષત્રાત્સમભવન્બ્રાહ્મણ્યાશ્ચૈવ યોનિતઃ

પૂર્વેણૈવ તુ સાધર્મ્યાદ્વૈધર્માસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ।
મધ્યમો હ્યેષ સૂતસ્ય ધર્મઃ ક્ષેત્રોપજીવિનઃ

પુરાણેષ્વધિકારો મે વિહિતો બ્રાહ્મણૈરિહ।
દૃષ્ટ્વા ધર્મમહં પૃષ્ટો ભવદ્ભિર્બ્રહ્મવાદિભિઃ

તસ્માત્સમ્યગ્ભુવિ બ્રૂયાં પુરાણમૃષિપૂજિતમ્।
પિતૄણાં માનસી કન્યા વાસવં સમપદ્યત

અપધ્યાતા ચ પિતૃભિર્મત્સ્યગર્ભે બભૂવ સા।
અરણીવ હુતાશસ્ય નિમિત્તં પુણ્યજન્મનઃ

તસ્યાં બભૂવ પૂતાત્મા મહર્ષિસ્તુ પરાશરાત્।
તસ્મૈ ભગવતે કૃત્વા નમઃ સત્યાય વેધસે

પુરુષાય પુરાણાય બ્રહ્મવાક્યાનુવર્તિને।
માનવચ્છદ્મરૂપાય વિષ્ણવે શંસિતાત્મને

જાતમાત્રં ચ યં વેદ ઉપતસ્થે સસંગ્રહઃ।
મતિમંથાનમાવિધ્ય યેનાસૌ શ્રુતિસાગરાત્

પ્રકાશો જનિતો લોકે મહાભારત ચંદ્રમાઃ।
ભારતં ભાનુમાન્વિષ્ણુર્યદિ ન સ્યુરમી ત્રયઃ

તતોઽજ્ઞાનતમોંધસ્ય કાવસ્થા જગતો ભવેત્।
કૃષ્ણદ્વૈપાયનં વ્યાસં વિદ્ધિ નારાયણં પ્રભુમ્

કો હ્યન્યઃ પુંડરીકાક્ષાન્મહાભારતકૃદ્ભવેત્।
તસ્માદહમુપાશ્રૌષં પુરાણં બ્રહ્મવાદિનઃ

સર્વજ્ઞાત્સર્વલોકેષુ પૂજિતાદ્દીપ્તતેજસઃ।
પુરાણં સર્વશાસ્ત્રાણાં પ્રથમં બ્રહ્મણા સ્મૃતમ્

ઉત્તમં સર્વલોકાનાં સર્વજ્ઞાનોપપાદકમ્।
ત્રિવર્ગસાધનં પુણ્યં શતકોટિપ્રવિસ્તરમ્

નિઃશેષેષુ ચ લોકેષુ વાજિરૂપેણ કેશવઃ।
બ્રહ્મણસ્તુ સમાદેશાદ્વેદાનાહૃતવાનસૌ

અંગાનિ ચતુરો વેદાન્પુરાણન્યાયવિસ્તરમ્।
અસુરેણાખિલં શાસ્ત્રમપહૃત્યાત્મસાત્કૃતમ્

મત્સ્યરૂપેણાજહાર કલ્પાદાવુદકાર્ણવે।
અશેષમેતદવદદુદકાંતર્ગતો વિભુઃ

શ્રુત્વા જગાદ ચ મુનીન્પ્રતિવેદાંશ્ચતુર્મુખઃ।
પ્રવૃત્તિસ્સર્વશાસ્ત્રાણાં પુરાણસ્યાભવત્તદા૫૦

કાલેનાગ્રહણં દૃષ્ટ્વા પુરાણસ્ય તદા વિભુઃ।
વ્યાસરૂપસ્તદા બ્રહ્મા સંગ્રહાર્થં યુગે યુગે

ચતુર્લક્ષપ્રમાણેન દ્વાપરે દ્વાપરે જગૌ।
તદાષ્ટાદશધા કૃત્વા ભૂલોકેસ્મિન્પ્રકાશિતં

અદ્યાપિ દેવલોકેષુ શતકોટિપ્રવિસ્તરમ્।
તદેવાત્ર ચતુર્લક્ષં સંક્ષેપેણ નિવેશિતમ્

પ્રવક્ષ્યામિ મહાપુણ્યં પુરાણં પાદ્મસઞ્જ્ઞિતમ્।
સહસ્રં પઞ્ચપઞ્ચાશત્પંચખણ્ડૈસ્સમન્વિતમ્

તત્રાદૌ સૃષ્ટિખણ્ડં સ્યાદ્ભૂમિખણ્ડં તતઃ પરમ્।
સ્વર્ગખણ્ડં તતઃ પશ્ચાત્તતઃ પાતાલખણ્ડકમ્

પઞ્ચમં ચ તતઃ ખ્યાતમુત્તરં ખણ્ડમુત્તમમ્।
એતદેવ મહાપદ્મમુદ્ભૂતં યન્મયં જગત્

તદ્વૃત્તાન્તાશ્રયં યસ્માત્પાદ્મમિત્યુચ્યતે તતઃ।
એતત્પુરાણમમલં વિષ્ણુમાહાત્મ્યનિર્મલમ્

દેવદેવો હરિર્યદ્વૈ બ્રહ્મણે પ્રોક્તવાન્પુરા।
બ્રહ્મણાભિહિતં પૂર્વં યાવન્માત્રં મરીચયે

એતદેવ ચ વૈ બ્રહ્મા પાદ્મં લોકે જગાદ વૈ।
સર્વભૂતાશ્રયં તચ્ચ પાદ્મમિત્યુચ્યતે બુધૈઃ

પાદ્મં તત્પંચપંચાશત્સહસ્રાણીહ પઠ્યતે।
પંચભિઃ પર્વભિઃ પ્રોક્તં સંક્ષેપાદ્વ્યાસકારિતાત્

પૌષ્કરં પ્રથમં પર્વ યત્રોત્પન્નઃ સ્વયં વિરાટ્।
દ્વિતીયં તીર્થપર્વ સ્યાત્સર્વગ્રહગણાશ્રયમ્

તૃતીયપર્વગ્રહણા રાજાનો ભૂરિદક્ષિણાઃ।
વંશાનુચરિતં ચૈવ ચતુર્થે પરિકીર્તિતમ્

પંચમે મોક્ષતત્વં ચ સર્વતત્વં નિગદ્યતે।
પૌષ્કરે નવધા સૃષ્ટિઃ સર્વેષાં બ્રહ્મકારિતા

દેવતાનાં મુનીનાં ચ પિતૃસર્ગસ્તથાપરઃ।
દ્વિતીયે પર્વતાશ્ચૈવ દ્વીપાઃ સપ્ત સસાગરાઃ

તૃતીયે રુદ્રસર્ગસ્તુ દક્ષશાપસ્તથૈવ ચ।
ચતુર્થે સંભવો રાજ્ઞાં સર્વવંશાનુકીર્ત્તનમ્

અન્ત્યેપવર્ગસંસ્થાનં મોક્ષશાસ્ત્રાનુકીર્ત્તનમ્।
સર્વમેતત્પુરાણેઽસ્મિત્કથયિષ્યામિ વો દ્વિજાઃ

ઇદં પવિત્રં યશસો નિધાનમિદં પિતૄણામતિવલ્લભં સ્યાત્ ઇદં ચ દેવસ્ય સુખાય નિત્યમિદં મહાપાતકભિચ્ચ પુંસામ્

ઇતિ શ્રી પદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે પુરાણાવતારે પ્રથમોઽધ્યાયઃ