પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.20

ભીષ્મ ઉવાચ।
અત્યાશ્ચર્યવતી રમ્યા કથેયં પાપનાશિની।
વિસ્તરેણ ચ મે બ્રૂહિ યાથાતથ્યેન પૃચ્છતઃ

માહાત્મ્યં મધ્યમસ્યાપિ ઋષિભિઃ પરિકીર્તિતમ્।
ફલં ચાન્નસ્ય કથિતં માહાત્મ્યં ચ દમસ્ય તુ

વિષ્ણુના ચ પદન્યાસઃ કૃતો યત્ર મહામુને।
કનીયસસ્તથોત્પત્તિર્યથાભૂતા વદસ્વ મે

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
પુરા રથંતરે કલ્પે રાજાસીત્પુષ્પવાહનઃ।
નામ્ના લોકેષુ વિખ્યાતસ્તેજસા સૂર્યસન્નિભઃ

તપસા તસ્ય તુષ્ટેન ચતુર્વક્ત્રેણ ભારત।
કમલં કાંચનં દત્તં યથાકામગમં નૃપ

સપ્તદ્વીપાનિ લોકં ચ યથેષ્ટં વિચરત્સદા।
કલ્પાદૌ તુ સમં દ્વીપં તસ્ય પુષ્કરવાસિના

લોકેન પૂજિતં તસ્માત્પુષ્કરદ્વીપમુચ્યતે।
તદેવ બ્રહ્મણા દત્તં યાનમસ્ય તતોંબુજમ્

પુષ્પવાહન ઇત્યાહુસ્તસ્માત્તં દેવદાનવાઃ।
નૌપમ્યમસ્તીહ જગત્ત્રયેપિ બ્રહ્માંબુજસ્થસ્ય ચ તસ્ય રાજ્ઞઃ

તપોનુભાવાદથ તસ્ય રાજ્ઞી નારી સહસ્રૈરભિવંદ્યમાના।
નામ્ના ચ લાવણ્યવતી બભૂવ યા પાર્વતીવેષ્ટતમા ભવસ્ય

તસ્યાત્મજાનામયુતં બભૂવ ધર્માત્મનામગ્ર્યધનુર્ધરાણામ્।
તદાત્મજાંસ્તાનભિવીક્ષ્ય રાજા મુહુર્મુહુર્વિસ્મયમાસસાદ

સોભ્યાગતં પૂજ્ય મુનિપ્રવીરં પ્રચેતસં વાક્યમિદં બભાષે।
કસ્માદ્વિભૂતિરચલામરમર્ત્યપૂજા જાતા કથં કમલજા સદૃશી સુરાજ્ઞી

ભાર્યા મયાલ્પતપસા પરિતોષિતેન દત્તં મમાંબુજગૃહં ચ મુનીંદ્ર ધાત્રા।
યસ્મિન્પ્રવિષ્ટમપિ કોટિશતં નૃપાણાં સામાત્યકુંજરરથૌઘજનાવૃતાનાં

નાલક્ષ્યતે ક્વગતમમ્બરગામિભિશ્ચ તારાગણેંદુરવિરશ્મિભિરપ્યગમ્યમ્।
તસ્માત્કિમન્યજનનીજઠરોદ્ભવેન ધર્માદિકં કૃતમશેષજનાતિગં યત્

સર્વૈર્મયાથ તનયૈરથ વાનયાપિ સદ્ભાર્યયા તદખિલં કથય પ્રચેતઃ।
સોપ્યભ્યધાદથ ભવાંતરિતં નિરીક્ષ્ય પૃથ્વીપતે શૃણુ તદદ્ભુતહેતુવૃત્તમ્

જન્માભવત્તવ તુ લુબ્ધકુલેપિ ઘોરં જાતસ્ત્વમપ્યનુદિનં કિલ પાપકારી।
વપુરપ્યભૂત્તવ પુનઃ પુરુષાંગસંધિદુર્ગંધિસત્ત્વકુનખાભરણં સમંતાત્

ન ચ તે સુહૃન્ન સુતબંધુજનો ન તાદૃક્નૈવસ્વસા ન જનની ચ તદાભિશસ્તા।
અતિસંમતા પરમભીષ્ટતમાભિમુખી જાતા મહી શતવયોષિદિયં સુરૂપા

અભૂદનાવૃષ્ટિરતીવ રૌદ્રા કદાચનાહારનિમિત્તમસ્યાં।
ક્ષુત્પીડિતેન ભવતા તુ યદા ન કિંચિદાસાદિતં વન્યફલાદિ ભક્ષ્યં

અથાભિદૃષ્ટં મહદંબુજાઢ્યં સરોવરં પંકપરીતરોધઃ।
પદ્માન્યથાદાય તતો બહૂનિ ગતઃ પુરં વૈદિશ નામધેયં

તન્મૂલ્યલાભાય પુરં સમસ્તં ભ્રાંતં ત્વયાશેષમહસ્તદાસીત્।
ક્રેતા ન કશ્ચિત્કમલેષુ જાતઃ ક્લાંતઃ પરં ક્ષુત્પરિપીડિતશ્ચ

ઉપવિષ્ટસ્ત્વમેકસ્મિન્સભાર્યો ભવનાંગણે।
તતો રાત્રૌ ભવાંસ્તત્ર અશ્રૌષીન્મંગલધ્વનિં

સભાર્યસ્તત્ર ગતવાન્યત્રાસૌ મંગલધ્વનિઃ।
તત્ર મંડલમધ્યસ્થા વિષ્ણોરર્ચાવિલોકિતા

વેશ્યાનંગવતી નામ બિભ્રતી દ્વાદશીવ્રતં।
સમાપ્ય માઘમાસસ્ય દ્વાદશ્યાં લવણાચલં

ન્યવેદયત્તુ ગુરવે શય્યાં ચોપસ્કરાન્વિતામ્।
અલંકૃત્ય હૃષીકેશં સૌવર્ણં સમમાદરાત્

સા તુ દૃષ્ટા તતસ્તાભ્યામિદં ચ પરિચિંતિતં।
કિમેભિઃ કમલૈઃ કાર્યં વરં વિષ્ણુરલંકૃતઃ

ઇતિ ભક્તિસ્તદા જાતા દંપત્યોસ્તુ નરેશ્વર।
તત્પ્રસંગાત્સમભ્યર્ચ્ય કેશવં લવણાચલં

શય્યા ચ પુષ્પપ્રકરૈઃ પૂજિતાભૂચ્ચ સર્વશઃ।
અથાનંગવતી તુષ્ટા તયોર્ધાન્યશતત્રયમ્

દીયતામાદિદેશાથ કલધૌતપલત્રયં।
ન ગૃહીતં તતસ્તાભ્યાં મહાસત્વાવલંબનાત્

અનંગવત્યા ચ પુનસ્તયોરન્નં ચતુર્વિધં।
આનીય વ્યાહૃતં ચાન્નં ભુજ્યતામિતિ ભૂપતે

તાભ્યાં ચ તદપિ ત્યક્તં ભોક્ષ્યાવઃ શ્વો વરાનને।
પ્રસંગાદુપવાસો નૌ તવાદ્યાસ્તુ શુભાવહઃ

જન્મપ્રભૃતિ પાપિષ્ઠાવાવાં દેવિ દૃઢવ્રતે।
ત્વત્પ્રસંગાદ્ભવદ્ગેહે ધર્મલેશોસ્તુ નાવિહ

ઇતિ જાગરણં તાભ્યાં તત્પ્રસંગાદનુષ્ઠિતં।
પ્રભાતે ચ તયા દત્તા શય્યા સલવણાચલા

ગ્રામશ્ચ ગુરવે ભક્ત્યા વિપ્રેભ્યો દ્વાદશૈવ તુ।
વસ્ત્રાલંકારસંયુક્તા ગાવશ્ચ કનકાન્વિતાઃ

ભોજનં ચ સુહૃન્મિત્રદીનાંધકૃપણૈઃ સહ।
તચ્ચ લુબ્ધકદાંપત્યં પૂજયિત્વા વિસર્જિતમ્

સ ભવાન્લુબ્ધકો જાતઃ સપત્નીકો નૃપેશ્વરઃ।
પુષ્કરપ્રકરાત્તસ્માત્કેશવસ્ય તુ પૂજનાત્

વિનષ્ટાશેષપાપસ્ય તવ પુષ્કરમંદિરં।
તસ્ય સત્યસ્ય માહાત્મ્યાદલોભતપસા નૃપ

પ્રાદાત્કામગમં યાનં લોકનાથશ્ચતુર્મુખઃ।
સંતુષ્ટસ્તવ રાજેંદ્ર પુષ્કરં ત્વં સમાશ્રય

કલ્પં સત્વં સમાસાદ્ય વિભૂતિદ્વાદશીવ્રતં।
કુરુ રાજેંદ્ર નિર્વાણમવશ્યં સમવાપ્સ્યસિ

એતદુક્ત્વા તુ સ મુનિસ્તત્રૈવાંતરધીયત।
રાજા યથોક્તં ચ પુનરકરોત્પુષ્પવાહનઃ

ઇદમાચરતો રાજન્નખંડવ્રતતા ભવેત્।
યથાકથંચિત્કાલેન દ્વાદશદ્વાદશીર્નૃપ

કર્તવ્યા શક્તિતો દેવ વિપ્રેભ્યો દક્ષિણા નૃપ।
જ્યેષ્ઠે ગાવઃ પ્રદાતવ્યા મધ્યમે ભૂમિરુત્તમા

કનિષ્ઠે કાંચનં દેયમિત્યેષા દક્ષિણા સ્મૃતા।
પ્રથમં બ્રહ્મદૈવત્યં દ્વિતીયં વૈષ્ણવં તથા

તૃતીયં રુદ્રદૈવત્યં ત્રયો દેવાસ્ત્રિષુ સ્થિતાઃ।
ઇતિ કલુષવિદારણં જનાનાં પઠતિ ચ યસ્તુ શૃણોતિ ચાપિ ભક્ત્યા

મતિમપિ ચ સ યાતિ દેવલોકે વસતિ ચ રોમસમાનિ વત્સરાણિ।
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ વ્રતાનામુત્તમં વ્રતં

કથિતં તેન રુદ્રેણ મહાપાતકનાશનમ્।
નક્તમબ્દં ચરિત્વા તુ ગવાસાર્ધં કુટુંબિને

હૈમં ચક્રં ત્રિશૂલં ચ દદ્યાદ્વિપ્રાય વાસસી।
એવં યઃ કુરુતે પુણ્યં શિવલોકે સ મોદતે

એતદેવ વ્રતં નામ મહાપાતકનાશનમ્।
યસ્વેકભક્તેન ક્ષિપેદ્ધેનું વૃષસમન્વિતામ્

ધેનું તિલમયીં દદ્યાત્સ પદં યાતિ શાંકરમ્।
એતદ્રુદ્રવ્રતં નામ ભયશોકવિનાશનમ્

યશ્ચ નીલોત્પલં હૈમં શર્કરાપાત્રસંયુતમ્।
એકાંતરિતનક્તાશી સમાંતે વૃષસંયુતમ્

વૈષ્ણવં સ પદં યાતિ નીલવ્રતમિદં સ્મૃતમ્।
આષાઢાદિચતુર્માસમભ્યંગં વર્જયેન્નરઃ

ભોજનોપસ્કરં દદ્યાત્સ યાતિ ભવનં હરેઃ।
જનપ્રીતિકરં નૄણાં પ્રીતિવ્રતમિહોચ્યતે ૫૦

વર્જયિત્વા મધૌ યસ્તુ દધિક્ષીરઘૃતૈક્ષવમ્।
દદ્યાદ્વસ્ત્રાણિ સૂક્ષ્માણિ રસપાત્રેણ સંયુતમ્

સંપૂજ્ય વિપ્રમિથુનં ગૌરી મે પ્રીયતામિતિ।
એતદ્ગૌરીવ્રતં નામ ભવાનીલોકદાયકમ્

પુષ્યાદૌ યસ્ત્રયોદશ્યાં કૃત્વા નક્તમથો પુનઃ।
અશોકં કાંચનં દદ્યાદિક્ષુયુક્તં દશાંગુલમ્

વિપ્રાય વસ્ત્રસંયુક્તં પ્રદ્યુમ્નઃ પ્રીયતામિતિ।
કલ્પં વિષ્ણુપુરે સ્થિત્વા વિશોકસ્સ્યાત્પુનર્નૃપ

એતત્કામવ્રતં નામ સદા શોકવિનાશનમ્।
આષાઢાદિ વ્રતે યસ્તુ વર્જયેદ્યઃ ફલાશનમ્

ચાતુર્માસ્યે નિવૃત્તે તુ ઘટં સર્પિર્ગુડાન્વિતમ્।
કાર્તિક્યાં તત્પુનર્હૈમં બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્

સ રુદ્રલોકમાપ્નોતિ શિવવ્રતમિદં સ્મૃતમ્।
વર્જયેદ્યસ્તુ પુષ્પાણિ હેમંતે શિશિરાવૃતે

પુષ્પત્રયં ચ ફાલ્ગુન્યાં કૃત્વા શક્ત્યા ચ કાંચનમ્।
દદ્યાદ્દ્વિકાલવેલાયાં પ્રીયેતાં શિવકેશવૌ

દત્વા પરં પદં યાતિ સૌમ્યવ્રતમિદં સ્મૃતમ્।
ફાલ્ગુનાદિ તૃતીયાયાં લવણં યસ્તુ વર્જયેત્

સમાંતે શયનં દદ્યાદ્ગૃહં ચોપસ્કરાન્વિતમ્।
સંપૂજ્ય વિપ્રમિથુનં ભવાની પ્રીયતામિતિ

ગૌરીલોકે વસેત્કલ્પં સૌભાગ્યવ્રતમુચ્યતે।
સંધ્યામૌનં નરઃ કૃત્વા સમાંતે ઘૃતકુંભકમ્

વસ્ત્રયુગ્મં તિલાન્ઘંટાં બ્રાહ્મણાય નિવેદયેત્।
લોકં સારસ્વતં યાતિ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્

એતત્સારસ્વતં નામ રૂપવિદ્યાપ્રદાયકમ્।
લક્ષ્મીમભ્યર્ચ્ય પંચમ્યામુપવાસી ભવેન્નરઃ

સમાંતે હેમકમલં દદ્યાદ્ધેનુસમન્વિતમ્।
સ વૈ વિષ્ણુપદં યાતિ લક્ષ્મીઃ સ્યાજ્જન્મજન્મનિ

એતલ્લક્ષ્મીવ્રતં નામ દુઃખશોકવિનાશનમ્।
કૃત્વોપલેપનં શંભોરગ્રતઃ કેશવસ્ય ચ

યાવદબ્દં પુનર્દેયા ધેનુર્જલઘટસ્તથા।
જન્માયુતં સ રાજા સ્યાત્તતઃ શિવપુરં વ્રજેત્

એતદાયુર્વ્રતં નામ સર્વકામપ્રદાયકમ્।
અશ્વત્થં ભાસ્કરં ગંગાં પ્રણમ્યૈકાગ્રમાનસઃ

એકભક્તં નરઃ કુર્યાદબ્દમેકં વિમત્સરઃ।
વ્રતાંતે વિપ્રમિથુનં પૂજ્યં ધેનુત્રયાન્વિતમ્

વૃક્ષં હિરણ્મયં દદ્યાત્સોશ્વમેધફલં લભેત્।
એતત્કીર્તિવ્રતં નામ ભૂતિકીર્તિફલપ્રદમ્

ઘૃતેન સ્નપનં કૃત્વા શંભોર્વા કેશવસ્ય વા।
અક્ષતાભિઃ સપુષ્પાભિઃ કૃત્વા ગોમયમંડલમ્

સમાંતે હેમકમલં તિલધેનુસમન્વિતમ્।
શૂલમષ્ટાંગુલં દદ્યાચ્છિવલોકે મહીયતે

સામગાયનકં ચૈવ સામવ્રતમિહોચ્યતે।
નવમ્યામેકભક્તં તુ કૃત્વા કન્યાશ્ચ શક્તિતઃ

ભોજયિત્વા સમં દદ્યાદ્ધેમકંચુકવાસસી।
હૈમં સિંહં ચ વિપ્રા યદદ્યાચ્છિવપદં વ્રજેત્

જન્માર્બુદં સુરૂપઃ સ્યાચ્છત્રુભિશ્ચાપરાજિતઃ।
એતદ્વીરવ્રતં નામ નરાણાં ચ સુખપ્રદમ્

ચૈત્રાદિ ચતુરોમાસાઞ્જલં દદ્યાદ્દયાન્વિતઃ।
વ્રતાંતે મણિકં દદ્યાદન્નં વસ્ત્રસમન્વિતમ્

તિલપાત્રં હિરણ્યં ચ બ્રહ્મલોકે મહીયતે।
કલ્પાંતે ભૂતિજનનમાનંદવ્રતમુચ્યતે

પંચામૃતેન સ્નપનં કૃત્વા સંવત્સરં વિભોઃ।
વત્સરાંતે પુનર્દદ્યાદ્ધેનું પંચામૃતાન્વિતાં

વિપ્રાય દદ્યાચ્છંખં ચ સપદં યાતિ શાંકરમ્।
રાજા ભવતિ કલ્પાંતે ધૃતિવ્રતમિદં સ્મૃતમ્

વર્જયિત્વા પુમાન્માંસં વ્રતાંતે ગોપ્રદો ભવેત્।
તદ્વદ્ધેમમૃગં દદ્યાત્સોશ્વમેધફલં લભેત્

અહિંસાવ્રતમિત્યુક્તં કલ્પાંતે ભૂપતિર્ભવેત્।
કલ્યમુત્થાય વૈ સ્નાનં કૃત્વા દાંપત્યમર્ચયેત્

ભોજયિત્વા યથાશક્તિ માલ્યવસ્ત્રવિભૂષણૈઃ।
સૂર્યલોકે વસેત્કલ્પં સૂર્યવ્રતમિદં સ્મૃતમ્

આષાઢાદિ ચતુર્માસં પ્રાતઃસ્નાયી ભવેન્નરઃ।
વિપ્રાય ભોજનં દત્વા કાર્તિક્યાં ગોપ્રદો ભવેત્

સ વૈષ્ણવપદં યાતિ વિષ્ણુવ્રતમિદં સ્મૃતમ્।
અયનાદયનં યાવદ્વર્જયેત્પુષ્પસર્પિષી

તદંતે પુષ્પમન્નાનિ ઘૃતધેન્વા સહૈવ તુ।
દત્વા શિવપદં યાતિ વિપ્રાય ઘૃતપાયસમ્

એતચ્છીલવ્રતં નામ શીલારોગ્યફલપ્રદમ્।
યાવત્સમં ભવેદ્યસ્તુ પંચદશ્યાં પયોવ્રતઃ

સમાંતે શ્રાદ્ધકૃદ્દદ્યાદ્ગાશ્ચ પંચ પયસ્વિનીઃ।
વાસાંસિ ચ પિશંગાનિ જલકુંભયુતાનિ ચ

સ યાતિ વૈષ્ણવં લોકં પિતૄણાં તારયેચ્છતમ્

કલ્પાંતે રાજરાજેંદ્ર પિતૃવ્રતમિદં સ્મૃતમ્।
સંધ્યાદીપ પ્રદો યસ્તુ ઘૃતૈસ્તૈલં વિવર્જયેત્

સમાંતે દીપકં દદ્યાચ્ચક્રં શૂલં ચ કાંચનમ્।
વસ્ત્રયુગ્મં ચ વિપ્રાય સ તેજસ્વી ભવેન્નરઃ

રુદ્રલોકમવાપ્નોતિ દીપ્તિવ્રતમિદં સ્મૃતમ્।
કાર્તિકાદિ તૃતીયાયાં પ્રાશ્ય ગોમૂત્ર યાવકમ્

નક્તં ચરેદબ્દમેકમબ્દાન્તે ગોપ્રદો ભવેત્।
ગૌરીલોકે વસેત્કલ્પં તતો રાજા ભવેદિહ

એતદ્રુદ્રવ્રતં નામ સદા કલ્યાણકારકમ્।
વર્જયેચ્ચતુરો માસાન્યસ્તુ ગન્ધાનુલેપનમ્

શુક્તિગન્ધાક્ષતાન્દદ્યાદ્વિપ્રાય સિતવાસસી।
વારુણં પદમાપ્નોતિ દૃઢવ્રતમિદં સ્મૃતમ્

વૈશાખે પુષ્પલવણં વર્જયેદથ ગોપ્રદઃ।
ભૂત્વા વિષ્ણુપદે કલ્પં સ્થિત્વા રાજા ભવેદિહ

એતચ્છાન્તિવ્રતં નામ કીર્તિકામફલપ્રદમ્।
બ્રહ્માણ્ડં કાઞ્ચનં કૃત્વા તિલરાશિ સમન્વિતમ્

ઘૃતેનાન્યપ્રદો ભૂત્વા વહ્નિં સંતર્પ્ય સદ્વિજમ્।
સંપૂજ્ય વિપ્રદાંપત્યં માલ્યવસ્ત્રવિભૂષણૈઃ

શક્તિતસ્ત્રિપલાદૂર્ધ્વં વિશ્વાત્મા પ્રીયતામિતિ।
પુણ્યેઽહ્નિ દદ્યાદપરે બ્રહ્મ યાત્યપુનર્ભવમ્

એતદ્બ્રહ્મવ્રતં નામ નિર્વાણફલદં નૃણામ્।
યશ્ચોભયમુખીં દદ્યાત્પ્રભૂતસકલાન્વિતામ્

દિનં પયોવ્રતં તિષ્ઠેત્સ યાતિ પરમં પદમ્।
એતદ્વૈ સુવ્રતં નામ પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્

ત્ર્યહં પયોવ્રતઃ સ્થિત્વા કાઞ્ચનં કલ્પપાદપમ્।
પલાદૂર્ધ્વં યથાશક્તિ તણ્ડુલપ્રસ્થસંયુતમ્૧૦૦

દત્ત્વા બ્રહ્મપદં યાતિ ભીમવ્રતમિદં સ્મૃતમ્।
માસોપવાસી યો દદ્યાદ્ધેનું વિપ્રાય શોભનામ્

સ વૈષ્ણવપદં યાતિ ભીમવ્રતમિદં સ્મૃતમ્।
દદ્યાદ્વિંશત્પલાદૂર્ધ્વં મહીં કૃત્વા તુ કાઞ્ચનીમ્

દિનં પયોવ્રતસ્તિષ્ઠેદ્રુદ્રલોકે મહીયતે।
ધનપ્રદમિદં પ્રોક્તં સપ્તકલ્પશતાનુગમ્

માઘેમાસ્યથ ચૈત્રે વા ગુડધેનુપ્રદો ભવેત્।
ગુડવ્રતં તૃતીયાયાં ગૌરીલોકે મહીયતે

મહાવ્રતમિદં નામ પરમાનન્દકારકમ્।
પક્ષોપવાસી યો દદ્યાદ્વિપ્રાય કપિલાદ્વયમ્

સ બ્રહ્મલોકમાપ્નોતિ દેવાસુરસુપૂજિતઃ।
કલ્પાન્તે સર્વરાજા સ્યાત્પ્રભાવ્રતમિદં સ્મૃતમ્

વત્સરં ત્વેકભક્તાશી સભક્ષ્યજલકુંભદઃ।
શિવલોકે વસેત્કલ્પં પ્રાપ્તિવ્રતમિદં સ્મૃતમ્

નક્તાશી ત્વષ્ટમીષુ સ્યાદ્વત્સરાંતે તુ ધેનુદઃ।
પૌરંદરં પુરં યાતિ સુગતિવ્રતમુચ્યતે

ઇંધનં યો દદેદ્વિપ્રે વર્ષાદીંશ્ચતુરસ્ત્વૃતૂન્।
ઘૃતધેનુપ્રદોંતે ચ સ પરં બ્રહ્મ ગચ્છતિ

વૈશ્વાનરવ્રતં નામ સર્વપાપપ્રણાશનમ્।
એકાદશ્યાં તુ નક્તાશી યશ્ચક્રં વિનિવેદયેત્

કૃત્વા સમાંતે સૌવર્ણં વિષ્ણોઃ પદમવાપ્નુયાત્।
એતત્કૃષ્ણવ્રતં નામ કલ્પાંતે રાજ્યલાભકૃત્

પાયસાશી સમાંતે તુ દદ્યાદ્વિપ્રાય ગોયુગમ્।
લક્ષ્મીલોકે વસેત્કલ્પમેતદ્દેવીવ્રતં સ્મૃતં

સપ્તમ્યાં નક્તભુગ્દદ્યાત્સમાપ્તે ગાં પયસ્વિનીં।
સૂર્યલોકમવાપ્નોતિ ભાનુવ્રતમિદં સ્મૃતમ્

ચતુર્થ્યાં નક્તભુગ્દદ્યાદ્ધેમંતે ગોયુગં તથા।
એતદ્વૈનાયકં નામ શિવલોકફલપ્રદમ્

મહાફલાનિ યસ્ત્યક્ત્વા ચાતુર્માસ્યે દ્વિજાતયે।
હૈમાનિ કાર્તિકેદદ્યાદ્ધોમાન્તે ગોયુગં તથા

એતત્સૌરવ્રતં નામ સૂર્યલોકફલપ્રદમ્।
દ્વાદશાદ્વાદશીર્યસ્તુ સમાપ્યોપોષણે નૃપ

ગોવસ્ત્રકાંચનૈર્વિપ્રાન્પૂજયેચ્છક્તિતો નરઃ।
પરં પદમવાપ્નોતિ વિષ્ણુવ્રતમિદં સ્મૃતમ્

ચતુર્દશ્યાં તુ નક્તાશી સમાન્તે ગોયુગપ્રદઃ।
શૈવં પદમવાપ્નોતિ ત્રૈયંબકમિદં સ્મૃતમ્

સપ્તરાત્રોષિતો દદ્યાદ્ઘૃતકુંભં દ્વિજાતયે।
વરવ્રતમિદં પ્રાહુર્બ્રહ્મલોકફલપ્રદમ્

અસૌ કાશીં સમાસાદ્ય ધેનું દત્તે પયસ્વિનીમ્।
શક્રલોકે વસેત્કલ્પમિદં મંત્રવ્રતં સ્મૃતમ્

મુખવાસં પરિત્યજ્ય સમાંતે ગોપ્રદો ભવેત્।
વારુણં લોકમાપ્નોતિ વારુણવ્રતમુચ્યતે

ચાંદ્રાયણં ચ યઃ કુર્યાદ્ધૈમં ચંદ્રં નિવેદયેત્।
ચંદ્રવ્રતમિદં પ્રોક્તં ચંદ્રલોકફલપ્રદમ્

જ્યેષ્ઠે પંચતપા યોંતે હેમધેનુપ્રદો દિવમ્।
યાત્યષ્ટમીચતુર્દશ્યો રુદ્રવ્રતમિદં સ્મૃતમ્

સકૃદ્વિધાનકં કુર્યાત્તૃતીયાયાં શિવાલયે।
સમાપ્તે ધેનુદો યાતિ ભવાનીવ્રતમુચ્યતે

માઘે નિશ્યાર્દ્રવાસાઃ સ્યાત્સપ્તમ્યાં ગોપ્રદો ભવેત્।
દિવિકલ્પં વસિત્વેહ રાજા સ્યાત્પવનવ્રતમ્

ત્રિરાત્રોપોષિતો દદ્યાત્ફાલ્ગુન્યાં ભવનં શુભમ્।
આદિત્યલોકમાપ્નોતિ ધામવ્રતમિદં સ્મૃતમ્

ત્રિસંધ્યં પૂજ્ય દાંપત્યમુપવાસી વિભૂષણૈઃ।
દદન્મોક્ષમવાપ્નોતિ મોક્ષવ્રતમિદં સ્મૃતમ્

દત્ત્વાસિતદ્વિતીયાયામિંદૌ લવણભાજનમ્।
સમાપ્તે ગોપ્રદો યાતિ વિપ્રાય શિવમંદિરમ્

કાંસ્યં સવસ્ત્રં રાજેન્દ્ર દક્ષિણાસહિતં તથા।
સમાપ્તે ગાં ચ યો દદ્યાત્સ યાતિ શિવમંદિરમ્

કલ્પાંતે રાજરાજસ્સ્યાત્સોમવ્રતમિદં સ્મૃતમ્।
પ્રતિપત્સ્વેકભક્તાશી સમાપ્તે ચ ફલપ્રદઃ

વૈશ્વાનરપદં યાતિ શિખિવ્રતમિદં સ્મૃતમ્।
હૈમં પલદ્વયાદૂર્દ્ધ્વં રથમશ્વયુગાન્વિતમ્

દદ્યાત્કૃતોપવાસઃ સ દિવિ કલ્પશતં વસેત્।
તદંતે રાજરાજસ્સ્યાદશ્વવ્રતમિદં સ્મૃતમ્

તદ્વદ્ધેમરથં દદ્યાત્કરિભ્યાં સંયુતં પુનઃ।
સત્યલોકે વસેત્કલ્પં સહસ્રમપિ ભૂમિપઃ

ભવેદિહાગતો ભૂમ્યાં કરિવ્રતમિદં સ્મૃતમ્।
દશમ્યામેકભક્તાશી સમાપ્તે દશધેનુદઃ

દીપં ચ કાંચનં દદ્યાદ્બ્રહ્માણ્ડાધિપતિર્ભવેત્।
એતદ્વિશ્વવ્રતં નામ મહાપાતકનાશનમ્

કન્યાદાનં તુ કાર્તિક્યાં પુષ્કરે યઃ કરિષ્યતિ।
એકવિંશદ્ગુણોપેતો બ્રહ્મલોકં ગમિષ્યતિ

કન્યાદાનાત્પરં દાનં નૈવ ચાસ્ત્યધિકં ક્વચિત્।
પુષ્કરે તુ વિશેષેણ કાર્તિક્યાં તુ વિશેષતઃ

વિપ્રાય વિધિવદ્દેયં તેષાં લોકોક્ષયો ભવેત્।
તિલપિષ્ટમયં કૃત્વા ગજં રત્નસમન્વિતમ્

વિપ્રાય યે પ્રયચ્છંતિ જલમધ્યે સ્થિતા નરાઃ।
તેષાં ચૈવાક્ષયો લોકો ભવિતા ભૂતસંપ્લવમ્

યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વાપિ વ્રતષષ્ઠિમનુત્તમામ્।
મન્વંતરશતં સોપિ ગંધર્વાધિપતિર્ભવેત્

ષષ્ઠિવ્રતં ભારત પુણ્યમેતત્તવોદિતં વિશ્વજનીનમદ્ય।
શ્રોતું યદીચ્છા તવરાજરાજ શૃણુ દ્વિજાતેઃ કરણીયમેતત્

નૈર્મલ્યં ભાવશુદ્ધિશ્ચવિનાસ્નાનં ન વિદ્યતે।
તસ્માન્મનોવિશુદ્ધ્યર્થં સ્નાનમાદૌ વિધીયતે

અનુદ્ધૃતૈરુદ્ધૃતૈર્વા જલૈઃ સ્નાનં સમાચરેત્।
તીર્થં પ્રકલ્પયેદ્વિદ્વાન્મૂલમંત્રેણ મંત્રવિત્

નમો નારાયણાયેતિ મૂલમંત્ર ઉદાહૃતઃ।
સદર્ભપાણિર્વિધિના આચાંતઃ પ્રયતઃ શુચિઃ

ચતુર્હસ્તસમાયુક્તં ચતુરશ્રં સમંતતઃ।
પ્રકલ્પ્યાવાહયેદ્ગંગામેભિર્મંત્રૈર્વિચક્ષણઃ

વિષ્ણોઃ પાદપ્રસૂતાસિ વૈષ્ણવી વિષ્ણુદેવતા।
ત્રાહિ નસ્ત્વેનસસ્તસ્માદાજન્મમરણાંતિકાત્

તિસ્રઃ કોટ્યોર્ધકોટી ચ તીર્થાનાં વાયુરબ્રવીત્।
દિવિ ભુવ્યંતરિક્ષે ચ તાનિ તે સંતિ જાહ્નવિ

નંદિનીત્યેવ તે નામ દેવેષુ નલિનીતિ ચ।
દક્ષા પૃથ્વી ચ સુભગા વિશ્વકાયા શિવાસિતા

વિદ્યાધરી સુપ્રસન્ના તથા લોકપ્રસાદિની।
ક્ષેમા ચ જાહ્નવી ચૈવ શાંતા શાંતિપ્રદાયિની

એતાનિ પુણ્યનામાનિ સ્નાનકાલે પ્રકીર્ત્તયેત્।
ભવેત્સન્નિહિતા તત્ર ગંગા ત્રિપથગામિની૧૫૦

સપ્તવારાભિજપ્તેન કરસંપુટયોજિતમ્।
મૂર્ધ્નિ કુર્યાજ્જલં ભૂયસ્ત્રિચતુઃપંચસપ્તધા

સ્નાનં કુર્યાન્મૃદાતદ્વદામંત્ર્ય તુ વિધાનતઃ।
અશ્વક્રાંતે રથક્રાંતે વિષ્ણુક્રાંતે વસુંધરે

મૃત્તિકે હર મે પાપં યન્મયા દુષ્કૃતં કૃતમ્।
ઉદ્ધૃતાસિ વરાહેણ કૃષ્ણેન શતબાહુના

નમસ્તે સર્વલોકાનાં પ્રભવોરણિ સુવ્રતે।
એવં સ્નાત્વા તતઃ પશ્ચાદાચમ્ય તુ વિધાનતઃ

ઉત્થાય વાસસી શુભ્રે શુદ્ધે તુ પરિધાય વૈ।
તતસ્તુ તર્પણં કુર્યાત્ત્રૈલોક્યાપ્યાયનાય વૈ

બ્રહ્માણં તર્પયેત્પૂર્વં વિષ્ણું રુદ્રં પ્રજાપતીન્।
દેવાયક્ષાસ્તથા નાગા ગંધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ

ક્રૂરાસ્સર્પાઃ સુપર્ણાશ્ચ તરવો જંભકાદયઃ।
વિદ્યાધરા જલધરાસ્તથૈવાકાશગામિનઃ

નિરાધારાશ્ચ યે જીવા પાપધર્મરતાશ્ચ યે।
તેષામાપ્યાયનાયૈતદ્દીયતે સલિલં મયા

કૃતોપવીતો દેવેભ્યો નિવીતી ચ ભવેત્તતઃ।
મનુષ્યાંસ્તર્પયેદ્ભક્ત્યા ઋષિપુત્રાનૃષીંસ્તથા

સનકશ્ચ સનંદશ્ચ તૃતીયશ્ચ સનાતનઃ।
કપિલશ્ચાસુરિશ્ચૈવ વોઢુઃ પંચશિખસ્તથા

સર્વે તે તૃપ્તિમાયાંતુ મદ્દત્તેનાંબુના સદા।
મરીચિમત્ર્યંગિરસૌ પુલસ્ત્યં પુલહં ક્રતુમ્

પ્રચેતસં વસિષ્ઠં ચ ભૃગું નારદમેવ ચ।
દેવબ્રહ્મઋષીન્સર્વાંસ્તર્પયેત્સાક્ષતોદકૈઃ

અપસવ્યં તતઃ કૃત્વા સવ્યં જાનુ ચ ભૂતલે।
અગ્નિષ્વાત્તાંસ્તથા સૌમ્યાન્હવિષ્મંતસ્તથોષ્મપાન્

સુકાલિનો બર્હિષદસ્તથા ચૈવાજ્યપાન્પુનઃ।
સંતર્પયેત્પિતૄન્ભક્ત્યા સતિલોદકચંદનૈઃ

સદર્ભપાણિર્વિધિના પિતૄંન્સ્વાંસ્તર્પયેતત્તઃ।
પિત્રાદીન્નામગોત્રેણ તથા માતામહાનપિ

સંતર્પ્ય વિધિવદ્ભક્ત્યા ઇમં મંત્રમુદીરયેત્।
યો બાંધવા બાંધવા યે યેન્યજન્મનિ બાંધવાઃ

તે તૃપ્તિમખિલાયાં તુ યેપ્યસ્મત્તોયકાંક્ષિણઃ।
આચમ્ય વિધિના સમ્યગાલિખેત્પદ્મમગ્રતઃ

સાક્ષતાદ્ભિસ્સપુષ્પાભિઃ સતિલારુણચંદનૈઃ।
અર્ઘ્યં દદ્યાત્પ્રયત્નેન સૂર્યનામાનુકીર્તનૈઃ

નમસ્તે વિશ્વરૂપાય નમસ્તે વિષ્ણુરૂપિણે।
સર્વદેવનમસ્તેસ્તુ પ્રસીદ મમ ભાસ્કર

દિવાકર નમસ્તેસ્તુ પ્રભાકર નમોસ્તુ તે।
એવં સૂર્યં નમસ્કૃત્ય ત્રિઃ કૃત્વા ચ પ્રદક્ષિણમ્

દ્વિજં ગાં કાંચનં ચૈવ દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વા ગૃહં વ્રજેત્।
સ્વગેહસ્થાં તતઃ પુણ્યાં પ્રતિમાં ચાપિ પૂજયેત્

ભોજનં ચ તતઃ પશ્ચાદ્દ્વિજપૂર્વં ચ કારયેત્।
અનેન વિધિના સર્વૠષયઃ સિદ્ધિમાગતાઃ

ઇતિ શ્રી પદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે સ્નાનવિધિર્નામ વિંશોઽધ્યાયઃ