પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.16

ભીષ્મ ઉવાચ।
યદેતત્કથિતં બ્રહ્મંસ્તીર્થમાહાત્મ્યમુત્તમમ્।
કમલસ્યાભિપાતેન તીર્થં જાતં ધરાતલે

તત્રસ્થેન ભગવતા વિષ્ણુના શંકરેણ ચ।
યત્કૃતં મુનિશાર્દૂલ તત્સર્વં પરિકીર્ત્તય

કથં યજ્ઞો હિ દેવેન વિભુના તત્ર કારિતઃ।
કે સદસ્યા ઋત્વિજશ્ચ બ્રાહ્મણાઃ કે સમાગતાઃ

કે ભાગાસ્તસ્ય યજ્ઞસ્ય કિં દ્રવ્યં કા ચદક્ષિણા।
કા વેદી કિં પ્રમાણં ચ કૃતં તત્ર વિરંચિના

યો યાજ્યઃ સર્વદેવાનાં વેદૈઃ સર્વત્ર પઠ્યતે।
કં ચ કામમભિધ્યાયન્વેધા યજ્ઞં ચકાર હ

યથાસૌ દેવદેવેશો હ્યજરશ્ચામરશ્ચ હ।
તથા ચૈવાક્ષયઃ સ્વર્ગસ્તસ્ય દેવસ્ય દૃશ્યતે

અન્યેષાં ચૈવ દેવાનાં દત્તઃ સ્વર્ગો મહાત્મના।
અગ્નિહોત્રાર્થમુત્પન્ના વેદા ઓષધયસ્તથા

યે ચાન્યે પશવો ભૂમૌ સર્વે તે યજ્ઞકારણાત્।
સૃષ્ટા ભગવતાનેન ઇત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ

તદત્ર કૌતુકં મહ્યં શ્રુત્વેદં તવ ભાષિતમ્।
યં કામમધિકૃત્યૈકં યત્ફલં યાં ચ ભાવનાં

કૃતશ્ચાનેન વૈ યજ્ઞઃ સર્વં શંસિતુમર્હસિ।
શતરૂપા ચ યા નારી સાવિત્રી સા ત્વિહોચ્યતે

ભાર્યા સા બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તાઃ ઋષીણાં જનની ચ સા।
પુલસ્ત્યાદ્યાન્મુનીન્સપ્ત દક્ષાદ્યાંસ્તુ પ્રજાપતીન્

સ્વાયંભુવાદીંશ્ચ મનૂન્સાવિત્રી સમજીજનત્।
ધર્મપત્નીં તુ તાં બ્રહ્મા પુત્રિણીં બ્રહ્મણઃ પ્રિયઃ

પતિવ્રતાં મહાભાગાં સુવ્રતાં ચારુહાસિનીં।
કથં સતીં પરિત્યજ્ય ભાર્યામન્યામવિંદત

કિં નામ્ની કિં સમાચારા કસ્ય સા તનયા વિભોઃ।
ક્વ સા દૃષ્ટા હિ દેવેન કેન ચાસ્ય પ્રદર્શિતા

કિં રૂપા સા તુ દેવેશી દૃષ્ટા ચિત્તવિમોહિની।
યાં તુ દૃષ્ટ્વા સ દેવેશઃ કામસ્ય વશમેયિવાન્

વર્ણતો રૂપતશ્ચૈવ સાવિત્ર્યાસ્ત્વધિકા મુને।
યા મોહિતવતી દેવં સર્વલોકેશ્વરં વિભુમ્

યથા ગૃહીતવાન્દેવો નારીં તાં લોકસુંદરીં।
યથા પ્રવૃત્તો યજ્ઞોસૌ તથા સર્વં પ્રકીર્તય

તાં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મણઃ પાર્શ્વે સાવિત્રી કિં ચકાર હ।
સાવિત્ર્યાં તુ તદા બ્રહ્મા કાં તુ વૃત્તિમવર્ત્તત

સન્નિધૌ કાનિ વાક્યાનિ સાવિત્રી બ્રહ્મણા તદા।
ઉક્તાપ્યુક્તવતી ભૂયઃ સર્વં શંસિતુમર્હસિ

કિં કૃતં તત્ર યુષ્માભિઃ કોપો વાથ ક્ષમાપિ વા।
યત્કૃતં તત્ર યદ્દૃષ્ટં યત્તવોક્તં મયા ત્વિહ

વિસ્તરેણેહ સર્વાણિ કર્માણિ પરમેષ્ઠિનઃ।
શ્રોતુમિચ્છામ્યશેષેણ વિધેર્યજ્ઞવિધિં પરં

કર્મણામાનુપૂર્વ્યં ચ પ્રારંભો હોત્રમેવ ચ।
હોતુર્ભક્ષો યથાઽચાપિ પ્રથમા કસ્ય કારિતા

કથં ચ ભગવાન્વિષ્ણુઃ સાહાય્યં કેન કીદૃશં।
અમરૈર્વા કૃતં યચ્ચ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ

દેવલોકં પરિત્યજ્ય કથં મર્ત્યમુપાગતઃ।
ગાર્હપત્યં ચ વિધિના અન્વાહાર્યં ચ દક્ષિણમ્

અગ્નિમાહવનીયં ચ વેદીં ચૈવ તથા સ્રુવમ્।
પ્રોક્ષણીયં સ્રુચં ચૈવ આવભૃથ્યં તથૈવ ચ

અગ્નીંસ્ત્રીંશ્ચ યથા ચક્રે હવ્યભાગવહાન્હિ વૈ।
હવ્યાદાંશ્ચ સુરાંશ્ચક્રે કવ્યાદાંશ્ચ પિતૄનપિ

ભાગાર્થં યજ્ઞવિધિના યે યજ્ઞા યજ્ઞકર્મણિ।
યૂપાન્સમિત્કુશં સોમં પવિત્રં પરિધીનપિ

યજ્ઞિયાનિ ચ દ્રવ્યાણિ યથા બ્રહ્મા ચકાર હ।
વિબભ્રાજ પુરા યશ્ચ પારમેષ્ઠ્યેન કર્મણા

ક્ષણા નિમેષાઃ કાષ્ઠાશ્ચ કલાસ્ત્રૈકાલ્યમેવ ચ।
મુહૂર્તાસ્તિથયો માસા દિનં સંવત્સરસ્તથા

ઋતવઃ કાલયોગાશ્ચ પ્રમાણં ત્રિવિધં પુરા।
આયુઃ ક્ષેત્રાણ્યપચયં લક્ષણં રૂપસૌષ્ઠવમ્

ત્રયો વર્ણાસ્ત્રયો લોકાસ્ત્રૈવિદ્યં પાવકાસ્ત્રયઃ।
ત્રૈકાલ્યં ત્રીણિ કર્માણિ ત્રયો વર્ણાસ્ત્રયો ગુણાઃ

સૃષ્ટા લોકાઃ પરાઃ સ્રષ્ટ્રા યે ચાન્યેનલ્પચેતસા।
યા ગતિર્ધર્મયુક્તાનાં યા ગતિઃ પાપકર્મણાં

ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય પ્રભવશ્ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષિતા।
ચતુર્વિદ્યસ્ય યો વેત્તા ચતુરાશ્રમસંશ્રયઃ

યઃ પરં શ્રૂયતે જ્યોતિર્યઃ પરં શ્રૂયતે તપઃ।
યઃ પરં પરતઃ પ્રાહ પરં યઃ પરમાત્મવાન્

સેતુર્યો લોકસેતૂનાં મેધ્યો યો મેધ્યકર્મણામ્।
વેદ્યો યો વેદવિદુષાં યઃ પ્રભુઃ પ્રભવાત્મનામ્

અસુભૂતશ્ચ ભૂતાનામગ્નિભૂતોગ્નિવર્ચસામ્।
મનુષ્યાણાં મનોભૂતસ્તપોભૂતસ્તપસ્વિનામ્

વિનયો નયવૃત્તીનાં તેજસ્તેજસ્વિનામપિ।
ઇત્યેતત્સર્વમખિલાન્સૃજન્લોકપિતામહઃ

યજ્ઞાદ્ગતિં કામન્વૈચ્છત્કથં યજ્ઞે મતિઃ કૃતા।
એષ મે સંશયો બ્રહ્મન્નેષ મે સંશયઃ પરઃ

આશ્ચર્યઃ પરમો બ્રહ્મા દેવૈર્દૈત્યૈશ્ચ પઠ્યતે।
કર્મણાશ્ચર્યભૂતોપિ તત્ત્વતઃ સ ઇહોચ્યતે

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
પ્રશ્નભારો મહાનેષ ત્વયોક્તો બ્રહ્મણશ્ચ યઃ।
યથાશક્તિ તુ વક્ષ્યામિ શ્રૂયતાં તત્પરં યશઃ

સહસ્રાસ્યં સહસ્રાક્ષં સહસ્રચરણં ચ યમ્।
સહસ્રશ્રવણં ચૈવ સહસ્રકરમવ્યયમ્

સહસ્રજિહ્વં સાહસ્રં સહસ્રપરમં પ્રભું।
સહસ્રદં સહસ્રાદિં સહસ્રભુજમવ્યયમ્

હવનં સવનં ચૈવ હવ્યં હોતારમેવ ચ।
પાત્રાણિ ચ પવિત્રાણિ વેદીં દીક્ષાં ચરું સ્રુવમ્

સ્રુક્સોમમવભૃચ્ચૈવ પ્રોક્ષણીં દક્ષિણા ધનમ્।
અદ્ધ્વર્યું સામગં વિપ્રં સદસ્યાન્સદનં સદઃ

યૂપં સમિત્કુશં દર્વી ચમસોલૂખલાનિ ચ।
પ્રાગ્વંશં યજ્ઞભૂમિં ચ હોતારં બન્ધનં ચ યત્

હ્રસ્વાન્યતિપ્રમાણાનિ પ્રમાણસ્થાવરાણિ ચ।
પ્રાયશ્ચિત્તાનિ વાજાશ્ચ સ્થંડિલાનિ કુશાસ્તથા

મંત્રં યજ્ઞં ચ હવનં વહ્નિભાગં ભવં ચ યં।
અગ્રેભુજં હોમભુજં શુભાર્ચિષમુદાયુધં

આહુર્વેદવિદો વિપ્રા યો યજ્ઞઃ શાશ્વતઃ પ્રભુઃ।
યાં પૃચ્છસિ મહારાજ પુણ્યાં દિવ્યામિમાં કથાં

યદર્થં ભગવાન્બ્રહ્મા ભૂમૌ યજ્ઞમથાકરોત્।
હિતાર્થં સુરમર્ત્યાનાં લોકાનાં પ્રભવાય ચ

બ્રહ્માથ કપિલશ્ચૈવ પરમેષ્ઠી તથૈવ ચ।
દેવાઃ સપ્તર્ષયશ્ચૈવ ત્ર્યંબકશ્ચ મહાયશાઃ૫૦

સનત્કુમારશ્ચ મહાનુભાવો મનુર્મહાત્મા ભગવાન્પ્રજાપતિઃ।
પુરાણદેવોથ તથા પ્રચક્રે પ્રદીપ્તવૈશ્વાનરતુલ્યતેજાઃ

પુરા કમલજાતસ્ય સ્વપતસ્તસ્ય કોટરે।
પુષ્કરે યત્ર સંભૂતા દેવા ઋષિગણાસ્તથા

એષ પૌષ્કરકો નામ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ।
પુરાણં કથ્યતે યત્ર વેદસ્મૃતિસુસંહિતં

વરાહસ્તુ શ્રુતિમુખઃ પ્રાદુર્ભૂતો વિરિંચિનઃ।
સહાયાર્થં સુરશ્રેષ્ઠો વારાહં રૂપમાસ્થિતઃ

વિસ્તીર્ણં પુષ્કરે કૃત્વા તીર્થં કોકામુખં હિ તત્।
વેદપાદો યૂપદંષ્ટ્રઃ ક્રતુહસ્તશ્ચિતીમુખઃ

અગ્નિજિહ્વો દર્ભરોમા બ્રહ્મશીર્ષો મહાતપાઃ।
અહોરાત્રેક્ષણો દિવ્યો વેદાંગઃ શ્રુતિભૂષણઃ

આજ્યનાસઃ સ્રુવતુંડઃ સામઘોષસ્વનો મહાન્।
સત્યધર્મમયઃ શ્રીમાન્કર્મવિક્રમસત્કૃતઃ

પ્રાયશ્ચિત્તનખો ધીરઃ પશુજાનુર્મખાકૃતિઃ।
ઉદ્ગાત્રાંત્રો હોમલિંગો ફલબીજમહૌષધિઃ

વાય્વંતરાત્મા મંત્રાસ્થિરાપસ્ફિક્સોમશોણિતઃ।
વેદસ્કંધો હવિર્ગંધો હવ્યકવ્યાતિવેગવાન્

પ્રાગ્વંશકાયો દ્યુતિમાન્નાનાદીક્ષાભિરર્ચિતઃ।
દક્ષિણાહૃદયો યોગી મહાસત્રમયો મહાન્

ઉપાકર્મેષ્ટિરુચિરઃ પ્રવર્ગ્યાવર્તભૂષણઃ।
છાયાપત્નીસહાયો વૈ મણિશૃંગમિવોચ્છ્રિતઃ

સર્વલોકહિતાત્મા યો દંષ્ટ્રયાભ્યુજ્જહારગામ્।
તતઃ સ્વસ્થાનમાનીય પૃથિવીં પૃથિવીધરઃ

તતો જગામ નિર્વાણં પૃથિવીધારણાદ્ધરિઃ।
એવમાદિવરાહેણ ધૃત્વા બ્રહ્મહિતાર્થિના

ઉદ્ધૃતા પુષ્કરે પૃથ્વી સાગરાંબુગતા પુરા।
વૃતઃ શમદમાભ્યાં યો દિવ્યે કોકામુખે સ્થિતઃ

આદિત્યૈર્વસુભિઃ સાધ્યૈર્મરુદ્ભિર્દૈવતૈઃ સહ।
રુદ્રૈર્વિશ્વસહાયૈશ્ચ યક્ષરાક્ષસકિન્નરૈઃ

દિગ્ભિર્વિદિગ્ભિઃ પૃથિવી નદીભિઃ સહ સાગરૈઃ।
ચરાચરગુરુઃ શ્રીમાન્બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાંવરઃ

ઉવાચ વચનં કોકામુખં તીર્થં ત્વયા વિભો।
પાલનીયં સદા ગોપ્યં રક્ષા કાર્યા મખે ત્વિહ

એવં કરિષ્યે ભગવંસ્તદા બ્રહ્માણમુક્તવાન્।
ઉવાચ તં પુનર્બ્રહ્મા વિષ્ણું દેવં પુરઃ સ્થિતમ્

ત્વં હિ મે પરમો દેવસ્ત્વં હિ મે પરમો ગુરુઃ।
ત્વં હિ મે પરમં ધામ શક્રાદીનાં સુરોત્તમ

ઉત્ફુલ્લામલપદ્માક્ષ શત્રુપક્ષ ક્ષયાવહ।
યથા યજ્ઞેન મે ધ્વંસો દાનવૈશ્ચ વિધીયતે

તથા ત્વયા વિધાતવ્યં પ્રણતસ્ય નમોસ્તુ તે।
વિષ્ણુરુવાચ।
ભયં ત્યજસ્વ દેવેશ ક્ષયં નેષ્યામિ દાનવાન્

યે ચાન્તે વિઘ્નકર્તારો યાતુધાનાસ્તથાઽસુરાઃ।
ઘાતયિષ્યામ્યહં સર્વાન્સ્વસ્તિ તિષ્ઠ પિતામહ

એવમુક્ત્વા સ્થિતસ્તત્ર સાહાય્યેન કૃતક્ષણઃ।
પ્રવવુશ્ચ શિવા વાતાઃ પ્રસન્નાશ્ચ દિશો દશ

સુપ્રભાણિ ચ જ્યોતીંષિ ચંદ્રં ચક્રુઃ પ્રદક્ષિણમ્।
ન વિગ્રહં ગ્રહાશ્ચક્રુઃ પ્રસેદુશ્ચાપિ સિંધવઃ

નીરજસ્કા ભૂમિરાસીત્સકલા હ્લાદદાસ્ત્વપઃ।
જગ્મુઃ સ્વમાર્ગં સરિતો નાપિ ચુક્ષુભુરર્ણવાઃ

આસન્શુભાનીંદ્રિયાણિ નરાણામંતરાત્મનામ્।
મહર્ષયો વીતશોકા વેદાનુચ્ચૈરવાચયન્

યજ્ઞે તસ્મિન્હવિઃ પાકે શિવા આસંશ્ચ પાવકાઃ।
પ્રવૃત્તધર્મસદ્વૃત્તા લોકા મુદિતમાનસાઃ

વિષ્ણોઃ સત્યપ્રતિજ્ઞસ્ય શ્રુત્વારિનિધના ગિરઃ।
તતો દેવાઃ સમાયાતા દાનવા રાક્ષસૈસ્સહ

ભૂતપ્રેતપિશાચાશ્ચ સર્વે તત્રાગતાઃ ક્રમાત્।
ગંધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ નાગા વિદ્યાધરાગણાઃ

વાનસ્પત્યાશ્ચૌષધયો યચ્ચેહેદ્યચ્ચ નેહતિ।
બ્રહ્માદેશાન્મારુતેન આનીતાઃ સર્વતો દિશઃ

યજ્ઞપર્વતમાસાદ્ય દક્ષિણામભિતોદિશમ્।
સુરા ઉત્તરતઃ સર્વે મર્યાદાપર્વતે સ્થિતાઃ

ગંધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ મુનયો વેદપારગાઃ।
પશ્ચિમાં દિશમાસ્થાય સ્થિતાસ્તત્ર મહાક્રતૌ

સર્વે દેવનિકાયાશ્ચ દાનવાશ્ચાસુરાગણાઃ।
અમર્ષં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા સુપ્રીતાસ્તે પરસ્પરમ્

ઋષીન્પર્યચરન્સર્વે શુશ્રૂષન્બ્રાહ્મણાંસ્તથા।
ઋષયો બ્રહ્મર્ષયશ્ચ દ્વિજા દેવર્ષયસ્તથા

રાજર્ષયો મુખ્યતમાસ્સમાયાતાઃ સમંતતઃ।
કતમશ્ચ સુરોપ્યત્ર ક્રતૌ યાજ્યો ભવિષ્યતિ

પશવઃ પક્ષિણશ્ચૈવ તત્ર યાતા દિદૃક્ષવઃ।
બ્રાહ્મણા ભોક્તુકામાશ્ચ સર્વે વર્ણાનુપૂર્વશઃ

સ્વયં ચ વરુણો રત્નં દક્ષશ્ચાન્નં સ્વયં દદૌ।
આગત્યવરુણોલોકાત્પક્વંચાન્નંસ્વતોપચત્

વાયુર્ભક્ષવિકારાંશ્ચ રસપાચી દિવાકરઃ।
અન્નપાચનકૃત્સોમો મતિદાતા બૃહસ્પતિઃ

ધનદાનં ધનાધ્યક્ષો વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ।
સરસ્વતી નદાધ્યક્ષો ગંગાદેવી સનર્મદા

યાશ્ચાન્યાઃ સરિતઃ પુણ્યાઃ કૂપાશ્ચૈવ જલાશયાઃ।
પલ્વલાનિ તટાકાનિ કુંડાનિ વિવિધાનિ ચ

પ્રસ્રવાણિ ચ મુખ્યાનિ દેવખાતાન્યનેકશઃ।
જલાશયાનિ સર્વાણિ સમુદ્રાઃ સપ્તસંખ્યકાઃ

લવણેક્ષુસુરાસર્પિર્દધિદુગ્ધજલૈઃ સમમ્।
સપ્તલોકાઃ સપાતાલાઃ સપ્તદ્વીપાઃ સપત્તનાઃ

વૃક્ષા વલ્લ્યઃ સતૃણાનિ શાકાનિ ચ ફલાનિ ચ।
પૃથિવીવાયુરાકાશમાપોજ્યોતિશ્ચ પંચમમ્

સવિગ્રહાણિ ભૂતાનિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ યાનિ ચ।
વેદભાષ્યાણિ સૂત્રાણિ બ્રહ્મણા નિર્મિતં ચ યત્

અમૂર્તં મૂર્તમત્યન્તં મૂર્તદૃશ્યં તથાખિલમ્।
એવં કૃતે તથાસ્મિંસ્તુ યજ્ઞે પૈતામહે તદા

દેવાનાં સંનિધૌ તત્ર ઋષિભિશ્ચ સમાગમે।
બ્રહ્મણો દક્ષિણે પાર્શ્વે સ્થિતો વિષ્ણુઃ સનાતનઃ

વામપાર્શ્વે સ્થિતો રુદ્રઃ પિનાકી વરદઃ પ્રભુઃ।
ઋત્વિજાં ચાપિ વરણં કૃતં તત્ર મહાત્મના

ભૃગુર્હોતાવૃતસ્તત્ર પુલસ્ત્યોધ્વર્ય્યુસત્તમઃ।
તત્રોદ્ગાતા મરીચિસ્તુ બ્રહ્મા વૈ નારદઃ કૃતઃ

સનત્કુમારાદયો યે સદસ્યાસ્તત્ર તે ભવન્।
પ્રજાપતયો દક્ષાદ્યા વર્ણા બ્રાહ્મણપૂર્વકાઃ

બ્રહ્મણશ્ચ સમીપે તુ કૃતા ઋત્વિગ્વિકલ્પના।
વસ્ત્રૈરાભરણૈર્યુક્તાઃ કૃતા વૈશ્રવણેન તે૧૦૦

અંગુલીયૈઃ સકટકૈર્મકુટૈર્ભૂષિતા દ્વિજાઃ।
ચત્વારો દ્વૌ દશાન્યે ચ ત ષોડશર્ત્વિજઃ

બ્રહ્મણા પૂજિતાઃ સર્વે પ્રણિપાતપુરઃસરમ્।
અનુગ્રાહ્યો ભવદ્ભિસ્તુ સર્વૈરસ્મિન્ક્રતાવિહ

પત્ની મમૈષા સાવિત્રી યૂયં મે શરણંદ્વિજાઃ।
વિશ્વકર્માણમાહૂય બ્રહ્મણઃ શીર્ષમુંડનં

યજ્ઞે તુ વિહિતં તસ્ય કારિતં દ્વિજસત્તમૈઃ।
આતસેયાનિ વસ્ત્રાણિ દંપત્યર્થે તથા દ્વિજૈઃ

બ્રહ્મઘોષેણ તે વિપ્રા નાદયાનાસ્ત્રિવિષ્ટપમ્।
પાલયંતો જગચ્ચેદં ક્ષત્રિયાઃ સાયુધાઃ સ્થિતાઃ

ભક્ષ્યપ્રકારાન્વિવિધિન્વૈશ્યાસ્તત્ર પ્રચક્રિરે।
રસબાહુલ્યયુક્તં ચ ભક્ષ્યં ભોજ્યં કૃતં તતઃ

અશ્રુતં પ્રાગદૃષ્ટં ચ દૃષ્ટ્વા તુષ્ટઃ પ્રજાપતિઃ।
પ્રાગ્વાટેતિ દદૌ નામ વૈશ્યાનાં સૃષ્ટિકૃદ્વિભુઃ

દ્વિજાનાં પાદશુશ્રૂષા શૂદ્રૈઃ કાર્યા સદા ત્વિહ।
પાદપ્રક્ષાલનં ભોજ્યમુચ્છિષ્ટસ્ય પ્રમાર્જનં

તેપિ ચક્રુસ્તદા તત્ર તેભ્યો ભૂયઃ પિતામહઃ।
શૂશ્રૂષાર્થં મયા યૂયં તુરીયે તુ પદે કૃતાઃ

દ્વિજાનાં ક્ષત્રબન્ધૂનાં બન્ધૂનાં ચ ભવદ્વિધૈઃ।
ત્રિભ્યશ્શુશ્રૂષણા કાર્યેત્યુક્ત્વા બ્રહ્મા તથાઽકરોત્

દ્વારાધ્યક્ષં તથા શક્રં વરુણં રસદાયકમ્।
વિત્તપ્રદં વૈશ્રવણં પવનં ગંધદાયિનમ્

ઉદ્યોતકારિણં સૂર્યં પ્રભુત્વે માધવઃ સ્થિતઃ।
સોમઃ સોમપ્રદસ્તેષાં વામપક્ષ પથાશ્રિતઃ

સુસત્કૃતા ચ પત્ની સા સવિત્રી ચ વરાંગના।
અધ્વર્યુણા સમાહૂતા એહિ દેવિ ત્વરાન્વિતા

ઉત્થિતાશ્ચાગ્નયઃ સર્વે દીક્ષાકાલ ઉપાગતઃ।
વ્યગ્રા સા કાર્યકરણે સ્ત્રીસ્વભાવેન નાગતા

ઇહવૈ ન કૃતં કિંચિદ્દ્વારે વૈ મંડનં મયા।
ભિત્ત્યાં વૈચિત્રકર્માણિ સ્વસ્તિકં પ્રાંગણેન તુ

પ્રક્ષાલનં ચ ભાંડાનાં ન કૃતં કિમપિ ત્વિહ।
લક્ષ્મીરદ્યાપિ નાયાતા પત્નીનારાયણસ્ય યા

અગ્નેઃ પત્ની તથા સ્વાહા ધૂમ્રોર્ણા તુ યમસ્ય તુ।
વારુણી વૈ તથા ગૌરી વાયોર્વૈ સુપ્રભા તથા

ઋદ્ધિર્વૈશ્રવણી ભાર્યા શમ્ભોર્ગૌરી જગત્પ્રિયા।
મેધા શ્રદ્ધા વિભૂતિશ્ચ અનસૂયા ધૃતિઃ ક્ષમા

ગંગા સરસ્વતી ચૈવ નાદ્યા યાતાશ્ચ કન્યકાઃ।
ઇંદ્રાણી ચંદ્રપત્ની તુ રોહિણી શશિનઃ પ્રિયાઃ

અરુંધતી વસિષ્ઠસ્ય સપ્તર્ષીણાં ચ યાઃ સ્ત્રિયઃ।
અનસૂયાત્રિપત્ની ચ તથાન્યાઃ પ્રમદા ઇહ

વધ્વો દુહિતરશ્ચૈવ સખ્યો ભગિનિકાસ્તથા।
નાદ્યાગતાસ્તુ તાઃ સર્વા અહં તાવત્સ્થિતા ચિરં

નાહમેકાકિની યાસ્યે યાવન્નાયાંતિ તા સ્ત્રિયઃ।
બ્રૂહિ ગત્વા વિરંચિં તુ તિષ્ઠ તાવન્મુહૂર્તકમ્

સર્વાભિઃ સહિતા ચાહમાગચ્છામિ ત્વરાન્વિતા।
સર્વૈઃ પરિવૃતઃ શોભાં દેવૈઃ સહ મહામતે

ભવાન્પ્રાપ્નોતિ પરમાં તથાહં તુ ન સંશયઃ।
વદમાનાં તથાધ્વર્યુસ્ત્યક્ત્વા બ્રહ્માણમાગતઃ

સાવિત્રી વ્યાકુલા દેવ પ્રસક્તા ગૃહકર્માણિ।
સખ્યો નાભ્યાગતા યાવત્તાવન્નાગમનં મમ

એવમુક્તોસ્મિ વૈ દેવ કાલશ્ચાપ્યતિવર્ત્તતે।
યત્તેદ્ય રુચિતં તાવત્તત્કુરુષ્વ પિતામહ

એવમુક્તસ્તદા બ્રહ્મા કિંચિત્કોપસમન્વિતઃ।
પત્નીં ચાન્યાં મદર્થે વૈ શીઘ્રં શક્ર ઇહાનય

યથા પ્રવર્તતે યજ્ઞઃ કાલહીનો ન જાયતે।
તથા શીઘ્રં વિધિત્સ્વ ત્વં નારીં કાંચિદુપાનય

યાવદ્યજ્ઞસમાપ્તિર્મે વર્ણે ત્વાં મા કૃથા મનઃ।
ભૂયોપિ તાં પ્રમોક્ષ્યામિ સમાપ્તૌ તુ ક્રતોરિહ

એવમુક્તસ્તદા શક્રો ગત્વા સર્વં ધરાતલં।
સ્ત્રિયો દૃષ્ટાશ્ચ યાસ્તેન સર્વાઃ પરપરિગ્રહાઃ

આભીરકન્યા રૂપાઢ્યા સુનાસા ચારુલોચના।
ન દેવી ન ચ ગંધર્વી નાસુરી ન ચ પન્નગી

ન ચાસ્તિ તાદૃશી કન્યા યાદૃશી સા વરાંગના।
દદર્શ તાં સુચાર્વંગીં શ્રિયં દેવીમિવાપરામ્

સંક્ષિપન્તીં મનોવૃત્તિ વિભવં રૂપસંપદા।
યદ્યત્તુ વસ્તુસૌંદર્યાદ્વિશિષ્ટં લભ્યતે ક્વચિત્

તત્તચ્છરીરસંલગ્નં તન્વંગ્યા દદૃશે વરમ્।
તાં દૃષ્ટ્વા ચિંતયામાસ યદ્યેષા કન્યકા ભવેત્

તન્મત્તઃ કૃતપુણ્યોન્યો ન દેવો ભુવિ વિદ્યતે।
યોષિદ્રત્નમિદં સેયં સદ્ભાગ્યાયાં પિતામહઃ

સરાગો યદિ વા સ્યાત્તુ સફલસ્ત્વેષ મે શ્રમઃ।
નીલાભ્ર કનકાંભોજ વિદ્રુમાભાં દદર્શ તાં

ત્વિષં સંબિભ્રતીમંગૈઃ કેશગંડે ક્ષણાધરૈઃ।
મન્મથાશોકવૃક્ષસ્ય પ્રોદ્ભિન્નાં કલિકામિવ

પ્રદગ્ધહૃચ્છયેનૈવ નેત્રવહ્નિશિખોત્કરૈઃ।
ધાત્રા કથં હિ સા સૃષ્ટા પ્રતિરૂપમપશ્યતા

કલ્પિતા ચેત્સ્વયં બુધ્યા નૈપુણ્યસ્ય ગતિઃ પરા।
ઉત્તુંગાગ્રાવિમૌ સૃષ્ટૌ યન્મે સંપશ્યતઃ સુખં

પયોધરૌ નાતિચિત્રં કસ્ય સંજાયતે હૃદિ।
રાગોપહતદેહોયમધરો યદ્યપિ સ્ફુટમ્

તથાપિ સેવમાનસ્ય નિર્વાણં સંપ્રયચ્છતિ।
વહદ્ભિરપિ કૌટિલ્યમલકૈઃ સુખમર્પ્યતે

દોષોપિ ગુણવદ્ભાતિ ભૂરિસૌંદર્યમાશ્રિતઃ।
નેત્રયોર્ભૂષિતાવંતા વાકર્ણાભ્યાશમાગતૌ

કારણાદ્ભાવચૈતન્યં પ્રવદંતિ હિ તદ્વિદઃ।
કર્ણયોર્ભૂષણે નેત્રે નેત્રયોઃ શ્રવણાવિમૌ

કુંડલાંજનયોરત્ર નાવકાશોસ્તિ કશ્ચન।
ન તદ્યુક્તં કટાક્ષાણાં યદ્દ્વિધાકરણં હૃદિ

તવસંબંધિનોયેઽત્ર કથં તે દુઃખભાગિનઃ।
સર્વસુંદરતામેતિ વિકારઃ પ્રાકૃતૈર્ગુણૈઃ

વૃદ્ધે ક્ષણશતાનાં તુ દૃષ્ટમેષા મયા ધનમ્।
ધાત્રા કૌશલ્યસીમેયં રૂપોત્પત્તૌ સુદર્શિતા

કરોત્યેષા મનો નૄણાં સસ્નેહં કૃતિવિભ્રમૈઃ।
એવં વિમૃશતસ્તસ્ય તદ્રૂપાપહૃતત્વિષઃ

નિરંતરોદ્ગતૈશ્છન્નમભવત્પુલકૈર્વપુઃ।
તાં વીક્ષ્ય નવહેમાભાં પદ્મપત્રાયતેક્ષણામ્

દેવાનામથ યક્ષાણાં ગંધર્વોરગરક્ષસામ્।
નાના દૃષ્ટા મયા નાર્યો નેદૃશી રૂપસંપદા૧૫૦

ત્રૈલોક્યાંતર્ગતં યદ્યદ્વસ્તુતત્તત્પ્રધાનતઃ।
સમાદાય વિધાત્રાસ્યાઃ કૃતા રૂપસ્ય સંસ્થિતિઃ

ઇંદ્ર ઉવાચ।
કાસિ કસ્ય કુતશ્ચ ત્વમાગતા સુભ્રુ કથ્યતામ્।
એકાકિની કિમર્થં ચ વીથીમધ્યેષુ તિષ્ઠસિ

યાન્યેતાન્યંગસંસ્થાનિ ભૂષણાનિ બિભર્ષિ ચ।
નૈતાનિ તવ ભૂષાયૈ ત્વમેતેષાં હિ ભૂષણમ્

ન દેવી ન ચ ગંધર્વી નાસુરી ન ચ પન્નગી।
કિન્નરી દૃષ્ટપૂર્વા વા યાદૃશી ત્વં સુલોચને

ઉક્તા મયાપિ બહુશઃ કસ્માદ્દત્સે હિ નોત્તરમ્।
ત્રપાન્વિતા તુ સા કન્યા શક્રં પ્રોવાચ વેપતી

ગોપકન્યા ત્વહં વીર વિક્રીણામીહ ગોરસમ્।
નવનીતમિદં શુદ્ધં દધિ ચેદં વિમંડકમ્

દધ્ના ચૈવાત્ર તક્રેણ રસેનાપિ પરંતપ।
અર્થી યેનાસિ તદ્બ્રૂહિ પ્રગૃહ્ણીષ્વ યથેપ્સિતમ્

એવમુક્તસ્તદા શક્રો ગૃહીત્વા તાં કરે દૃઢમ્।
અનયત્તાં વિશાલાક્ષીં યત્ર બ્રહ્મા વ્યવસ્થિતઃ

નીયમાના તુ સા તેન ક્રોશંતી પિતૃમાતરૌ।
હા તાત માતર્હા ભ્રાતર્નયત્યેષ નરો બલાત્

યદિ વાસ્તિ મયા કાર્યં પિતરં મે પ્રયાચય।
સ દાસ્યતિ હિ માં નૂનં ભવતઃ સત્યમુચ્યતે

કા હિ નાભિલષેત્કન્યા ભર્તાંરં ભક્તિવત્સલમ્।
નાદેયમપિ તે કિંચિત્પિતુર્મે ધર્મવત્સલ

પ્રસાદયે તં શિરસા માં સ તુષ્ટઃ પ્રદાસ્યતિ।
પિતુશ્ચિત્તમવિજ્ઞાય યદ્યાત્માનં દદામિ તે

ધર્મો હિ વિપુલો નશ્યેત્તેન ત્વાં ન પ્રસાદયે।
ભવિષ્યામિ વશે તુભ્યં યદિ તાતઃ પ્રદાસ્યતિ

ઇત્થમાભાષ્યમાણસ્તુ તદા શક્રોઽનયચ્ચ તામ્।
બ્રહ્મણઃ પુરતઃ સ્થાપ્ય પ્રાહાસ્યાર્થે મયાઽબલે

આનીતાસિ વિશાલાક્ષિ મા શુચો વરવર્ણિનિ।
ગોપકન્યામસૌ દૃષ્ટ્વા ગૌરવર્ણાં મહાદ્યુતિમ્

કમલામેવ તાં મેને પુંડરીકનિભેક્ષણામ્।
તપ્તકાંચનસદ્ભિત્તિ સદૃશા પીનવક્ષસમ્

મત્તેભહસ્તવૃત્તોરું રક્તોત્તુંગ નખત્વિષં।
તં દૃષ્ટ્વાઽમન્યતાત્માનં સાપિ મન્મનથચરમ્

તત્પ્રાપ્તિહેતુ ક ધિયા ગતચિત્તેવ લક્ષ્યતે।
પ્રભુત્વમાત્મનો દાને ગોપકન્યાપ્યમન્યત

યદ્યેષ માં સુરૂપત્વાદિચ્છત્યાદાતુમાગ્રહાત્।
નાસ્તિ સીમંતિની કાચિન્મત્તો ધન્યતરા ભુવિ

અનેનાહં સમાનીતા યચ્ચક્ષુર્ગોચરં ગતા।
અસ્ય ત્યાગે ભવેન્મૃત્યુરત્યાગે જીવિતં સુખમ્

ભવેયમપમાનાચ્ચ ધિગ્રૂપા દુઃખદાયિની।
દૃશ્યતે ચક્ષુષાનેન યાપિ યોષિત્પ્રસાદતઃ

સાપિ ધન્યા ન સંદેહઃ કિં પુનર્યાં પરિષ્વજેત્।
જગદ્રૂપમશેષં હિ પૃથક્સંચારમાશ્રિતમ્

લાવણ્યં તદિહૈકસ્થં દર્શિતં વિશ્વયોનિના।
અસ્યોપમા સ્મરઃ સાધ્વી મન્મથસ્ય ત્વિષોપમા

તિરસ્કૃતસ્તુ શોકોયં પિતા માતા ન કારણમ્।
યદિ માં નૈષ આદત્તે સ્વલ્પં મયિ ન ભાષતે

અસ્યાનુસ્મરણાન્મૃત્યુઃ પ્રભવિષ્યતિ શોકજઃ।
અનાગસિ ચ પત્ન્યાં તુ ક્ષિપ્રં યાતેયમીદૃશી

કુચયોર્મણિશોભાયૈ શુદ્ધામ્બુજ સમદ્યુતિઃ।
મુખમસ્ય પ્રપશ્યંત્યા મનો મે ધ્યાનમાગતમ્

અસ્યાંગસ્પર્શસંયોગાન્ન ચેત્ત્વં બહુ મન્યસે।
સ્પૃશન્નટસિ તર્હિ ન ત્વં શરીરં વિતથં પરમ્

અથવાસ્ય ન દોષોસ્તિ યદૃચ્છાચારકો હ્યસિ।
મુષિતઃ સ્મર નૂનં ત્વં સંરક્ષ સ્વાં પ્રિયાં રતિમ્

ત્વત્તોપિ દૃશ્યતે યેન રૂપેણાયં સ્મરાધિકઃ।
મમાનેન મનોરત્ન સર્વસ્વં ચ હૃતં દૃઢમ્

શોભા યા દૃશ્યતે વક્ત્રે સા કુતઃ શશલક્ષ્મણિ।
નોપમા સકલં કસ્ય નિષ્કલંકેન શસ્યતે

સમાનભાવતાં યાતિ પંકજં નાસ્ય નેત્રયોઃ।
કોપમા જલશંખેન પ્રાપ્તા શ્રવણશંઙ્ખયોઃ

વિદ્રુમોપ્યધરસ્યાસ્ય લભતે નોપમાં ધ્રુવમ્।
આત્મસ્થમમૃતં હ્યેષ સંસ્રવંશ્ચેષ્ટતે ધ્રુવમ્

યદિ કિંચિચ્છુભં કર્મ જન્માંતરશતૈઃ કૃતમ્।
તત્પ્રસાદાત્પુનર્ભર્તા ભવત્વેષ મમેપ્સિતઃ

એવં ચિંતાપરાધીના યાવત્સા ગોપકન્યકા।
તાવદ્બ્રહ્મા હરિં પ્રાહ યજ્ઞાર્થં સત્વરં વચઃ

દેવી ચૈષા મહાભાગા ગાયત્રી નામતઃ પ્રભો।
એવમુક્તે તદા વિષ્ણુર્બ્રહ્માણં પ્રોક્તવાનિદમ્

તદેનામુદ્વહસ્વાદ્ય મયા દત્તાં જગત્પ્રભો।
ગાંધર્વેણ વિવાહેન વિકલ્પં મા કૃથાશ્ચિરમ્

અમું ગૃહાણ દેવાદ્ય અસ્યાઃ પાણિમનાકુલમ્।
ગાંધેર્વેણ વિવાહેન ઉપયેમે પિતામહઃ

તામવાપ્ય તદા બ્રહ્મા જગાદાદ્ધ્વર્યુસત્તમમ્।
કૃતા પત્ની મયા હ્યેષા સદને મે નિવેશય

મૃગશૃંગધરા બાલા ક્ષૌમવસ્ત્રાવગુંઠિતા।
પત્નીશાલાં તદા નીતા ઋત્વિગ્ભિર્વેદપારગૈઃ

ઔદુંબેરણ દંડેન પ્રાવૃતો મૃગચર્મણા।
મહાધ્વરે તદા બ્રહ્મા ધામ્ના સ્વેનૈવ શોભતે

પ્રારબ્ધં ચ તતો હોત્રં બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ।
ભૃગુણા સહિતૈઃ કર્મ વેદોક્તં તૈઃ કૃતં તદા।
તથા યુગસહસ્રં તુ સ યજ્ઞઃ પુષ્કરેઽભવત્

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે ગાયત્રીસંગ્રહોનામ ષોડશોઽધ્યાયઃ