પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.14

ભીષ્મ ઉવાચ।
કથં ત્રિપુરુષાજ્જાતો હ્યર્જુનઃ પરવીરહા।
કથં કર્ણસ્તુ કાનીનઃ સૂતજઃ પરિકીર્ત્યતે

વરં તયોઃ કથં ભૂતં નિસર્ગાદેવ તદ્વદ।
બૃહત્કૌતૂહલં મહ્યં તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
છિન્ને વક્ત્રે પુરા બ્રહ્મા ક્રોધેન મહતા વૃતઃ।
લલાટે સ્વેદમુત્પન્નં ગૃહીત્વા તાડયદ્ભુવિ

સ્વેદતઃ કુંડલી જજ્ઞે સધનુષ્કો મહેષુધિઃ।
સહસ્રકવચી વીરઃ કિંકરોમીત્યુવાચ હ

તમુવાચ વિરિંચસ્તુ દર્શયન્રુદ્રમોજસા।
હન્યતામેષ દુર્બુદ્ધિર્જાયતે ન યથા પુનઃ

બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા ધનુરુદ્યમ્ય પૃષ્ઠતઃ।
સંપ્રતસ્થે મહેશસ્ય બાણહસ્તોતિરૌદ્રદૃક્

દૃષ્ટ્વા પુરુષમત્યુગ્રં ભીતસ્તસ્ય ત્રિલોચનઃ।
અપક્રાંતસ્તતો વેગાદ્વિષ્ણોરાશ્રમમભ્યગાત્

ત્રાહિત્રાહીતિ માં વિષ્ણો નરાદસ્માચ્ચ શત્રુહન્।
બ્રહ્મણા નિર્મિતઃ પાપો મ્લેચ્છરૂપો ભયંકરઃ

યથા હન્યાન્ન માં ક્રુદ્ધસ્તથા કુરુ જગત્પતે।
હુંકારધ્વનિના વિષ્ણુર્મોહયિત્વા તુ તં નરમ્

અદૃશ્યઃ સર્વભૂતાનાં યોગાત્મા વિશ્વદૃક્પ્રભુઃ।
તત્ર પ્રાપ્તં વિરૂપાક્ષં સાંત્વયામાસ કેશવઃ

તતસ્સ પ્રણતો ભૂમૌ દૃષ્ટો દેવેન વિષ્ણુના।
વિષ્ણુરુવાચ।
પૌત્રો હિ મે ભવાન્રુદ્ર કં તે કામં કરોમ્યહમ્

દૃષ્ટ્વા નારાયણં દેવં ભિક્ષાં દેહીત્યુવાચ હ।
કપાલં દર્શયિત્વાગ્રે પ્રજ્વલંસ્તેજસોત્કટમ્

કપાલપાણિં સંપ્રેક્ષ્ય રુદ્રં વિષ્ણુરચિન્તયત્।
કોન્યો યોગ્યો ભવેદ્ભિક્ષુર્ભિક્ષાદાનસ્ય સાંપ્રતમ્

યોગ્યોઽયમિતિ સંકલ્પ્ય દક્ષિણં ભુજમર્પયત્।
તદ્બિભેદાતિતીક્ષ્ણેન શૂલેન શશિશેખરઃ

પ્રાવર્તત તતો ધારા શોણિતસ્ય વિભોર્ભુજાત્।
જાંબૂનદરસાકારા વહ્નિજ્વાલેવ નિર્મિતા

નિપપાત કપાલાંતશ્શમ્ભુના સા પ્રભિક્ષિતા।
ઋજ્વી વેગવતી તીવ્રા સ્પૃશંતી ત્વાંબરં જવાત્

પંચાશદ્યોજના દૈર્ઘ્યાદ્વિસ્તારાદ્દશયોજના।
દિવ્યવર્ષસહસ્રં સા સમુવાહ હરેર્ભુજાત્

ઇયંતં કાલમીશોસૌ ભિક્ષાં જગ્રાહ ભિક્ષુકઃ।
દત્તા નારાયણેનાથ કાપાલે પાત્ર ઉત્તમે

તતો નારાયણઃ પ્રાહ શંભું પરમિદં વચઃ।
સંપૂર્ણં વા ન વા પાત્રં તતો વૈ પરમીશ્વરઃ

સતોયાંબુદનિર્ઘોષં શ્રુત્વા વાક્યં હરેર્હરઃ।
શશિસૂર્યાગ્નિનયનઃ શશિશેખરશોભિતઃ

કપાલે દૃષ્ટિમાવેશ્ય ત્રિભિર્નેત્રૈર્જનાર્દનમ્।
અંગુલ્યા ઘટયન્પ્રાહ કપાલં પરિપૂરિતમ્

શ્રુત્વા શિવસ્ય તાં વાણીં વિષ્ણુર્ધારાં સમાહરત્।
પશ્તોઽથ હરેરીશઃ સ્વાંગુલ્યા રુધિરં તદા

દિવ્યવર્ષસહસ્રં ચ દૃષ્ટિપાતૈર્મમંથ સઃ।
મથ્યમાને તતો રક્તે કલિલં બુદ્બુદં ક્રમાત્

બભૂવ ચ તતઃ પશ્ચાત્કિરીટી સશરાસનઃ।
બદ્ધતૂણીરયુગલો વૃષસ્કંધોઙ્ગુલિત્રવાન્

પુરુષો વહ્નિસંકાશઃ કપાલે સંપ્રદૃશ્યતે।
તં દૃષ્ટ્વા ભગવાન્વિષ્ણુઃ પ્રાહ રુદ્રમિદં વચઃ

કપાલે ભવ કો વાઽયં પ્રાદુર્ભૂતોઽભવન્નરઃ।
વચઃ શ્રુત્વા હરેરીશસ્તમુવાચ વિભો શૃણુ

નરો નામૈષ પુરુષઃ પરમાસ્ત્રવિદાં વરઃ।
ભવતોક્તો નર ઇતિ નરસ્તસ્માદ્ભવિષ્યતિ

નરનારાયણૌ ચોભૌ યુગે ખ્યાતૌ ભવિષ્યતઃ।
સંગ્રામે દેવકાર્યેષુ લોકાનાં પરિપાલને

એષ નારાયણસખો નરસ્તસ્માદ્ભવિષ્યતિ।
અથાસુરવધે સાહ્યં તવ કર્તા મહાદ્યુતિઃ

મુનિર્જ્ઞાનપરીક્ષાયાં જેતા લોકે ભવિષ્યતિ।
તેજોધિકમિદં દિવ્યં બ્રહ્મણઃ પંચમં શિરઃ

તેજસો બ્રહ્મણો દીપ્તાદ્ભુજસ્ય તવ શોણિતાત્।
મમ દૃષ્ટિ નિપાતાચ્ચ ત્રીણિ તેજાંસિ યાનિ તુ

તત્સંયોગસમુત્પન્નઃ શત્રું યુદ્ધે વિજેષ્યતિ।
અવધ્યા યે ભવિષ્યંતિ દુર્જયા અપિ ચાપરે

શક્રસ્ય ચામરાણાં ચ તેષામેષ ભયંકરઃ।
એવમુક્ત્વા સ્થિતઃ શંભુર્વિસ્મિતશ્ચ હરિસ્તદા

કપાલસ્થઃ સ તત્રૈવ તુષ્ટાવ હરકેશવૌ।
શિરસ્યંજલિમાધાય તદા વીર ઉદારધીઃ

કિંકરોમીતિ તૌ પ્રાહ ઇત્યુક્ત્વા પ્રણતઃ સ્થિતઃ।
તમુવાચ હરઃ શ્રીમાન્બ્રહ્મણા સ્વેન તેજસા

સૃષ્ટો નરો ધનુષ્પાણિસ્ત્વમેનં તુ નિષૂદય।
ઇત્થમુક્ત્વાંજલિધરં સ્તુવંતં શંકરો નરમ્

તથૈવાંજલિસંબદ્ધં ગૃહીત્વા ચ કરદ્વયમ્।
ઉદ્ધૃત્યાથ કપાલાત્તં પુનર્વચનમબ્રવીત્

સ એષ પુરુષો રૌદ્રો યો મયા વેદિતસ્તવ।
વિષ્ણુહુંકારરચિતમોહનિદ્રાં પ્રવેશિતઃ

વિબોધયૈનં ત્વરિતમિત્યુક્ત્વાન્તર્દધે હરઃ।
નારાયણસ્ય પ્રત્યક્ષં નરેણાનેન વૈ તદા

વામપાદહતઃ સોપિ સમુત્તસ્થૌ મહાબલઃ।
તતો યુદ્ધં સમભવત્સ્વેદરક્તજયોર્મહત્

વિસ્ફારિતધનુઃ શબ્દં નાદિતાશેષભૂતલમ્।
કવચં સ્વેદજસ્યૈકં રક્તજેન ત્વપાકૃતમ્

એવં સમેતયોર્યુદ્ધે દિવ્યં વર્ષદ્વયં તયોઃ।
યુધ્યતોઃ સમતીતં ચ સ્વેદરક્તજયોર્નૃપ

રક્તજં દ્વિભુજં દૃષ્ટ્વા સ્વેદજં ચૈવ સંગતૌ।
વિચિન્ત્ય વાસુદેવોગાદ્બ્રહ્મણઃ સદનં પરમ્

સસંભ્રમમુવાચેદં બ્રહ્માણં મધુસૂદનઃ।
રક્તજેનાદ્ય ભો બ્રહ્મન્સ્વેદજોયં નિપાતિતઃ

શ્રુત્વૈતદાકુલો બ્રહ્મા બભાષે મધુસૂદનમ્।
હરે દ્યજન્મનિ નરો મદીયો જીવતાદયમ્

તથા તુષ્ટોઽબ્રવીત્તં ચ વિષ્ણુરેવં ભવિષ્યતિ।
ગત્વા તયો રણમપિ નિવાર્યાઽઽહ ચ તાવુભૌ

અન્યજન્મનિ ભવિતા કલિદ્વાપરયોર્મિથઃ।
સંધૌ મહારણે જાતે તત્રાહં યોજયામિ વાં

વિષ્ણુના તુ સમાહૂય ગ્રહેશ્વરસુરેશ્વરૌ।
ઉક્તાવિમૌ નરૌ ભદ્રૌ પાલનીયૌ મમાજ્ઞયા

સહસ્રાંશો સ્વેદજોયં સ્વકીયોંઽશો ધરાતલે।
દ્વાપરાંતેવતાર્યોયં દેવાનાં કાર્યસિદ્ધયે

યદૂનાં તુ કુલે ભાવી શૂરોનામ મહાબલઃ।
તસ્ય કન્યા પૃથા નામ રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ૫૦

ઉત્પત્સ્યતિ મહાભાગા દેવાનાં કાર્યસિદ્ધયે।
દુર્વાસાસ્તુ વરં તસ્યૈ મંત્રગ્રામં પ્રદાસ્યતિ

મંત્રેણાનેન યં દેવં ભક્ત્યા આવાહયિષ્યતિ।
દેવિ તસ્ય પ્રસાદાત્તુ તવ પુત્રો ભવિષ્યતિ

સા ચ ત્વામુદયે દૃષ્ટ્વા સાભિલાષા રજસ્વલા।
ચિંતાભિપન્ના તિષ્ઠંતી ભજિતવ્યા વિભાવસો

તસ્યા ગર્ભે ત્વયં ભાવી કાનીનઃ કુંતિનંદનઃ।
ભવિષ્યતિ સુતો દેવદેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે

તથેતિ ચોક્ત્વા પ્રોવાચ તેજોરાશિર્દિવાકરઃ।
પુત્રમુત્પાદયિષ્યામિ કાનીનં બલગર્વિતમ્

યસ્ય કર્ણેતિ વૈ નામ લોકઃ સર્વો વદિષ્યતિ।
મત્પ્રસાદાદસ્ય વિષ્ણો વિપ્રાણાં ભાવિતાત્મનઃ

અદેયં નાસ્તિ વૈ લોકે વસ્તુ કિંચિચ્ચ કેશવ।
એવં પ્રભાવં ચૈવૈનં જનયે વચનાત્તવ

એવમુક્ત્વા સહસ્રાંશુર્દેવં દાનવઘાતિનમ્।
નારાયણં મહાત્માનં તત્રૈવાંતર્દધે રવિઃ

અદર્શનં ગતે દેવે ભાસ્કરે વારિતસ્કરે।
વૃદ્ધશ્રવસમપ્યેવમુવાચ પ્રીતમાનસઃ

સહસ્રનેત્રરક્તોત્થો નરોઽયં મદનુગ્રહાત્।
સ્વાંશભૂતો દ્વાપરાંતે યોક્તવ્યો ભૂતલે ત્વયા

યદા પાંડુર્મહાભાગઃ પૃથાં ભાર્યામવાપ્સ્યતિ।
માદ્રીં ચાપિ મહાભાગ તદારણ્યં ગમિષ્યતિ

તસ્યાપ્યરણ્યસંસ્થસ્ય મૃગઃ શાપં પ્રદાસ્યતિ।
તેન ચોત્પન્નવૈરાગ્યઃ શતશૃગં ગમિષ્યતિ

પુત્રાનભીપ્સન્ક્ષેત્રોત્થાન્ભાર્યાં સ પ્રવદિષ્યતિ।
અનીપ્સંતી તદા કુંતી ભર્ત્તારં સા વદિષ્યતિ

નાહં મર્ત્યસ્ય વૈ રાજન્પુત્રાનિચ્છે કથંચન।
દૈવતેભ્યઃ પ્રસાદાચ્ચ પુત્રાનિચ્છે નરાધિપ

પ્રાર્થયંત્યૈ ત્વયા શક્ર કુંત્યૈ દેયો નરસ્તતઃ।
વચસા ચ મદીયેન એવં કુરુ શચીપતે

અથાબ્રવીત્તદા વિષ્ણું દેવેશો દુઃખિતો વચઃ।
અસ્મિન્મન્વંતરેઽતીતે ચતુર્વિંશતિકે યુગે

અવતીર્ય રઘુકુલે ગૃહે દશરથસ્ય ચ।
રાવણસ્ય વધાર્થાય શાંત્યર્થં ચ દિવૌકસામ્

રામરૂપેણ ભવતા સીતાર્થમટતા વને।
મત્પુત્રો હિંસિતો દેવ સૂર્યપુત્રહિતાર્થિના

વાલિનામ પ્લવંગેંદ્રઃ સુગ્રીવાર્થે ત્વયા યતઃ।
દુઃખેનાનેન તપ્તોહં ગૃહ્ણામિ ન સુતં નરમ્

અગૃહ્ણમાનં દેવેંદ્રં કારણાંતરવાદિનમ્।
હરિઃ પ્રોચે શુનાસીરં ભુવો ભારાવતારણે

અવતારં કરિષ્યામિ મર્ત્યલોકે ત્વહં પ્રભો।
સૂર્યપુત્રસ્ય નાશાર્થં જયાર્થમાત્મજસ્ય તે

સારથ્યં ચ કરિષ્યામિ નાશં કુરુકુલસ્ય ચ।
તતો હૃષ્ટોભવચ્છક્રો વિષ્ણુવાક્યેન તેન હ

પ્રતિગૃહ્ય નરં હૃષ્ટઃ સત્યં ચાસ્તુ વચસ્તવ।
એવમુક્ત્વા વરં દેવઃ પ્રેષયિત્વાઽચ્યુતઃ સ્વયમ્

ગત્વા તુ પુંડરીકાક્ષો બ્રહ્માણં પ્રાહ વૈ પુનઃ।
ત્વયા સૃષ્ટમિદં સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

આવાં કાર્યસ્ય કરણે સહાયૌ ચ તવ પ્રભો।
સ્વયં કૃત્વા પુનર્નાશં કર્તું દેવ ન બુધ્યસે

કૃતં જુગુપ્સિતં કર્મ શંભુમેતં જિઘાંસતા।
ત્વયા ચ દેવદેવસ્ય સૃષ્ટઃ કોપેન વૈ પુમાન્

શુદ્ધ્યર્થમસ્ય પાપસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં પરં કુરુ।
ગૃહ્ણન્વહ્નિત્રયં દેવ અગ્નિહોત્રમુપાહર

પુણ્યતીર્થે તથા દેશે વને વાપિ પિતામહ।
સ્વપત્ન્યા સહિતો યજ્ઞં કુરુષ્વાસ્મત્પરિગ્રહાત્

સર્વે દેવાસ્તથાદિત્યા રુદ્રાશ્ચાપિ જગત્પતે।
આદેશં તે કરિષ્યંતિ યતોસ્માકં ભવાન્પ્રભુઃ

એકોહિ ગાર્હપત્યોગ્નિર્દક્ષિણાગ્નિર્દ્વિતીયકઃ।
આહવનીયસ્તૃતીયસ્તુ ત્રિકુંડેષુ પ્રકલ્પય

વર્તુલે ત્વર્ચયાત્માનમ્મામથો ધનુરાકૃતૌ।
ચતુઃકોણે હરં દેવં ઋગ્યજુઃસામનામભિઃ

અગ્નીનુત્પાદ્ય તપસા પરામૃદ્ધિમવાપ્ય ચ।
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ હુત્વાગ્નીન્શમયિષ્યસિ

અગ્નિહોત્રાત્પરં નાન્યત્પવિત્રમિહ પઠ્યતે।
સુકૃતેનાગ્નિહોત્રેણ પ્રશુદ્ધ્યંતિ ભુવિ દ્વિજાઃ

પંથાનો દેવલોકસ્ય બ્રાહ્મણૈર્દશિતાસ્ત્વમી।
એકોગ્નિઃ સર્વદા ધાર્યો ગૃહસ્થેન દ્વિજન્મના

વિનાગ્નિના દ્વિજેનેહ ગાર્હસ્થ્યન્ન તુ લભ્યતે।
ભીષ્મ ઉવાચ।
યોઽસૌ કપાલાદુત્પન્નો નરો નામ ધનુર્દ્ધરઃ

કિમેષ માધવાજ્જાત ઉતાહો સ્વેન કર્મણા।
ઉત રુદ્રેણ જનિતો હ્યથવા બુદ્ધિપૂર્વકમ્

બ્રહ્મન્હિરણ્યગર્ભોઽયમંડજાતશ્ચતુર્મુખઃ।
અદ્ભુતં પઞ્ચમં તસ્ય વક્ત્રં તત્કથમુત્થિતમ્

સત્વે રજો ન દૃશ્યેત ન સત્વં રજસિ ક્વચિત્।
સત્વસ્થો ભગવાન્બ્રહ્મા કથમુદ્રેકમાદધાત્

મૂઢાત્મના નરો યેન હંતું હિ પ્રહિતો હરં।
પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
મહેશ્વરહરી ચૈતો દ્વાવેવ સત્પથિ સ્થિતૌ

તયોરવિદિતં નાસ્તિ સિદ્ધાસિદ્ધં મહાત્મનોઃ।
બ્રહ્મણઃ પંચમં વક્ત્રમૂર્દ્ધ્વમાસીન્મહાત્મનઃ

તતો બ્રહ્માભવન્મૂઢો રજસા ચોપબૃંહિતઃ।
તતોઽયં તેજસા સૃષ્ટિમમન્યત મયા કૃતા

મત્તોઽન્યો નાસ્તિ વૈ દેવો યેન સૃષ્ટિઃ પ્રવર્તિતા।
સહ દેવાઃ સગંધર્વાઃ પશુપક્ષિમૃગાકુલાઃ

એવં મૂઢઃ સ પંચાસ્યો વિરિંચિરભવત્પુનઃ।
પ્રાગ્વક્ત્રં મુખમેતસ્ય ઋગ્વેદસ્ય પ્રવર્તકમ્

દ્વિતીયં વદનં તસ્ય યજુર્વેદપ્રવર્તકમ્।
તૃતીયં સામવેદસ્ય અથર્વાર્થં ચતુર્થકમ્

સાંગોપાંગેતિહાસાંશ્ચ સરહસ્યાન્સસંગ્રહાન્।
વેદાનધીતે વક્ત્રેણ પંચમેનોર્દ્ધ્વચક્ષુષા

તસ્યાઽસુરસુરાઃ સર્વે વક્ત્રસ્યાદ્ભુતવર્ચસઃ।
તેજસા ન પ્રકાશંતે દીપાઃ સૂર્યોદયે યથા

સ્વપુરેષ્વપિ સોદ્વેગા હ્યવર્તંત વિચેતસઃ।
ન કંચિદ્ગણયેચ્ચાન્યં તેજસા ક્ષિપતે પરાન્

નાભિગંતુ ન ચ દ્રષ્ટું પુરસ્તાન્નોપસર્પિતુમ્।
શેકુસ્ત્રસ્તાઃ સુરાસ્સર્વે પદ્મયોનિં મહાપ્રભુમ્

અભિભૂતમિવાત્માનં મન્યમાના હતત્વિષઃ।
સર્વે તે મંત્રયામાસુર્દૈવતા હિતમાત્મનઃ

ગચ્છામઃ શરણં શંભું નિસ્તેજસોઽસ્ય તેજસા।
દેવા ઊચુઃ।
નમસ્તેસર્વસત્વેશ મહેશ્વર નમોનમઃ૧૦૦

જગદ્યોને પરંબ્રહ્મ ભૂતાનાં ત્વં સનાતનઃ।
પ્રતિષ્ઠા સર્વજગતાં ત્વં હેતુર્વિષ્ણુના સહ

એવં સંસ્તૂયમાનોસૌ દેવર્ષિપિતૃદાનવૈઃ।
અંતર્હિત ઉવાચેદં દેવાઃ પ્રાર્થયતેપ્સિતમ્

દેવા ઊચુઃ।
પ્રત્યક્ષદર્શનં દત્વા દેહિ દેવ યથેપ્સિતમ્।
કૃત્વા કારુણ્યમસ્માકં વરશ્ચાપિ પ્રદીયતામ્

યદસ્માકં મહદ્વીર્યં તેજ ઓજઃ પરાક્રમઃ।
તત્સર્વં બ્રહ્મણા ગ્રસ્તં પંચમાસ્યસ્ય તેજસા

વિનેશુઃ સર્વતેજાંસિ ત્વત્પ્રસાદાત્પુનઃ પ્રભો।
જાયતે તુ યથાપૂર્વં તથા કુરુ મહેશ્વર

તતઃ પ્રસન્નવદનો દેવૈશ્ચાપિ નમસ્કૃતઃ।
જગામ યત્ર બ્રહ્માઽસૌ રજોહંકારમૂઢધીઃ

સ્તુવંતો દેવદેવેશં પરિવાર્ય સમાવિશન્।
બ્રહ્મા તમાગતં રુદ્રં ન જજ્ઞે રજસાવૃતઃ

સૂર્યકોટિસહસ્રાણાં તેજસા રંજયન્જગત્।
તદાદૃશ્યત વિશ્વાત્મા વિશ્વસૃગ્વિશ્વભાવનઃ

સપિતામહમાસીનં સકલં દેવમંડલમ્।
અભિગમ્ય તતો રુદ્રો બ્રહ્માણં પરમેષ્ઠિનમ્

અહોતિતેજસા વક્ત્રમધિકં દેવ રાજતે।
એવમુક્ત્વાટ્ટહાસં તુ મુમોચ શશિશેખરઃ

વામાંગુષ્ઠનખાગ્રેણ બ્રહ્મણઃ પંચમં શિરઃ।
ચકર્ત કદલીગર્ભં નરઃ કરરુહૈરિવ

વિચ્છિન્નં તુ શિરઃ પશ્ચાદ્ભવહસ્તે સ્થિતં તદા।
ગ્રહમંડલમધ્યસ્થો દ્વિતીય ઇવ ચંદ્રમાઃ

કરોત્ક્ષિપ્તકપાલેન નનર્ત ચ મહેશ્વરઃ।
શિખરસ્થેન સૂર્યેણ કૈલાસ ઇવ પર્વતઃ

છિન્ને વક્ત્રે તતો દેવા હૃષ્ટાસ્તં વૃષભધ્વજમ્।
તુષ્ટુવુર્વિવિધૈસ્તોત્રૈર્દેવદેવં કપર્દિનમ્

દેવા ઊચુઃ।
નમઃ કપાલિને નિત્યં મહાકાલસ્ય કાલિને।
ઐશ્વર્યજ્ઞાનયુક્તાય સર્વભાગપ્રદાયિને

નમો હર્ષવિલાસાય સર્વદેવમયાય ચ।
કલૌ સંહારકર્તા ત્વં મહાકાલઃ સ્મૃતો હ્યસિ

ભક્તાનામાર્તિનાશસ્ત્વં દુઃખાંતસ્તેન ચોચ્યસે।
શંકરોષ્યાશુભક્તાનાં તેન ત્વં શંકરઃ સ્મૃતઃ

છિન્નં બ્રહ્મશિરો યસ્માત્ત્વં કપાલં બિભર્ષિ ચ।
તેન દેવ કપાલી ત્વં સ્તુતો હ્યદ્ય પ્રસીદ નઃ

એવં સ્તુતઃ પ્રસન્નાત્મા દેવાન્પ્રસ્થાપ્ય શંકરઃ।
સ્વાનિ ધિષ્ણ્યાનિ ભગવાંસ્તત્રૈવાસીન્મુદાન્વિતઃ

વિજ્ઞાય બ્રહ્મણો ભાવં તતો વીરસ્ય જન્મ ચ।
શિરો નીરસ્ય વાક્યાત્તુ લોકાનાં કોપશાંતયે

શિરસ્યંજલિમાધાય તુષ્ટાવાથ પ્રણમ્ય તમ્।
તેજોનિધિ પરં બ્રહ્મ જ્ઞાતુમિત્થં પ્રજાપતિમ્

નિરુક્તસૂક્તરહસ્યૈરૃગ્યજુઃ સામભાષિતૈઃ।
રુદ્ર ઉવાચ।
અપ્રમેય નમસ્તેસ્તુ પરમસ્ય પરાત્મને

અદ્ભુતાનાં પ્રસૂતિસ્ત્વં તેજસાં નિધિરક્ષયઃ।
વિજયાદ્વિશ્વભાવસ્ત્વં સૃષ્ટિકર્તા મહાદ્યુતે

ઊર્દ્ધ્વવક્ત્ર નમસ્તેસ્તુ સત્વાત્મકધરાત્મક।
જલશાયિન્જલોત્પન્ન જલાલય નમોસ્તુ તે

જલજોત્ફુલ્લપત્રાક્ષ જય દેવ પિતામહ।
ત્વયા હ્યુત્પાદિતઃ પૂર્વં સૃષ્ટ્યર્થમહમીશ્વર

યજ્ઞાહુતિસદાહાર યજ્ઞાંગેશ નમોઽસ્તુ તે।
સ્વર્ણગર્ભ પદ્મગર્ભ દેવગર્ભ પ્રજાપતે

ત્વં યજ્ઞસ્ત્વં વષટ્કારઃ સ્વધા ત્વં પદ્મસંભવ।
વચનેન તુ દેવાનાં શિરશ્છિન્નં મયા પ્રભો

બ્રહ્મહત્યાભિભૂતોસ્મિ માં ત્વં પાહિ જગત્પતે।
ઇત્યુક્તો દેવદેવેન બ્રહ્મા વચનમબ્રવીત્

બ્રહ્મોવાચ।
સખા નારાણો દેવઃ સ ત્વાં પૂતં કરિષ્યતિ।
કીર્તનીયસ્ત્વયા ધન્યઃ સ મે પૂજ્યઃ સ્વયં વિભુઃ

અનુધ્યાતોઽસિ વૈ નૂનં તેન દેવેન વિષ્ણુના।
યેન તે ભક્તિરુત્પન્ના સ્તોતું માં મતિરુત્થિતા

શિરશ્છેદાત્કપાલી ત્વં સોમસિદ્ધાંતકારકઃ।
કોટીઃ શતં ચ વિપ્રાણામુદ્ધર્તાસિ મહાદ્યુતે

બ્રહ્મહત્યાવ્રતં કુર્યા નાન્યત્કિંચન વિદ્યતે।
અભાષ્યાઃ પાપિનઃ ક્રૂરા બ્રહ્મઘ્નાઃ પાપકારિણઃ

વૈતાનિકા વિકર્મસ્થા ન તે ભાષ્યાઃ કથંચન।
તૈસ્તુ દૃષ્ટૈસ્તથા કાર્યં ભાસ્કરસ્યાવલોકનમ્

અંગસ્પર્શે કૃતે રુદ્ર સચૈલો જલમાવિશેત્।
એવં શુદ્ધિમવાપ્નોતિ પૂર્વં દૃષ્ટાં મનીષિભિઃ

સ ભવાન્બ્રહ્મહન્તાસિ શુદ્ધ્યર્થં વ્રતમાચર।
ચીર્ણે વ્રતે પુનર્ભૂયઃ પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં વરાન્બહૂન્

એવમુક્ત્વા ગતો બ્રહ્મા રુદ્રસ્તન્નાભિજજ્ઞિવાન્।
અચિંતયત્તદાવિષ્ણું ધ્યાનગત્યા તતઃ સ્વયં

લક્ષ્મીસહાયં વરદં દેવદેવં સનાતનમ્।
અષ્ટાંગપ્રણિપાતેન દેવદેવસ્ત્રિલોચનઃ

તુષ્ટાવ પ્રણતો ભૂત્વા શંખચક્રગદાધરમ્।
રુદ્ર ઉવાચ।
પરં પરાણામમૃતં પુરાણં પરાત્પરં વિષ્ણુમનંતવીર્યં

સ્મરામિ નિત્યં પુરુષં વરેણ્યં નારાયણં નિષ્પ્રતિમં પુરાણમ્।
પરાત્પરં પૂર્વજમુગ્રવેગં ગંભીરગંભીરધિયાં પ્રધાનમ્

નતોસ્મિ દેવં હરિમીશિતારં પરાત્પરં ધામપરં ચ ધામ।
પરાપરં તત્પરમં ચ ધામ પરાપરેશં પુરુષં વિશાલમ્

નારાયણં સ્તૌમિ વિશુદ્ધભાવં પરાપરં સૂક્ષ્મમિદં સસર્જ।
સદાસ્થિતત્વાત્પુરુષપ્રધાનં શાંતં પ્રધાનં શરણં મમાસ્તુ

નારાયણં વીતમલં પુરાણં પરાત્પરં વિષ્ણુમપારપારમ્।
પુરાતનં નીતિમતાં પ્રધાનં ધૃતિક્ષમાશાંતિપરં ક્ષિતીશમ્

શુભં સદા સ્તૌમિ મહાનુભાવં સહસ્રમૂર્દ્ધાનમનેકપાદમ્।
અનંતબાહું શશિસૂર્યનેત્રં ક્ષરાક્ષરં ક્ષીરસમુદ્રનિદ્રમ્

નારાયણં સ્તૌમિ પરં પરેશં પરાત્પરં યત્ત્રિદશૈરગમ્યમ્।
ત્રિસર્ગસંસ્થં ત્રિહુતાશનેત્રં ત્રિતત્વલક્ષ્યં ત્રિલયં ત્રિનેત્રમ્

નમામિ નારાયણમપ્રમેયં કૃતે સિતં દ્વાપરતશ્ચ રક્તમ્।
કલૌ ચ કૃષ્ણં તમથો નમામિ સસર્જ યો વક્ત્રત એવ વિપ્રાન્

ભુજાંતરાત્ક્ષત્રમથોરુયુગ્માદ્વિશઃ પદાગ્રાચ્ચ તથૈવ શૂદ્રાન્।
નમામિ તં વિશ્વતનું પુરાણં પરાત્પરં પારગમપ્રમેયમ્

સૂક્ષ્મમૂર્ત્તિં મહામૂર્ત્તિં વિદ્યામૂર્ત્તિમમૂર્તિકમ્।
કવચં સર્વદેવાનાં નમસ્યે વારિજેક્ષણમ્

સહસ્રશીર્ષં દેવેશં સહસ્રાક્ષં મહાભુજમ્।
જગત્સંવ્યાપ્ય તિષ્ઠંતં નમસ્યે પરમેશ્વરમ્

શરણ્યં શરણં દેવં વિષ્ણું જિષ્ણું સનાતનમ્।
નીલમેઘપ્રતીકાશં નમસ્યે શાર્ઙ્ગપાણિનમ્

શુદ્ધં સર્વગતં નિત્યં વ્યોમરૂપં સનાતનમ્।
ભાવાભાવવિનિર્મુક્તં નમસ્યે સર્વગં હરિમ્૧૫૦

ન ચાત્ર કિંચિત્પશ્યામિ વ્યતિરિક્તં તવાચ્યુત।
ત્વન્મયં ચ પ્રપશ્યામિ સર્વમેતચ્ચરાચરમ્

એવં તુ વદતસ્તસ્ય રુદ્રસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ।
ઇતીરિતેસ્તેન સનાતન સ્વયં પરાત્પરસ્તસ્ય બભૂવ દર્શને

રથાંગપાણિર્ગરુડાસનો ગિરિં વિદીપયન્ભાસ્કરવત્સમુત્થિતઃ।
વરં વૃણીષ્વેતિ સનાતનોબ્રવીદ્વરસ્તવાહં વરદઃ સમાગતઃ

ઇતીરિતે રુદ્રવરો જગાદ મમાતિશુદ્ધિર્ભવિતા સુરેશ।
ન ચાસ્ય પાપસ્ય હરં હિ ચાન્યત્સંદૃશ્યતેગ્ર્યં ચ ઋતે ભવં તમ્

બ્રહ્મહત્યાભિભૂતસ્ય તનુર્મે કૃષ્ણતાં ગતા।
શવગંધશ્ચ મે ગાત્રે લોહસ્યાભરણાનિ મે

કથં મે ન ભવેદેવમેતદ્રૂપં જનાર્દનમ્।
કિં કરોમિ મહાદેવ યેન મે પૂર્વિકા તનૂઃ

ત્વત્પ્રસાદેન ભવિતા તન્મે કથય ચાચ્યુત।
વિષ્ણુરુવાચ।
બ્રહ્મવધ્યા પરા ચોગ્રા સર્વકષ્ટપ્રદા પરા

મનસાપિ ન કુર્વીત પાપસ્યાસ્ય તુ ભાવનામ્।
ભવતા દેવવાક્યેન નિષ્ઠા ચૈષા નિબોધિતા

ઇદાનીં ત્વં મહાબાહો બ્રહ્મણોક્તં સમાચર।
ભસ્મસર્વાણિ ગાત્રાણિ ત્રિકાલં ઘર્ષયેસ્તનૌ

શિખાયાં કર્ણયોશ્ચૈવ કરે ચાસ્થીનિ ધારય।
એવં ચ કુર્વતો રુદ્ર કષ્ટં નૈવ ભવિષ્યતિ

સંદિશ્યૈવં સ ભગવાંસ્તતોંઽતર્દ્ધાનમીશ્વરઃ।
લક્ષ્મીસહાયો ગતવાન્રુદ્રસ્તં નાભિજજ્ઞિવાન્

કપાલપાણિર્દેવેશઃ પર્યટન્વસુધામિમામ્।
હિમવંતં સમૈનાકં મેરુણા ચ સહૈવ તુ

કૈલાસં સકલં વિંધ્યં નીલં ચૈવ મહાગિરિમ્।
કાંચીં કાશીં તામ્રલિપ્તાં મગધામાવિલાં તથા

વત્સગુલ્મં ચ ગોકર્ણં તથા ચૈવોત્તરાન્કુરૂન્।
ભદ્રાશ્વં કેતુમાલં ચ વર્ષં હૈરણ્યકં તથા

કામરૂપં પ્રભાસં ચ મહેંદ્રં ચૈવ પર્વતમ્।
બ્રહ્મહત્યાભિભૂતોસૌ ભ્રમંસ્ત્રાણં ન વિંદતિ

ત્રપાન્વિતઃ કપાલં તુ પશ્યન્હસ્તગતં સદા।
કરૌ વિધુન્વન્બહુશો વિક્ષિપ્તશ્ચ મુહુર્મુહુઃ

યદાસ્ય ધુન્વતો હસ્તૌ કપાલં પતતે ન તુ।
તદાસ્ય બુદ્ધિરુત્પન્ના વ્રતં ચૈતત્કરોમ્યહમ્

મદીયેનૈવ માર્ગેણ દ્વિજા યાસ્યંતિ સર્વતઃ।
ધ્યાત્વૈવં સુચિરં દેવો વસુધાં વિચચાર હ

પુષ્કરં તુ સમાસાદ્ય પ્રવિષ્ટોઽરણ્યમુત્તમમ્।
નાનાદ્રુમલતાકીર્ણં નાનામૃગરવાકુલમ્

દ્રુમપુષ્પભરામોદ વાસિતં યત્સુવાયુના।
બુદ્ધિપૂર્વમિવ ન્યસ્તૈઃ પુષ્પૈર્ભૂષિતભૂતલમ્

નાનાગધંરસૈરન્યૈઃ પક્વાપક્વૈઃ ફલૈસ્તથા।
વિવેશ તરુવૃંદેન પુષ્પામોદાભિનંદિતઃ

અત્રારાધયતો ભક્ત્યા બ્રહ્મા દાસ્યતિ મે વરમ્।
બ્રહ્મપ્રસાદાત્સંપ્રાપ્તં પૌષ્કરં જ્ઞાનમીપ્સિતમ્

પાપઘ્નં દુષ્ટશમનં પુષ્ટિશ્રીબલવર્દ્ધનમ્।
એવં વૈ ધ્યાયતસ્તસ્ય રુદ્રસ્યામિતતેજસઃ

આજગામ તતો બ્રહ્મા ભક્તિપ્રીતોઽથ કંજજઃ।
ઉવાચ પ્રણતં રુદ્રમુત્થાપ્ય ચ પુનર્ગુરુઃ

દિવ્યવ્રતોપચારેણ સોહમારાધિતસ્ત્વયા।
ભવતા શ્રદ્ધયાત્યર્થં મમદર્શનકાંક્ષયા

વ્રતસ્થા માં હિ પશ્યંતિ મનુષ્યા દેવતાસ્તથા।
તદિચ્છયા પ્રયચ્છામિ વરં યત્પ્રવરં વરમ્

સર્વકામપ્રસિદ્ધ્યર્થં વ્રતં યસ્માન્નિષેવિતમ્।
મનોવાક્કાયભાવૈશ્ચ સંતુષ્ટેનાંતરાત્મના

કં દદામિ ચ વૈ કામં વદ ભોસ્તે યથેપ્સિતમ્।
રુદ્ર ઉવાચ।
એષ એવાદ્ય ભગવન્સુપર્યાપ્તો મહા વરઃ

યદ્દૃષ્ટોસિ જગદ્વંદ્ય જગત્કર્તર્નમોસ્તુતે।
મહતા યજ્ઞસાધ્યેન બહુકાલાર્જિતેન ચ

પ્રાણવ્યયકરેણ ત્વં તપસા દેવ દૃશ્યતે।
ઇદં કપાલં દેવેશ ન કરાત્પતિતં વિભો

ત્રપાકરા ઋષીણાં ચ ચર્યૈષા કુત્સિતા વિભો।
ત્વત્પ્રસાદાદ્વ્રતં ચેદં કૃતં કાપાલિકં તુ યત્

સિદ્ધમેતત્પ્રપન્નસ્ય મહાવ્રતમિહોચ્યતામ્।
પુણ્યપ્રદેશે યસ્મિંસ્તુ ક્ષિપામીદં વદસ્વ મે

પૂતો ભવામિ યેનાહં મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્।
બ્રહ્મોવાચ।
અવિમુક્તં ભગવતઃ સ્થાનમસ્તિ પુરાતનમ્

કપાલમોચનં તીર્થં તવ તત્ર ભવિષ્યતિ।
અહં ચ ત્વં સ્થિતસ્તત્ર વિષ્ણુશ્ચાપિ ભવિષ્યતિ

દર્શને ભવતસ્તત્ર મહાપાતકિનોપિ યે।
તેપિ ભોગાન્સમશ્નંતિ વિશુદ્ધા ભવને મમ

વરણાપિ અસીચાપિ દ્વે નદ્યૌ સુરવલ્લભે।
અંતરાલે તયોઃ ક્ષેત્રે વધ્યા ન વિશતિ ક્વચિત્

તીર્થાનાં પ્રવરં તીર્થં ક્ષેત્રાણાં પ્રવરં તવ।
આદેહપતનાદ્યે તુ ક્ષેત્રં સેવંતિ માનવાઃ

તે મૃતા હંસયાનેન દિવં યાંત્યકુતોભયાઃ।
પંચક્રોશપ્રમાણેન ક્ષેત્રં દત્તં મયા તવ

ક્ષેત્રમધ્યાદ્યદા ગંગા ગમિષ્યતિ સરિત્પતિમ્।
તદા સા મહતી પુણ્યા પુરી રુદ્ર ભવિષ્યતિ

પુણ્યા ચોદઙ્મુખી ગંગા પ્રાચી ચાપિ સરસ્વતી।
ઉદઙ્મુખી યોજને દ્વે ગચ્છતે જાહ્નવી નદી

તત્ર વૈ વિબુધાઃ સર્વે મયા સહ સવાસવાઃ।
આગતા વાસમેષ્યંતિ કપાલં તત્ર મોચય

તસ્મિંસ્તીર્થે તુ યે ગત્વા પિણ્ડદાનેન વૈ પિતૄન્।
શ્રાદ્ધૈસ્તુ પ્રીણયિષ્યંતિ તેષાં લોકોઽક્ષયો દિવિ

વારાણસ્યાં મહાતીર્થે નરઃ સ્નાતો વિમુચ્યતે।
સપ્તજન્મકૃતાત્પાપાદ્ગમનાદેવ મુચ્યતે

તત્તીર્થં સર્વતીર્થાનામુત્તમં પરિકીર્તિતમ્।
ત્યજંતિ તત્ર યે પ્રાણાન્પ્રાણિનઃ પ્રણતાસ્તવ

રુદ્રત્વં તે સમાસાદ્ય મોદંતે ભવતા સહ।
તત્રાપિ હિ તુ યદ્દત્તં દાનં રુદ્ર યતાત્મના

સ્યાન્મહચ્ચ ફલં તસ્ય ભવિતા ભાવિતાત્મનઃ।
સ્વાંગસ્ફુટિત સંસ્કારં તત્ર કુર્વંતિ યે નરાઃ

તે રુદ્રલોકમાસાદ્ય મોદંતે સુખિનઃ સદા।
તત્ર પૂજા જપો હોમઃ કૃતો ભવતિ દેહિનાં

અનંતફલદઃ સ્વર્ગો રુદ્રભક્તિયુતાત્મનઃ।
તત્ર દીપપ્રદાને તુ જ્ઞાનચક્ષુર્ભવેન્નરઃ

અવ્યંગં તરુણં સૌમ્યં રૂપવંતં તુ ગોસુતમ્।
યોઙ્કયિત્વા મોચયતિ સ યાતિ પરમં પદમ્

પિતૃભિઃ સહિતો મોક્ષં ગચ્છતે નાત્ર સંશયઃ।
અથ કિં બહુનોક્તેન યત્તત્ર ક્રિયતે નરૈઃ૨૦૦

કર્મધર્મં સમુદ્દિશ્ય તદનંતફલં ભવેત્।
સ્વર્ગાપવર્ગયોર્હેતુસ્તદ્ધિ તીર્થમ્મતં ભુવિ

સ્નાનાજ્જપાત્તથા હોમાદનંતફલસાધનમ્।
ગત્વા વારાણસીતીર્થં ભક્ત્યા રુદ્રપરાયણાઃ

યે તત્ર પંચતાં પ્રાપ્તા ભક્તાસ્તે નાત્ર સંશયઃ।
વસવઃ પિતરો જ્ઞેયા રુદ્રાશ્ચૈવ પિતામહાઃ

પ્રપિતામહાસ્તથાદિત્યા ઇત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ।
ત્રિવિધઃ પિંડદાનાય વિધિરુક્તો મયાનઘ

માનુષૈઃ પિંડાદાનં તુ કાર્યમત્રાગતૈસ્સદા।
પિંડદાનં ચ તત્રૈવ સ્વપુત્રૈઃ કાર્યમાદરાત્

સુપુત્રાસ્તે પિતૄણાં તુ ભવંતિ સુખદાયકાઃ।
પ્રોક્તં તીર્થં મયા તુભ્યં દર્શનાદપિ મુક્તિદમ્

સ્નાત્વા તુ સલિલે તત્ર મુચ્યતે જન્મબંધનાત્।
વિમુક્તો બ્રહ્મહત્યાયાસ્તત્ર રુદ્ર યથાસુખમ્

અવિમુક્તે મયા દત્તે તિષ્ઠ ત્વં ભાર્યયા સહ।
રુદ્ર ઉવાચ।
પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ તેષ્વહં વિષ્ણુના સહ

તિષ્ઠામિ ભવતોક્તેન વર એષ વૃતો મયા।
અહં દેવો મહાદેવ આરાધ્યો ભવતા સદા

વરં દાસ્યામિ તે ચાહં સંતુષ્ટેનાંતરાત્મના।
વિષ્ણોશ્ચાહં પ્રદાસ્યામિ વરાંશ્ચ મનસીપ્સિતાન્

સુરાણાં ચૈવ સર્વેષાં મુનીનાં ભવિતાત્મનામ્।
અહં દાતા અહં યાચ્યો નાન્યો ભાવ્યઃ કથંચન

બ્રહ્મોવાચ।
એવં કરિષ્યેહં રુદ્ર યત્વયોક્તં વચઃ શુભમ્।
નારાયણશ્ચ તે વાક્યં કર્તા સર્વં ન સંશયઃ

વિસૃજ્યૈવં તદા રુદ્રં બ્રહ્મા ચાંતરધીયત।
વારાણસ્યાં મહાદેવો ગત્વા તીર્થં ન્યવેશયત્

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે રુદ્રસ્ય બ્રહ્મવધ્યાનાશશ્ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ