પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.11

ભીષ્મ ઉવાચ।
કસ્મિન્વાસરભાગે તુ શ્રાદ્ધી શ્રાદ્ધં સમાચરેત્।
તીર્થેષુ કેષુ વૈ શ્રાદ્ધં કૃતં બહુફલં દ્વિજ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ।
તીર્થં તુ પુષ્કરં નામ યત્તુ શ્રેષ્ઠતમં સ્મૃતમ્।
સર્વેષાં દ્વિજમુખ્યાનાં મનોરથમિવ સ્થિતમ્

તત્ર દત્તં હુતં જપ્તમનન્તં ભવતિ ધ્રુવમ્।
પિતૄણાં વલ્લભં નિત્યમૃષીણાં પરમં મતમ્

નંદાથ લલિતા તદ્વત્તીર્થં માયાપુરી શુભા।
તથા મિત્રપદં રાજંસ્તતઃ કેદારમુત્તમમ્

ગંગાસાગરમિત્યાહુઃ સર્વતીર્થમયં શુભમ્।
તીર્થં બ્રહ્મસરસ્તદ્વચ્છતદ્રુસલિલં શુભમ્

તીર્થં તુ નૈમિષં નામ સર્વતીર્થફલપ્રદમ્।
ગંગોદ્ભેદસ્તુ ગોમત્યાં યત્રોદ્ભૂતઃ સનાતનઃ

તથા યજ્ઞવરાહસ્તુ દેવદેવશ્ચ શૂલધૃક્।
યત્ર તત્કાંચનં દાનમષ્ટાદશભુજો હરઃ

નેમિસ્તુ ધર્મચક્રસ્ય શીર્ણા યત્રાભવત્પુરા।
તદેતન્નૈમિશારણ્યં સર્વતીર્થનિષેવિતમ્

દેવદેવસ્ય તત્રાપિ વરાહસ્ય ચ દર્શનમ્।
યઃ પ્રયાતિ સ પૂતાત્મા નારાયણપુરં વ્રજેત્

કોકામુખં પરં તીર્થમિન્દ્રમાર્ગોપિ લક્ષ્યતે।
અથાપિ પિતૃતીર્થં તુ બ્રહ્મણોવ્યક્તજન્મનઃ

પુષ્કરારણ્યસંસ્થોસૌ યત્ર દેવઃ પિતામહઃ।
વિરિંચિદર્શનં શ્રેષ્ઠમપવર્ગફલપ્રદમ્

કૃતં નામ મહાપુણ્યં સર્વપાપનિષૂદનમ્।
યત્રાદ્યો નારસિંહસ્તુ સ્વયમેવ જનાર્દનઃ

તીર્થમિક્ષુમતીનામ પિતૄણાં ચ શુભાવહા।
તુષ્યન્તિ પિતરો નિત્યં ગંગાયમુનસંગમે

કુરુક્ષેત્રં મહાપુણ્યં યત્ર માર્ગોપિ લક્ષ્યતે।
અદ્યાપિ પિતૃતીર્થં તુ સર્વકામફલપ્રદમ્

નીલકણ્ઠમિતિ ખ્યાતં પિતૃતીર્થં નરાધિપ।
તથા ભદ્રસરઃ પુણ્યં સરો માનસમેવ ચ

મંદાકિની તથાઽચ્છોદા વિપાશા ચ સરસ્વતી।
સર્વમિત્રપદં તદ્વદ્વૈદ્યનાથં મહાફલમ્

ક્ષિપ્રા નદી તથા પુણ્યા તથા કાલઞ્જરં શુભમ્।
તીર્થોદ્ભેદં હરોદ્ભેદં ગર્ભભેદં મહાલયમ્

ભદ્રેશ્વરં વિષ્ણુપદં નર્મદા દ્વારમેવ ચ।
ગયાપિંડપ્રદાનેન સમાન્યાહુર્મહર્ષયઃ

એતાનિ પિતૃતીર્થાનિ સર્વપાપહરાણિ ચ।
સ્મરણાદપિ લોકાનાં કિમુ શ્રાદ્ધપ્રદાયિનામ્

ૐકારં પિતૃતીર્થં તુ કાવેરીકપિલોદકમ્।
સંભેદશ્ચણ્ડવેગાયાં તથૈવામરકંટકમ્

કુરુક્ષેત્રાચ્ચદ્વિગુણં તસ્મિન્સ્નાનાદિકં ભવેત્।
શુક્લતીર્થં તુ વિખ્યાતં તીર્થં સોમેશ્વરં પરમ્

સર્વવ્યાધિહરંપુણ્યંફલંકોટિગુણાધિકમ્।
શ્રાદ્ધેદાનેતથાહોમેસ્વાધ્યાયેચાપિસન્નિધૌ

કાયાવારોહણં નામ દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ।
અવતારં રોચમાનં બ્રાહ્મણાવસથે શુભે

જાતં તત્સુમહાપુણ્યં તથા ચર્મણ્વતી નદી।
શૂલતાપી પયોષ્ણી ચ પયોષ્ણીસંગમસ્તથા

મહૌષધી ચારણા ચ નાગતીર્થપ્રવર્ત્તિની।
મહાવેણા નદી પુણ્યા મહાશાલસ્તથૈવ ચ

ગોમતી વરુણા તદ્વત્તીર્થં હૌતાશનં પરમ્।
ભૈરવં ભૃગુતુંગં ચ ગૌરીતીર્થમનુત્તમમ્

તીર્થં વૈનાયકં નામ વસ્ત્રેશ્વરમનુત્તમમ્।
તથા પાપહરં નામ પુણ્યા વેત્રવતી નદી

મહારુદ્રં મહાલિંગં દશાર્ણા ચ મહાનદી।
શતરુદ્રા શતાહ્વા ચ તથા પિતૃપદં પુરમ્

અંગારવાહિકા તદ્વન્નદૌ દ્વૌ શોણઘર્ઘરૌ।
કાલિકા ચ નદી પુણ્યા પિતરા ચ નદી શુભા

એતાનિ પિતૃતીર્થાનિ શસ્યંતે સ્નાનદાનયોઃ।
શ્રાદ્ધમેતેષુ યદ્દત્તં તદનંતફલં સ્મૃતમ્

શતાવટા નદી જ્વાલા શરદ્વી ચ નદી તથા।
દ્વારકા કૃષ્ણતીર્થં ચ તથા હ્યુદક્સરસ્વતી

નદી માલવતી નામ તથા ચ ગિરિકર્ણિકા।
ધૂતપાપં તથા તીર્થં સમુદ્રે દક્ષિણે તથા

ગોકર્ણો ગજકર્ણશ્ચ તથા ચક્રનદી શુભા।
શ્રીશૈલં શાકતીર્થં ચ નારસિંહમતઃ પરમ્

મહેંદ્રં ચ તથા પુણ્યા પુણ્યા ચાપિ મહાનદી।
એતેષ્વપિ સદા શ્રાદ્ધમનંતફલદં સ્મૃતમ્

દર્શનાદપિ પુણ્યાનિ સદ્યઃ પાપહરાણિ વૈ।
તુંગભદ્રા નદી પુણ્યા તથા ચક્રરથીતિ ચ

ભીમેશ્વરં કૃષ્ણવેણા કાવેરી ચાંજના નદી।
નદી ગોદાવરી પુણ્યા ત્રિસંધ્યા પૂર્ણમુત્તમમ્

તીર્થં ત્રૈયંબકં નામ સર્વતીર્થનમસ્કૃતમ્।
યત્રાસ્તે ભગવાન્ભીમઃ સ્વયમેવ ત્રિલોચનઃ

શ્રાદ્ધમેતેષુ સર્વેષુ દત્તં કોટિગુણં ભવેત્।
સ્મરણાદપિ પાપાનિ વ્રજંતિ શતધા નૃપ

શ્રીપર્ણા ચ નદી પુણ્યા વ્યાસતીર્થમનુત્તમમ્।
તથા મત્સ્યનદી કારા શિવધારા તથૈવ ચ

ભવતીર્થં ચ વિખ્યાતં પુણ્યતીર્થં ચ શાશ્વતમ્।
પુણ્યં રામેશ્વરં તદ્વદ્વેણાપુરમલંપુરમ્

અંગારકં ચ વિખ્યાતમાત્મદર્શમલંબુષમ્।
વત્સવ્રાતેશ્વરં તદ્વત્તથાગોકામુખં પરમ્

ગોવર્દ્ધનં હરિશ્ચંદ્રં પુરશ્ચન્દ્રં પૃથૂદકમ્।
સહસ્રાક્ષં હિરણ્યાક્ષં તથા ચ કદલીનદી

નામધેયાનિ ચ તથા તથા સૌમિત્રિસંગતમ્।
ઇંદ્રનીલં મહાનાદં તથા ચ પ્રિયમેલકમ્

એતાન્યપિ સદા શ્રાદ્ધે પ્રશસ્તાન્યધિકાનિ ચ।
એતેષુ સર્વદેવાનાં સાંનિધ્યં પઠ્યતે યતઃ

દાનમેતેષુ સર્વેષુ ભવેત્કોટિશતાધિકમ્।
બાહુદા ચ નદી પુણ્યા તથા સિદ્ધવટં શુભમ્

તીર્થં પાશુપતં ચૈવ નદી પર્યટિકા તથા।
શ્રાદ્ધમેતેષુ સર્વેષુ દત્તં કોટિશતોત્તરમ્

તથૈવ પંચતીર્થં ચ યત્ર ગોદાવરી નદી।
યુતા લિંગસહસ્રેણ સવ્યેતર જલાવહા

જામદગ્ન્યસ્ય તત્તીર્થં મોદાયતનમુત્તમમ્।
પ્રતીકસ્ય ભયાત્સિદ્ધા યત્ર ગોદાવરી નદી

તીર્થં તદ્ધવ્યકવ્યાનામપ્સરોગણસંયુતમ્।
શ્રાદ્ધાગ્નિ દાનકાર્યં ચ તત્ર કોટિશતાધિકમ્

તથા સહસ્રલિંગં ચ રાઘવેશ્વરમુત્તમમ્।
સેન્દ્રકાલા નદી પુણ્યા તત્ર શક્રો ગતઃ પુરા૫૦

નિહત્ય નમુચિં મિત્રં તપસા સ્વર્ગમાપ્તવાન્।
તત્ર દત્તં નરૈઃ શ્રાદ્ધમનંતફલદં ભવેત્

પુષ્કરં નામ વૈ તીર્થં શાલગ્રામં તથૈવ ચ।
શોણપાતશ્ચ વિખ્યાતો યત્ર વૈશ્વાનરાશયઃ

તીર્થં સારસ્વતં ચૈવ સ્વામિતીર્થં તથૈવ ચ।
મલંદરા નદી પુણ્યા કૌશિકી ચંદ્રકા તથા

વિદર્ભા ચાથ વેગા ચ પયોષ્ણી પ્રાઙ્મુખા પરા।
કાવેરી ચોત્તરાંગા ચ તથા જાલંધરો ગિરિઃ

એતેષુ શ્રાદ્ધતીર્થેષુ શ્રાદ્ધમાનંત્યમશ્નુતે।
લોહદંડં તથા તીર્થં ચિત્રકૂટસ્તથૈવ ચ

દિવ્યં સર્વત્ર ગંગાયાસ્તથા નદ્યાસ્તટં શુભમ્।
કુબ્જામ્રકં તથા તીર્થમુર્વશીપુલિનં તથા

સંસારમોચનં તીર્થં તથૈવ ઋણમોચનમ્।
એતેષુ પિતૃતીર્થેષુ શ્રાદ્ધમાનંત્યમશ્નુતે

અટ્ટહાસં તથા તીર્થં ગૌતમેશ્વરમેવ ચ।
તથા વસિષ્ઠતીર્થં ચ ભારતં ચ તતઃ પરમ્

બ્રહ્માવર્તં કુશાવર્તં હંસતીર્થં તથૈવ ચ।
પિંડારકં ચ વિખ્યાતં શંખોદ્ધારં તથૈવ ચ

ભાંડેશ્વરં બિલ્વકં ચ નીલપર્વતમેવ ચ।
તથા ચ બદરીતીર્થં સર્વતીર્થેશ્વરેશ્વરમ્

વસુધારાહ્વયં તીર્થં રામતીર્થં તથૈવ ચ।
જયંતી વિજયા ચૈવ શુક્લતીર્થં તથૈવ ચ

એષુ શ્રાદ્ધપ્રદાતારઃ પ્રયાંતિ પરમં પદમ્।
તીર્થં માતૃગૃહં નામ કરવીરપુરં તથા

સપ્તગોદાવરીનામ સર્વતીર્થેશ્વરેશ્વરમ્।
તત્ર શ્રાદ્ધં પ્રદાતવ્યમનંતફલમીપ્સુભિઃ

કીકટેષુ ગયા પુણ્યા પુણ્યં રાજગૃહં વનમ્।
ચ્યવનસ્યાશ્રમં પુણ્યં નદી પુણ્યા પુનઃપુના

વિષયારાધનં પુણ્યં નદી યા તુ પુનઃપુના।
યત્ર ગાથા વિચરતિ બ્રહ્મણા પરિકીર્તિતા

એષ્ટવ્યા બહવઃ પુત્રા યદ્યેકોપિ ગયાં વ્રજેત્।
યજેત વાશ્વમેધેન નીલં વા વૃષમુત્સૃજેત્

એષા ગાથા વિચરતિ તીર્થેષ્વાયતનેષુ ચ।
સર્વે મનુષ્યા રાજેંદ્ર કીર્ત્તયંતઃ સમાગતાઃ

કિમસ્માકં કુલે કશ્ચિદ્ગયાં યાસ્યતિ યઃ સુતઃ।
પ્રીણયિષ્યતિ તાન્ગત્વા સપ્તપૂર્વાંસ્તથાપરાન્

માતામહાનામપ્યેવં શ્રુતિરેષા ચિરંતની।
ગંગાયામસ્થિનિચયં ગત્વા ક્ષેપ્સ્યતિ યઃ સુતઃ

તિલૈઃ સપ્તાષ્ટભિર્વાપિ દાસ્યતે ચ જલાંજલિમ્।
અરણ્યત્રિતયે વાપિ પિંડદાનં કરિષ્યતિ

પ્રથમં પુષ્કરારણ્યે નૈમિષે તદનંતરં।
ધર્મારણ્યં પુનઃ પ્રાપ્ય શ્રાદ્ધં ભક્ત્યા પ્રદાસ્યતિ

ગયાયાં ધર્મપૃષ્ઠે વા સરસિ બ્રહ્મણસ્તથા।
ગયાશીર્ષવટે ચૈવ પિતૄણાં દત્તમક્ષયમ્

વ્રજન્કૃત્વા નિવાપં યસ્ત્વધ્વાનં પરિસર્પતિ।
નરકસ્થાન્પિતૄન્સોપિ સ્વર્ગં નયતિ સત્વરં

કુલે તસ્ય ન રાજેંદ્ર પ્રેતો ભવતિ કશ્ચન।
પ્રેતત્વં મોક્ષભાવં ચ પિંડદાનાચ્ચ ગચ્છતિ

એકો મુનિસ્તામ્રકરાગ્રહસ્તો હ્યામ્રેષુ મૂલે સલિલં દદાતિ।
આમ્રાશ્ચ સિક્તાઃ પિતરશ્ચ તૃપ્તા એકા ક્રિયા દ્વ્યર્થકરી પ્રસિદ્ધા

ગયાયાં પિણ્ડદાનસ્ય નાન્યદ્દાનં વિશિષ્યતે।
એકેન પિંડદાનેન તૃપ્તાસ્તે મોક્ષગામિનઃ

ધાન્યપ્રદાનં પ્રવરં વદંતિ વસુપ્રદાનં ચ તથામુનીંદ્રાઃ।
ગયા સુતીર્થેષુ નરૈઃ પ્રદત્તં તદ્ધર્મહેતું પ્રવરં વદંતિ

સર્વાત્મના સુરુચિના મહાચલ મહાનદી।
યે તુ પશ્યંતિ તાં ગત્વા માનસે દક્ષિણોત્તરે

પ્રણમ્ય દ્વિજમુખ્યેભ્યઃ પ્રાપ્તં તૈર્જન્મનઃ ફલં।
યદ્યદિચ્છતિ વૈ મર્ત્યસ્તત્તદાપ્નોત્યસંશયમ્

એષ તૂદ્દેશતઃ પ્રોક્તસ્તીર્થાનાં સગ્રહો મયા।
વાગીશોપિ ન શક્નોતિ વિસ્તરાત્કિમુ માનુષઃ

સત્યં તીર્થં દયા તીર્થં તીર્થમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ।
વર્ણાશ્રમાણાં ગેહેપિ તીર્થં શમ ઉદાહૃતમ્

યેષુ તીર્થેષુ યચ્છ્રાદ્ધં તત્કોટિગુણમિષ્યતે।
ગયાયાં યત્તુ વૈ શ્રાદ્ધં તચ્છ્રાદ્ધમપવર્ગદમ્

યસ્માત્તસ્માત્પ્રયત્નેન તીર્થે શ્રાદ્ધં વિધીયતે।
પ્રાતઃકાલો મુહૂર્તાંસ્ત્રીન્સંગવસ્તાવદેવ તુ

મધ્યાહ્નસ્ત્રિમુહૂર્તઃ સ્યાદપરાહ્ણસ્તતઃ પરમ્।
સાયાહ્નસ્ત્રિમુહૂર્તઃ સ્યાચ્છ્રાદ્ધં તત્ર ન કારયેત્

રાક્ષસી નામ સા વેલા ગર્હિતા સર્વકર્મસુ।
અહ્નો મુહૂર્તા વ્યાખ્યાતા દશપંચ ચ સર્વદા

તત્રાષ્ટમો મુહૂર્તો યઃ સ કાલઃ કુતપઃ સ્મૃતઃ।
મધ્યાહ્નાત્સર્વદા યસ્માન્મંદી ભવતિ ભાસ્કરઃ

તસ્માદનંતફલદસ્તત્રારંભો વિશિષ્યતે।
ખડ્ગપાત્રં ચ કુતપસ્તથા નૈપાલકંબલમ્

રુક્મં દર્ભાસ્તિલા ગાવો દૌહિત્રશ્ચાષ્ટમઃ સ્મૃતઃ।
પાપં કુત્સિતમિત્યાહુસ્તસ્ય તત્તાપકારિણઃ

અષ્ટાવેતે યતસ્તસ્માત્કુતપા ઇતિ વિશ્રુતાઃ।
ઊર્ધ્વં મુહુર્ત્તાત્કુતપાન્મહૂર્ત્તં ચ ચતુષ્ટયમ્

મુહૂર્ત્તપંચકં ચૈવ સ્વધાવાચનમિષ્યતે।
વિષ્ણુદેહસમુદ્ભૂતાઃ કુશાઃ કૃષ્ણતિલાસ્તથા

શ્રાદ્ધસ્ય લક્ષણં કાલમિતિ પ્રાહુર્મનીષિણઃ।
તિલોદકાંજલિર્દેયો જલાંતે તીર્થવાસિભિઃ

સદર્ભહસ્તેનૈકેન ગૃહે શ્રાદ્ધં ગમિષ્યતિ।
પુણ્યં પવિત્રમાયુષ્યં સર્વપાપવિનાશનમ્

બ્રહ્મણા ચૈવ કથિતં તીર્થશ્રાદ્ધાનુકીર્તનમ્।
શૃણોતિ યઃ પઠેદ્વાપિ શ્રીમાન્સંજાયતે નરઃ

શ્રાદ્ધકાલે ચ વક્તવ્યં તથા તીર્થનિવાસિભિઃ।
સર્વપાપોપશાંન્ત્યર્થમલક્ષ્મીનાશનં મતં

ઇદં પવિત્રં યશસો નિધાનમિદં મહાપાતકનાશનં ચ।
બ્રહ્માર્કરુદ્રૈરભિપૂજિતં ચ શ્રાદ્ધસ્ય માહાત્મ્યમુશંતિ તજ્જ્ઞાઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે શ્રાદ્ધપ્રકરણંનામ એકાદશોઽધ્યાયઃ