ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

રેfએરેન્ચે સ્ય્સ્તેમ્:
ન્ય્સ્_ = ન્યાયસૂત્ર
ન્ય્સ્ભ્_ = ન્યાયસૂત્રભાષ્ય
********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.1 **********************
પ્રમાણતો ઽર્થપ્રતિપત્તૌ પ્રવૃત્તિસામથ્યદિર્થવત્ પ્રમાણમ્।
પ્રમાણમન્તરેણ નાર્થપ્રતિપત્તિઃ।
નાર્થપ્રતિપત્તિમન્તરેણ પ્રવૃત્તિસામર્થમ્।
પ્રમાણેન ખલ્વયં જ્ઞાતાર્થમુપલભ્ય તમીપ્સતિ વ જિહાસતિ વા।
તસ્યેપ્સાજિહાસાપ્રયુક્તસ્ય સમીહા પ્રવૃત્તિરિત્યુચ્યતે।
સામર્થ્ય પુનરસ્યાઃ ફલેનાભિસમ્બન્ધઃ।
સમીહમાનસ્વમર્થમભીપ્સન્ જિહાસન્ વા તમર્થમાપ્નાતિ જહાતિ વા।
અર્થસ્તુ સુખં સુખહેતુશ્ચ।
સો ઽયં પ્રમાણાર્થો ઽપરિસંખ્યેયઃ, પ્રાણભૃદ્ભેદસ્યાપરિસંખ્યેત્વાત્।
અર્થવતિ ચ પ્રમાણે પ્રમાતા પ્રમેયં પ્રમિતિરિત્યર્થવન્તિ ભવન્તિ।
કસ્માત્ ? અન્યતમાપાયે ઽર્થસ્યાનુપપત્તેઃ।
તત્ર યસ્યેપ્સાજિહાસાપ્રયુક્તસ્ય પ્રવૃત્તિઃ, સ પ્રમાતા।
સ યેનાર્થ પ્રમિણોતિ વિજાનાતિ તત્પ્રમાણમ્।
યો ઽર્થઃ પ્રમીયતે
જ્ઞાયતે તત્પ્રમેયમ્।
કિં પુનસ્તત્વમ્ ? સતશ્ચ સદ્ભાવો ઽસતશ્ચાસદ્ભાવ ઇતિ।
સત્સદિતિ ગૃહ્યમાણં યથાભૂતમવિપરીતં તત્વં ભવતિ।
અસચ્ચાસદિતિ ગૃહ્યમાણં યથાભૂતમવિપરીતં તચ્વં ભવતિ।
કથં પુનરુત્તરસ્ય પ્રમાણેનોપલબ્ધિરિતિ ?
સત્યુપલભ્યમાને તદ્વદનુપલબ્ધેઃ પ્રદીપવત્।
યથા દર્શકેન પ્રદીપેન દૃશ્યે ગુહ્યમાણે તદિવ યન્ન ગૃહ્યતે તત્રાસ્તિ।
યદ્યભવિષ્યદિદમિવ વ્યજ્ઞાસ્યતે વિજ્ઞાનાભાવાન્નાસ્તીતિ।
તદેવં સતઃ પ્રકાશકં પ્રમાણમસદપિ પ્રકાશયતીતિ।
સચ્ચ ખલુ ષોડશધા વ્યૂઢમુપદેક્ષ્યતે।
તાસાં ખલ્વાસાં સદ્વિધાનામ્ ---
ન્ય્સ્_1,1.1: પ્રમાણપ્રમેયસંશયપ્રયોજનદૃષ્ટાન્તસિદ્ધાન્તાવયવતર્કનિર્ણયવાદજલ્પવિતણ્ડાહેત્વાભાસચ્છુલજાતિનિગ્રહસ્થાનાનાં તત્ત્વજ્ઞાનાન્નિઃશ્રેયસાધિગમઃ॥
નિર્દેશે યથાવચનં વિગ્રહઃ।
ચાર્થે દ્વન્દ્વઃ સમાસઃ।
પ્રમાણાદીનાં તત્વમિતિ શૈષિકી ષષ્ઠી।
તત્વસ્ય જ્ઞાનં નિઃશ્રેયસસ્યાધિગમ ઇતિ ચ કર્મણિ ષષ્ઠ્યૌ।
ત એતાવન્તો વિદ્યમાનાર્થાઃ।
એષામવિપરીતજ્ઞાનાર્થમિહોપદેશઃ।
સો ઽયમનવયવેન તન્ત્રાર્થ ઉદ્દિષ્ટો વેદિતવ્યઃ।
આત્માદેઃ ખલુ પ્રમેયસ્ય તત્વજ્ઞાનાત્રિઃશ્રેયસાધિગમઃ તચ્ચૈદુત્તરસૂત્રેણાનૂદ્યતે।
હેયં તસ્ય નિર્વર્તકં હાનમાત્યન્તિકં તસ્યોપાયો ઽધિગન્તવ્ય ઇત્યેતાનિ ખલુ ચત્વાર્યર્થપદાનિ સમ્યગ્બુદ્ધ્વા નિઃશ્રેયસમધિગચ્છતિ।
તત્ર સશયાદીનાં પૃથગ્વચનમર્થકમે સંશયાદયો હિ યથાસમ્ભવં પ્રમાણેષુ પ્રમેયેષુ ચાન્તર્ભવન્તો ન વ્યતિરચ્ચિન્ત ઇતિ।
સત્યમેવમેતત્, ઇમાસ્તુ ચતસ્ત્રો વિદ્યાઃ પૃથક્પ્રસ્થાનાઃ પ્રાણભૃતામનુગ્રહાયોપદિશ્યન્તે, યાસાં
ચતુર્ર્થાયમાન્વીક્ષિકી ન્યાયવિદ્યા।
તસ્યાઃ પૃથક્પ્રસ્થાનાઃ સંશયાદયઃ પદાર્થાઃ।
તેષા પૃથગ્વચનમન્તરેણાધ્યાત્મવિદ્યામાત્રમિયં સ્યાત્, યથોપનિષદઃ।
તસ્માત્ સંશયાદિભિઃ પદાર્થૈઃ પૃથક્ પ્રસ્થાપ્યતે।
તત્ર નાનુપલબ્ધે ન નિણૌતે ઽર્થેઃ પ્રવર્ત્તતે।
કિ તર્હિ ? સંશયિતે ઽર્થે।
તથાચોક્તમ્, વિમૃશ્ય પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામર્થાવધારણં નિર્ણયઃ ॥
(1.1 . 41) ઇતિ।
વિમર્શઃ સંશયઃ।
પક્ષપ્રતિપક્ષૌ ન્યાયપ્રવૃત્તિઃ।
અર્થાવધારણં નિર્ણયસ્તત્વજ્ઞાનમિતિ।
સ ચાયં કિઙ્ખિદિતિ વસ્તુવિમર્શમાત્રમનવધારણં જ્ઞાનં સંશયઃ।
સ ચ પ્રમેયે ઽન્તભવન્નેવમર્થ પૃથગુચ્યતે ઇતિ।
અર્થ પ્રયોજનમ્, યેન પ્રયુક્તઃ પ્રવર્તતે તત્ પ્રયોજનમ્, યમર્થમભોપ્સન્ જિહાસન્ વા કર્મારભતે।
તેનાનેન સર્વે પ્રાણિનઃસર્વાણિ કર્માણિ સર્વાશ્ચ વિદ્યા વ્યાપ્તાઃ।
તદાશ્રયશ્ચ ન્યાયઃ પ્રવર્તતે।
કઃ નુનરયં ન્યાયઃ? પ્રમાણૈરર્થપરીક્ષણમ્।
પ્રત્યક્ષાગમાશ્રિતં ચાનુમનમ્।
સાન્વીક્ષા।
પ્રત્યક્ષાગમાભ્યામીક્ષિતસ્યાર્થસ્યાન્વીક્ષણમન્વીક્ષા।
તયા પ્રવર્તત ઇત્યાન્વીક્ષકી ન્યાયવિદ્યા ન્યાયશાસ્ત્રમ્।
યત્પુનરનુમાનં પ્રત્યક્ષાગમવિરુદ્ધ ન્યાયાભાસઃ સ ઇતિ।
તત્ર વાદજલ્પૌ સપ્રયોજનૌ, વિતણ્ડા તુ પરિક્ષ્યતે।
વિતણ્ડયા પ્રવતામાનો વૈતણ્ડિકઃ।
સ પ્રયોજનમનુયુક્તો યદિ પ્રતિપદ્યતે, સો ઽસ્ય પક્ષાઃ સો ઽસ્ય સિદ્ધાન્ત ઇતિ વૈતણ્ડિકત્વં જહાતિ।
અથ ન પ્રતિપદ્યતે નાયં લૌકિકો ન પરીક્ષક ઇત્યાપદ્યતે।
અથાપિ પરપક્ષપ્રતિષેધજ્ઞાપનં પ્રયોજનં બ્રવીતિ, એતદપિ તાદૃગેવ।
યો જ્ઞાપયતિ, યો જાનાતિ, યેન જ્ઞાપયતે, યચ્ચ જ્ઞાપ્યતે-એતચ્ચ પ્રતિપદ્યતે ચદિ, તદા વૈતણ્ડિકત્વં જહાતિ।
અથ ન પ્રતિપદ્યતે, પરપક્ષપ્રતિષેધજ્ઞાપનં પ્રયોજનમિત્યેતદસ્ય વાક્યમનર્થકં ભવતિ।
વાક્યસમૂહશ્ચ સ્થાપનાહીનો વિતણ્ડા।
તસ્ય યદ્યભિધેયં પ્રતિપધતે સો ઽસ્ય પક્ષાઃ સ્થાપનીયો ભવતિ।
અથ ન પ્રતિપદ્યતે પ્રલાપમાત્રમનર્થકં ભવતિ, વિતણ્ડત્વં નિવર્તત ઇતિ।
અથ દૃષ્ટાન્તઃ।
પ્રત્યક્ષવિષયો ઽર્થો દૃષ્ટાન્તઃ, ચત્ર લૌકિકપરીક્ષકાણાં દર્શનં ન વયાહન્યતે।
સ ચ પ્રમેયમ્।
તસ્ય પૃથગ્વચનં ચ।
તદાશ્રયાવનુમાનાગમૌ।
તસ્મિન્ સતિ સ્યાતામનુમાનાગમૌ, અસતિ ચ ન સ્યાતામ્।
તદાશ્રયા ન્યાયપ્રવૃત્તિઃ।
દૃષ્ટાન્તવિરોધેન ચ પરપક્ષપ્રતિષેધો વચનીયો ભવતિ।
દૃષ્ટાન્સમાધિના ચ સ્વપક્ષઃ સ્થાપનીયો ભવતિ।
નાસ્તિકશ્ચ દૃષ્ટાન્તમભ્યુપગચ્છન્ નાસ્તિકત્વં જહાતિ।
અનભ્યુપગચ્છન્ કિંસાધનઃ પરમુપાલભેત ?
નિરુક્તેન ચ દૃષ્ટાન્તેન શક્યમભિધાતુમ્,
સાધ્યસાધર્મ્યાત્ તદ્ધર્મભાવી દૃષ્ટાંન્ત ઉદાહરણમ્॥ ( 1.1.36 )
તદ્વિપર્યયાદ્ વા વિપરીતમ્ ॥ ( 1.1.37 )
ઇતિ
અસ્ત્યયમિત્યભ્યનુજ્ઞાયમાનો ઽર્થઃ સિદ્ધાન્તઃ।
સ ચ પ્રમેયમ્।
તસ્ય પૃથગ્વચનમ્, સત્સુ સિદ્ધાન્તભેદેષુ વાદજલ્પવિતણ્ડાઃ પ્રવર્તન્તે, નાતાન્યથેતિ।
સાધનીયસ્યાર્થસ્ય યાવતિ શબ્દસમૂહે સિદ્ધિઃ પરિસમાપ્યતે, તસ્ય પઞ્ચાવયવાઃ પ્રતિજ્ઞાદયઃ સમૂહમપેક્ષ્યાવયવા ઉચ્યન્તે।
તેષુ પ્રમાણસમવાયઃ।
આગમઃ પ્રતિજ્ઞા, હેતુરનુમાનમ્, ઉદાહરણં પ્રત્યક્ષમે ઉપમાનમુપનયઃ, સર્વેષામેકાર્થસમવાયે સામર્થ્યપ્રદર્શનં નિગમનમિતિ।
તદાશ્રયા ચ તત્વવ્યવસ્થા।
તે ચૈતે ઽવયવાઃ
શબ્દવિશેષાઃ સન્તઃ પ્રમેયે ઽન્તમૂતા એવમર્થ પુથગ્રચ્યન્ત ઇતિ।
તર્કો ન પ્રમાણસંગુહાતો, ન પ્રમાણાન્તરમ્, પ્રમાણાનામનુગ્રાહકસ્તત્વજ્ઞાનાય કલ્પતે।
તસ્યોદાહરમ્, કિમિદં જન્મ કૃતકેન હેતુના નિર્વર્ત્યતે, આહોસ્વિદકૃતકેન, અથાકસ્મિકમિતિ ? એવમવિજ્ઞાતતત્વે ઽર્થે કારણોપપત્યા
ઉહઃ પ્રવતાતે-યદિ કૃતકેન હેતુના નિર્વર્ત્યતે, હેતૂચ્છેદાદુપપન્નો ઽયં જન્મોચ્છદઃ।
અથાકૃતકેન હેતુના, તતો હેનૂચ્છેદસ્યાશક્યત્વાદનુપપન્નો જન્મોચ્છેદઃ।
અથાકાસ્મિકમ્, અતો ઽકસ્માન્નિર્વર્ત્યમાનં ન પુનર્નિર્વર્ત્સ્યતીતિ નિવૃત્તિકારણં નોપપદ્યતે।
તેન જન્માનુચ્છેદ ઇતિ।
એતસ્મિંસ્તર્કવિષયે કર્મનિમિતં જન્મેતિ પ્રમાણાનિ પ્રવર્તમાનાનિ
તર્કેણાનુગૃહ્યન્તે।
તન્વજ્ઞાનવિષયસ્ય ચ વિભાગાત્ તત્વજ્ઞાનાય કલ્પતે તર્ક ઇતિ।
સો ઽયમિત્થમભૂતસ્તર્કઃ પ્રમાણસહિતો વાદે સાધનાયોપાલમ્ભાય ચાર્થસ્ય ભવતીત્યેવમર્થ પૃથગુચ્યતે પ્રમેયાન્તભૂતો ઽપીતિ।
નિર્ણયસ્તત્વજ્ઞાનં પ્રમાણાનાં ફલમ્।
તદવસાનો વાદઃ।

તસ્ય પાલનાર્થ જલ્પવિતણ્ડે।
તાવેતૌ તર્કનિર્ણયૌ
લોકયાત્રાં વહત ઇતિ।
સો ઽયં નિર્ણયઃ પ્રમેયાન્તર્ભૂત એવમર્થ પૃથગુદ્દિષ્ટ ઇતિ।
વાદઃ ખલુ નાનાપ્રવક્તૃકઃ પ્રત્યધિકરણસાધનો ઽન્યતરાધિકરણનિર્ણયાવાસાનો વાક્યસમૂહઃ પૃથગુદ્દિષ્ટ ઉપલક્ષણાર્થમ્, ઉપલક્ષિતેન વ્યવહારસ્તત્વજ્ઞાનાય ભવતીતિ।
તદ્વિશેષૌ જલવિતણ્ડે તત્વાધ્યાવસાયસંરક્ષણાર્થતમિત્યક્તમ્।
નિગ્રહસ્થાનભ્યઃ પૃથગુદ્દિષ્ટ હેત્વાભાસાઃ, વાદે ચૌદનીયા ભવિષ્યન્તીતિ।
જલ્પવિતણ્ડયોસ્તુ નિગ્રહસ્થાનાનીતિ।
છલજાતિનિગ્રહસ્થાનાનાં પૃથગુપદેશ ઉપલક્ષણાર્થઃ।
ઉપલક્ષિતાનાં સ્વાવક્યે પરિવર્જનં છલજાતિનિગ્રહસ્થાનાનાં પરવાક્યે પર્યનુયોગઃ।
જાતેસ્તુ પરેણપ્ર યુજ્યમાણાયાઃ સુલભઃ સમાધિઃ, સ્વયં ચ સુકરઃ પ્રયોગ ઇતિ।
સેયમાન્વીક્ષિકી પ્રમાણાદિભિઃ પદાર્થૈર્વિભજ્યમાના--
પ્રદીપઃ સર્વવિદ્યાનામુપાયઃ સર્વકર્મણામ્।
આશ્રયઃ સર્વધર્માણાં વિદ્યોદ્દેશે પ્રકીર્તિતા ॥ઇતિ॥
તદિદં તત્વજ્ઞાનં નિઃશ્રેયસાધિગમશ્ચ યથાવિદ્યં વેદતવ્યમ્।
ઇહ ત્વધ્યાત્મવિદ્યાયામાત્માદિજ્ઞાનં તત્વજ્ઞાનમ્।
નિઃશ્રેયસાધિગમાપવર્ગપ્રાપ્તિરિતિ