ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

ઇતિ વાત્સ્યાયનીયે ન્યાયાભાષ્યે દ્વિતીયાધ્યાયસ્યાદ્યમ્ આહ્નિકમ્।
% પ્.572
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.1 **********************
અથ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયમ્ આહ્નિકમ્
અયથાર્થઃ પ્રમાણોદ્દેશ ઇતિ મત્વાહ---
ન્ય્સ્_2,2.1: ન ચતુષ્ટ્વમ્ ઐતિહ્યાર્થાપત્તિસમ્ભવાભાવપ્રામાણ્યાત્ ॥
ન ચત્વાર્ય્ એવ પ્રમાણાનિ। કિં તર્હિ? ઐતિહ્યમ્ અર્થાપત્તિઃ સમ્ભવો ઽભાવ ઇત્ય્ એતાન્ય્ અપિ પ્રમાણાનિ,
% પ્રમાણાનિ,] પ્.573
તાનિ કસ્માન્ નોક્તાનિ। ઇતિહોચુર્ ઇત્ય્ અનિર્દિષ્ટપ્રવક્તૃકમ્ પ્રવાદપારમ્પર્યમ્ ઐતિહ્યમ્। અર્થાદ્ આપત્તિર્ અર્થાપત્તિઃ। આપત્તિઃ પ્રાપ્તિઃ પ્રસઙ્ગઃ। યત્રાભિધીયમાને ઽર્થે યો ઽન્યો ઽર્થઃ પ્રસજ્યતે સો ઽર્થાપત્તિઃ। યથા મેઘેષ્વ્ અસત્સુ વૃષ્ટિર્ ન ભવતીતિ।
% ભવતીતિ] પ્.574
કિમ્ અત્ર પ્રસજ્યતે? સત્સુ ભવતીતિ। સમ્ભવો નામાવિનાભાવિનો ઽર્થસ્ય સત્તાગ્રહણાદ્ અન્યસ્ય સત્તાગ્રહણમ્। યથા દ્રોણસ્ય સત્તાગ્રહણાદ્ આઢકસ્ય સત્તાગ્રહણમ્, આડકસ્ય સત્તાગ્રહણાત્ પ્રસ્થસ્યેતિ। અભાવો વિરોધ્ય્ અભૂતં ભૂતસ્ય, અવિદ્યમાનં વર્ષકર્મ વિદ્યમાનસ્ય વાય્વભ્રસંયોગસ્ય પ્રતિપાદકમ્, વિધારકે હિ વાય્વભ્રસંયોગે ગુરુત્વાદ્ અપાં પતનકર્મ ન ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.2 **********************
% પ્.575
સત્યમ્ એતાનિ પ્રમાણાનિ, ન તુ પ્રમાણાન્તરાણિ। પ્રમાણાન્તરં ચ મન્યમાનેન પ્રતિષેધ ઉચ્યતે। સો ઽયમ્---
ન્ય્સ્_2,2.2: શબ્દ ઐતિહ્યાનર્થાન્તરભાવાદ્ અનુમાને ઽર્થાપત્તિસમ્ભવાભાવાનર્થાન્તરભાવાચ્ ચાપ્રતિષેધઃ ॥
અનુપપન્નઃ પ્રતિષેધઃ। કથમ્? ``આપ્તોપદેશઃ શબ્દઃઽઽ ઇતિ। ન ચ શબ્દલક્ષણમ્ ઐતિહ્યાદ્ વ્યાવર્તતે; સો ઽયં ભેદઃ સામાન્યાત્ સંગૃહ્યત ઇતિ। પ્રત્યક્ષેણાપ્રત્યક્ષસ્ય સમ્બદ્ધસ્ય પ્રતિપત્તિર્ અનુમાનમ્।
% સમ્બદ્ધસ્ય પ્રતિપત્તિર્ અનુમાનમ્।] પ્.576
તથા ચાર્થાપત્તિસમ્ભવાભાવઃ। વાક્યાર્થસમ્પ્રત્યયેનાનભિહિતસ્યાર્થસ્ય પ્રત્યનીકભાવાદ્ ગ્રહણમ્ અર્થાપત્તિર્ અનુમાનમ્ એવ। અવિનાભાવવૃત્ત્યા ચ સમ્બદ્ધયોઃ સમુદાયસમુદાયિનોઃ સમુદાયેનેતરસ્ય ગ્રહણં સમ્ભવઃ,
% વૃત્ત્યા ચ સમ્બદ્ધયોઃ સમુદાયસમુદાયિનોઃ સમુદાયેનેતરસ્ય ગ્રહણં સમ્ભવઃ,] પ્.577
તદ્ અપ્ય્ અનુમાનમ્ એવ। અસ્મિન્ સતીદં નોપપદ્યત ઇતિ વિરોધિત્વે પ્રસિદ્ધે કાર્યાનુપપત્ત્યા કારણસ્ય પ્રતિબન્ધકમ્ અનુમીયતે। સો ઽયં યથાર્થ એવ પ્રમાણોદ્દેશ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.3 **********************
% પ્.578
સત્યમ્ એતાનિ પ્રમાણાનિ ન તુ પ્રમાણાન્તરાણીત્ય્ ઉક્તમ્, અત્રાર્થાપત્તેઃ પ્રમાણભાવાભ્યનુજ્ઞા નોપપદ્યતે। તથા હીયમ્---
ન્ય્સ્_2,2.3: અર્થાપત્તિર્ અપ્રમાણમ્ અનૈકાન્તિકત્વાત્ ॥
અસત્સુ મેઘેષુ વૃષ્ટિર્ ન ભવતીતિ સત્સુ ભવતીત્ય્ એતદ્ અર્થાદ્ આપદ્યતે, સત્સ્વ્ અપિ ચૈકદા ન ભવતિ। સેયમ્ અર્થાપત્તિર્ અપ્રમાણમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.4 **********************
% પ્.579
નાનૈકાન્તિકત્વમ્ અર્થાપત્તેઃ---
ન્ય્સ્_2,2.4: અનર્થાપત્તાવ્ અર્થાપત્ત્યભિમાનાત્ ॥
અસતિ કારણે કાર્યં નોત્પદ્યત ઇતિ વાક્યાત્ પ્રત્યનીકભૂતો ઽર્થઃ સતિ કારણે કાર્યમ્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ અર્થાદ્ આપદ્યતે। અભાવસ્ય હિ ભાવઃ પ્રત્યનીક ઇતિ। સો ઽયં કાર્યોત્પાદઃ સતિ કારણે ઽર્થાદ્ આપદ્યમાનો ન કારણસ્ય સત્તાં વ્યભિચરતિ। ન ખલ્વ્ અસતિ કારણે કાર્યમ્ ઉત્પદ્યતે તસ્માન્ નાનૈકાન્તિકી।
યત્ તુ સતિ કારણે નિમિત્તપ્રતિબન્દાત્ કાર્યં નોત્પદ્યત ઇતિ કારણધર્મો ઽસૌ ન ત્વ્ અર્થાપત્તેઃ પ્રમેયમ્। કિં તર્હ્ય્ અસ્યાઃ પ્રમેયમ્? સતિ કારણે કાર્યમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ યો ઽસૌ કાર્યોત્પાદઃ કારણસ્ય સત્તાં ન વ્યભિચતતિ તદ્ અસ્યાઃ પ્રમેયમ્। એવં તુ સત્ય્ અનર્થાપત્તાવ્ અર્થાપત્ત્યભિમાનં કૃત્વા પ્રતિષેધ ઉચ્યત ઇતિ।
% સત્ય્ અનર્થાપત્તાવ્ અર્થાપત્ત્યભિમાનં કૃત્વા પ્રતિષેધ ઉચ્યત ઇતિ।] પ્.580
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.5 **********************
ન્ય્સ્_2,2.5: પ્રતિષેધાપ્રામાણ્યં ચાનૈકાન્તિકત્વાત્ ॥
અર્થાપત્તિર્ ન પ્રમાણમ્ અનૈકાન્તિકત્વાદ્ ઇતિ વાક્યં પ્રતિષેધઃ। તેનાનેનાર્થાપત્તેઃ પ્રમાણત્વં પ્રતિષિધ્યતે ન સદ્ભાવઃ, એવમ્ અનૈકાન્તિકો ભવતિ। અનૈકાન્તિકત્વાદ્ અપ્રમાણેનાનેન ન કશ્ચિદ્ અર્થઃ પ્રતિષિધ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.6 **********************
% પ્.581
અથ મન્યસે નિયતવિષયેષ્વ્ અર્થેષુ સ્વવિષયે વ્યભિચારો ભવતિ, ન ચ પ્રતિષેધસ્ય સદ્ભાવો વિષયઃ? એવં તર્હિ---
ન્ય્સ્_2,2.6: તત્પ્રામાણ્યે વા નાર્થાપત્ત્યપ્રામાણ્યમ્ ॥
અર્થાપત્તેર્ અપિ કાર્યોત્પાદેન કારણસત્તાયા અવ્યભિચારો વિષયઃ। ન ચ કારણધર્મો નિમિત્તપ્રતિબન્ધાત્ કાર્યાનુત્પાદકત્વમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.7 **********************
% પ્.582
અભાવસ્ય તર્હિ પ્રમાણભાવાભ્યનુજ્ઞા નોપપદ્યતે। કથમ્ ઇતિ?
ન્ય્સ્_2,2.7: નાભાવપ્રામાણ્યં પ્રમેયાસિદ્ધેઃ ॥
અભાવસ્ય ભૂયસિ પ્રમેયે લોકસિદ્ધે વૈયાત્યાદ્ ઉચ્યતે નાભાવપ્રામાણ્યં પ્રમેયાસિદ્ધેર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.8 **********************
% પ્.583
અથાયમ્ અર્થબહુત્વાદ્ અર્થૈકદેશ ઉદાહ્રિયતે---
ન્ય્સ્_2,2.8: લક્ષિતેષ્વ્ અલક્ષણલક્ષિતત્વાદ્ અલક્ષિતાનાં તત્પ્રમેયસિદ્ધેઃ ॥
% પ્.584
તસ્યાભાવસ્ય સિધ્યતિ પ્રમેયમ્। કથમ્? લક્ષિતેષુ વાસઃસુ અનુપાદેયેષ્વ્ ઉપાદેયાનામ્ અલક્ષિતાનામ્ અલક્ષણલક્ષિતત્વાદ્ લક્ષણાભાવેન લક્ષિતત્વાદ્ ઇતિ। ઉભયસન્નિધાવ્ અલક્ષિતાનિ વાસાંસ્ય્ આનયેતિ પ્રયુક્તો યેષુ વાસઃસુ લક્ષણાનિ ન ભવન્તિ તાનિ લક્ષણાભાવેન પ્રતિપદ્યતે, પ્રતિપદ્ય ચાનયતિ, પ્રતિપત્તિહેતુશ્ ચ પ્રમાણમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.9 **********************
ન્ય્સ્_2,2.9: અસત્ય્ અર્થે નાભાવ ઇતિ ચેન્ નાન્યલક્ષણોપપત્તેઃ ॥
યત્ર ભૂત્વા કિઞ્ચિન્ ન ભવતિ તત્ર તસ્યાભાવ ઉપપદ્યતે। ન ચાલક્ષિતેષુ વાસઃસુ લક્ષિતાનિ ભૂત્વા ન ભવન્તિ, તસ્માત્ તેષુ લક્ષણાભાવો ઽનુપપન્ન ઇતિ।
%ઽનુપપન્ન ઇતિ] પ્.585
નાન્યલક્ષણોપપત્તેઃ---યથાયમ્ અન્યેષુ વાસઃસુ લક્ષણાનામ્ ઉપપત્તિં પશ્યતિ નૈવમ્ અલક્ષિતેષુ। સો ઽયં લક્ષણાભાવં પશ્યન્ન્ અભાવેનાર્થં પ્રતિપદ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.10 **********************
% પ્.586
ન્ય્સ્_2,2.10: તત્સિદ્ધેર્ અલક્ષિતેષ્વ્ અહેતુઃ ॥
તેષુ વાસઃસુ લક્ષિતેષુ સિદ્ધિર્ વિધ્યમાનતા યેષાં ભવતિ ન તેષામ્ અભાવો લક્ષણાનામ્। યાનિ ચ લક્ષિતેષુ વિદ્યન્તે લક્ષણાનિ તેષામ્ અલક્ષિતેષ્વ્ અભાવ ઇત્ય્ અહેતુઃ। યાનિ ખલુ ભવન્તિ તેષામ્ અભાવો વ્યાહત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.11 **********************
ન્ય્સ્_2,2.11: ન લક્ષણાવસ્થિતાપેક્ષસિદ્ધેઃ ॥
ન બ્રૂમો યાનિ લક્ષણાનિ ભવન્તિ તેષામ્ અભાવ ઇતિ, કિન્ તુ કેષુચિલ્ લક્ષણાન્ય્ અવસ્થિતાનિ અનવસ્થિતાનિ કેષુચિત્, અપેક્ષમાણો યેષુ લક્ષણાનાં ભાવં ન પશ્યતિ તાનિ લક્ષણાભાવેન પ્રતિપદ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.12 **********************
% પ્.587
ન્ય્સ્_2,2.12: પ્રાગ્ ઉત્પત્તેર્ અભાવોપપત્તેશ્ ચ ॥
અભાવદ્વૈતં ખલુ ભવતિ પ્રાક્ ચોત્પત્તેર્ અવિદ્યમાનતા, ઉત્પન્નસ્ય ચાત્મનો હાનાદ્ અવિદ્યમાનતા। તત્રાલક્ષિતેષુ વાસઃસુ પ્રાગ્ ઉત્પત્તેર્ અવિદ્યમાનતાલક્ષણો લક્ષણાનામ્ અભાવો નેતર ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.13 **********************
% પ્.588
``આપ્તોપદેશઃ શબ્દઃઽઽ ઇતિ પ્રમાણભાવે વિશેષણં બ્રુવતા નાનાપ્રકારઃ શબ્દ ઇતિ જ્ઞાપ્યતે। તસ્મિન્ સામન્યેન વિચારઃ---કિં નિત્યો ઽથાનિત્ય ઇતિ।
વિમર્શહેત્વનુયોગે ચ વિપ્રતિપત્તેઃ સંશયઃ। આકાશગુણઃ શબ્દઓ વિભુર્ નિત્યો ઽભિવ્યક્તિધર્મક ઇત્ય્ એકે।
% પ્.589
ગન્ધાદિસહવૃત્તિર્ દ્રવ્યેષુ સન્નિવિષ્ટો ગન્ધાદિવદ્ અવસ્થિતો ઽભિવ્યક્તિધર્મક ઇત્ય્ અપરે।
આકાશગુણઃ શબ્દ ઉત્પત્તિનિરોધધર્મકો બુદ્ધિવદ્ ઇત્ય્ અપરે।
મહાભૂતસંક્ષોભજઃ શબ્દો ઽનાશ્રિત ઉત્પત્તિધર્મકો નિરોધધર્મક ઇત્ય્ અન્યે। અતઃ સંશયઃ કિમ્ અત્ર તત્ત્વમ્ ઇતિ॥
% પ્.594
અનિત્યઃ શબ્દ ઇત્ય્ ઉત્તરમ્। કથમ્?---
ન્ય્સ્_2,2.13: આધિમત્ત્વાદ્ ઐન્દ્રિયકત્વાત્ કૃતકવદ્ ઉપચારાચ્ ચ ॥
આદિર્ યોનિઃ કારણમ્ આદીયતે અસ્માદ્ ઇતિ। કારણવદ્ અનિત્યં દૃષ્ટમ્। સંયોગવિભાગજશ્ ચ શબ્દઃ કારણવત્ત્વાદ્ અનિત્ય ઇતિ। કા પુનર્ ઇયમ્ અર્થદેશના કારણવત્ત્વાદ્ ઇતિ? ઉત્પત્તિધર્મકત્વાત્; અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ---ભૂત્વા ન ભવતિ વિનાશધર્મક ઇતિ।
સાંશયિકમ્ એતત્---કિમ્ ઉત્પત્તિકારણં સંયોગવિભાગૌ શબ્દસ્ય, આહોસ્વિદ્ અભિવ્યક્તિકારણમ્ ઇત્ય્ અત આહ---ઐન્દ્રિયકત્વાત્। ઇન્દ્રિયપ્રત્યાસત્તિગ્રાહ્ય ઐન્દ્રિયકઃ।
કિમ્ અયં વ્યઞ્જકેન સમાનદેશો ઽભિવ્યજ્યતે રૂપાદિવત્ અથ સંયોગજાચ્ છબ્દાચ્ છબ્દસન્તાને સતિ શ્રોત્રપ્રત્યાસન્નો ગૃહ્યત ઇતિ? સંયોગનિવૃત્તૌ શબ્દગ્રહણાત્ ન વ્યઞ્જકેન સમાનદેશસ્ય ગ્રહણમ્---દારુવ્રશ્ચને દારુપરશુસંયોગનિવૃત્તૌ દૂરસ્થેન શબ્દો ગૃહ્યતે। ન ચ વ્યઞ્જકાભાવે વ્યઙ્ગ્યગ્રહણં ભવતિ,
% ચ વય્ઞ્જકાભાવે વ્યઙ્ગ્યગ્રહણં ભવતિ,] પ્.596
તસ્માન્ ન વ્યઞ્જકઃ સંયોગઃ, ઉત્પાદકે તુ સંયોગે સંયોગજાચ્ છબ્દાચ્ છબ્દસન્તાને સતિ શ્રોત્રપ્રત્યાસન્નસ્ય ગ્રહણમ્ ઇતિ યુક્તં સંયોગનિવૃત્તૌ શબ્દસ્ય ગ્રહણમ્ ઇતિ।
% પ્.600
ઇતશ્ ચ શબ્દ ઉત્પદ્યતે નાભિવ્યજ્યતે---કૃતકવદ્ ઉપચારાત્। તીવ્રં મન્દમ્ ઇતિ કૃતકમ્ ઉપચર્યતે, તીવ્રં સુખં મન્દં સુખં તીવ્રં દુઃખં મન્દં દુઃખમ્ ઇતિ, ઉપચર્યતે ચ તીવ્રઃ શબ્દો મન્દઃ શબ્દ ઇતિ।
% પ્.603
વ્યઞ્જકસ્ય તથાભાવાદ્ ગ્રહણસ્ય તીવ્રમન્દતા રૂપવદ્ ઇતિ ચેદ્ ન અભિભવોપપત્તેઃ---સંયોગસ્ય વ્યઞ્જકસ્ય તીવ્રમન્દતયા શબ્દગ્રહણસ્ય તીવ્રમન્દતા ભવતિ ન તુ શબ્દો ભિદ્યતે યથા પ્રકાશસ્ય તીવ્રમન્દતયા રૂપગ્રહણસ્યેતિ, તચ્ ચ ન, એવમ્ અભિભવોપપત્તેઃ---તીવ્રો ભેરીશબ્દો મન્દં તન્ત્રીશબ્દમ્ અભિભવતિ ન મન્દઃ। ન ચ શબ્દગ્રહણમ્ અભિભાવકમ્, શબ્દશ્ ચ ન ભિદ્યતે, શબ્દે તુ ભિદ્યમાને યુક્તો ઽભિભવઃ। તસ્માદ્ ઉત્પદ્યતે શબ્દો નાભિવ્યજ્યત ઇતિ।
% પ્.604
અભિભવાનુપપત્તિશ્ ચ વ્યઞ્જકસમાનદેશસ્યાભિવ્યક્તૌ પ્રાપ્ત્યભાવાત્---વ્યઞ્જકેન સમાનદેશે ઽભિવ્યજ્યતે શબ્દ ઇત્ય્ એતસ્મિન્ પક્ષે નોપપદ્યતે ઽભિભવઃ। ન હિ ભેરીશબ્દેન તન્ત્રીસ્વનઃ પ્રાપ્ત ઇતિ।
% પ્.605
અપ્રાપ્તે ઽભિભવ ઇતિ ચેત્ શબ્દમાત્રાભિભવપ્રસઙ્ગઃ---અથ મન્યેત અસત્યામ્ પ્રાપ્તાવ્ અભિભવો ભવતીતિ, એવં સતિ યથા ભેરીશબ્દઃ કઞ્ચિત્ તન્ત્રીસ્વનમ્ અભિભવતિ એવમ્ અન્તિકસ્થોપાદાનમ્ ઇવ દવીયઃસ્થો પાદાનાન્ અપિ તન્ત્રીસ્વનાન્ અભિભવેદ્ અપ્રાપ્તેર્ અવિશેષાત્। તત્ર ક્વચિદ્ એવ ભેર્યાં પ્રણાદિતાયાં સર્વલોકેષુ સમાનકાલાસ્ તન્ત્રીસ્વના ન શ્રૂયેરન્ ઇતિ। નાનાભૂતેષુ શબ્દસન્તાનેષુ સત્સુ શ્રોત્રપ્રત્યાસત્તિભાવેન કસ્યચિચ્ છબ્દસ્ય તીવ્રેણ મન્દસ્યાભિભવો યુક્ત ઇતિ।
% મન્દસ્યાભિભવો યુક્ત ઇતિ।] પ્.606
કઃ પુનર્ અયમ્ અભિભવો નામ? ગ્રાહ્યસમાનજાતીયગ્રહણકૃતમ્ અગ્રહણમ્ અભિભવઃ; યથોલ્કાપ્રકાશસ્ય ગ્રહણાર્હસ્યાદિત્યપ્રકાશેનેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.14 **********************
% પ્.607
ન્ય્સ્_2,2.14: ન ઘટાભાવસામાન્યનિત્યત્વાન્ નિત્યેષ્વ્ અપ્ય્ અનિત્યવદ્ ઉપચારાચ્ ચ ॥
ન ખલુ આદિમત્ત્વાદ્ અનિત્યઃ શબ્દઃ। કસ્માત્? વ્યભિચારાત્। આદિમતઃ ખલુ ઘટાભાવસ્ય દૃષ્ટં નિત્યત્વમ્। કથમ્ આદિમાન્? કારણવિભાગેભ્યો હિ ઘટો ન ભવતિ। કથમ્ અસ્ય નિત્યત્વમ્? યો ઽસૌ કારણવિભાગેભ્યો ન ભવતિ ન તસ્યાભાવો ભાવેન કદાચિન્ નિવર્ત્યત ઇતિ। યદ્ અપ્ય્ ઐન્દ્રિયકત્વાત્, તદ્ અપિ વ્યભિચરતિ, ઐન્દ્રિયકં ચ સામાન્યં નિત્યં ચેતિ। યદ્ અપિ કૃતકવદ્ ઉપચારાદ્ ઇતિ, એતદ્ અપિ વ્યભિચરતિ; નિત્યેષ્વ્ અનિત્યવદ્ ઉપચારો દૃષ્ટઃ---તથા હિ ભવતિ વૃક્ષસ્ય પ્રદેશઃ કમ્બલસ્ય પ્રદેશઃ એવમ્ આકાશસ્ય પ્રદેશઃ આત્મનઃ પ્રદેશ ઇતિ ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.15 **********************
% પ્.608
ન્ય્સ્_2,2.15: તત્ત્વભાક્તયોર્ નાનાત્વસ્ય વિભાગાદ્ અવ્યભિચારઃ ॥
નિત્યમ્ ઇત્ય્ અત્ર કિં તાવત્ તત્ત્વમ્? અર્થાન્તરસ્યાનુત્પત્તિધર્મકસ્યાત્મહાનાનુપપત્તિર્ નિત્યત્વમ્, તચ્ ચાભાવે નોપપદ્યતે। ભાક્તં તુ ભવતિ યત્ તત્રાત્માનમ્ અહાસીદ્ યદ્ ભૂત્વા ન ભવતિ ન જાતુ તત્ પુનર્ ભવતિ, તત્ર નિત્ય ઇવ નિત્યો ઘટાભાવ ઇત્ય્ અયં પદાર્થ ઇતિ। તત્ર યથાજાતીયકઃ શબ્દો ન તથાજાતીયકં કાર્યં કિંચિન્ નિત્યં દૃશ્યત ઇત્ય્ અવ્યભિચારઃ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.16 **********************
% પ્.609
યદ્ અપિ સામાન્યનિત્યત્વાદ્ ઇતીન્દ્રિયપ્રત્યાસત્તિગ્રાહ્યમ્ ઐન્દ્રિયકમ્ ઇતિ---
ન્ય્સ્_2,2.16: સન્તાનાનુમાનવિશેષણાત્ ॥
નિત્યેષ્વ્ અવ્યભિચાર ઇતિ પ્રકૃતમ્। નેન્દ્રિયગ્રહણસામર્થ્યાચ્ છબ્દસ્યાનિત્યત્વમ્। કિં તર્હિ ઇન્દ્રિયપ્રત્યાસત્તિગ્રાહ્યત્વાત્ સન્તાનાનુમાનં તેનાનિત્યત્વમ્ ઇતિ ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.17 **********************
યદ્ અપિ નિત્યેષ્વ્ અપ્ય્ અનિત્યવદ્ ઉપચારાદ્ ઇતિ। ન---
ન્ય્સ્_2,2.17: કારણદ્રવ્યસ્ય પ્રદેશશબ્દેનાભિધાનાત્ ॥
નિત્યેષ્વ્ અપ્ય્ અવ્યભિચાર ઇતિ। એવમ્ આકાશપ્રદેશઃ આત્મપ્રદેશ ઇતિ નાત્રાકાશાત્મનોઃ કારણદ્રવ્યમ્ અભિધીયતે યથા કૃતકસ્ય। કથં હ્ય્ અવિદ્યમાનમ્ અભિધીયતે,
અવિદ્યમાનતા ચ પ્રમાણતો ઽનુપલબ્ધેઃ। કિં તર્હિ તત્રાભિધીયતે? સંયોગસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વમ્---પરિચ્છિન્નેન દ્રવ્યેનાકાશસ્ય સંયોગો નાકાશં વ્યાપ્નોતિ અવ્યાપ્ય વર્તત ઇતિ, તદ્ અસ્ય્ કૃતકેન દ્રવ્યેણ સામાન્યમ્। ન હ્ય્ આમલકયોઃ સંયોગ આશ્રયં વ્યાપ્નોતિ। સામાન્યકૃતા ચ ભક્તિર્ આકાશસ્ય પ્રદેશ ઇતિ। અનેનાત્મપ્રદેશો વ્યાખ્યાતઃ। સંયોગવચ્ ચ શબ્દબુદ્ધ્યાદીનામ્ અવ્યાપ્યવૃત્તિત્વમ્ ઇતિ। પરીક્ષિતા ચ તીવ્રમન્દતા શબ્દતત્ત્વં ન ભક્તિકૃતેતિ।
% પ્.613
કસ્માત્ પુનઃ સૂત્રકારસ્યાસ્મિન્ન્ અર્થે સૂત્રં ન શ્રૂયત ઇતિ? શીલમ્ ઇદં ભવ્ગવતઃ સૂત્રકારસ્ય બહુષ્વ્ અધિકરણેષુ દ્વૌ પક્ષૌ ન વ્યવસ્થાપયતિ તત્ર શાસ્ત્રસિદ્ધાન્તાત્ તત્ત્વાવધારણં પ્રતિપત્તુમ્ અર્હતીતિ મન્યતે। શાસ્ત્રસિદ્ધાન્તસ્ તુ ન્યાયસમાખ્યાતમ્ અનુમતં બહુશાખમ્ અનુમાનમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.18 **********************
% પ્.614
અથાપિ ખલ્વ્ ઇદમ્ અસ્તિ ઇદં નાસ્તીતિ કુત એતત્ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ઇતિ? પ્રમાણત ઉપલબ્ધેર્ અનુપલબ્ધેશ્ ચેતિ। અવિદ્યમાનસ્ તર્હિ શબ્દઃ---
ન્ય્સ્_2,2.18: પ્રાગ્ ઉચ્ચારણાદ્ અનુપલબ્ધેર્ આવરણાદ્યનુપલબ્ધેશ્ ચ ॥
પ્રાગ્ ઉચ્ચારણાન્ નાસ્તિ શબ્દઃ। કસ્માત્? અનુપલબ્ધેઃ। ``સતો નુપલબ્ધિર્ આવરણાદિભ્યઃઽઽ એતન્ નોપપદ્યતે। કસ્માત્? આવરણાદીનામ્ અનુપલબ્ધિકારણાનામ્ અગ્રહણાત્---અનેનાવૃતઃ શબ્દો નોપલભ્યત અસન્નિકૃષ્ટશ્ ચેન્દ્રિયવ્યવધાનાદ્ ઇત્ય્ એવમાદિ અનુપલબ્ધિકારણં ન ગૃહ્યત ઇતિ સો ઽયમ્ અનુચ્ચારિતો નાસ્તીતિ। ઉચ્ચારણમ્ અસ્ય વ્યઞ્જકં તદભાવાદ્ પ્રાગ્ ઉચ્ચારણાદ્ અનુપલબ્ધિર્ ઇતિ। કિમ્ ઇદમ્ ઉચ્ચારણં નામેતિ? વિવક્ષાજનિતેન પ્રયત્નેન કોષ્ઠ્યસ્ય વાયોઃ પ્રેરિતસ્ય કણ્ઠતાલ્વાદિપ્રતિઘાતઃ,
% પ્રયત્નેન કોષ્ઠ્યસ્ય વાયોઃ પ્રેરિતસ્ય કણ્ઠતાલ્વાદિપ્રતિઘાતઃ,] પ્.615
યથાસ્થાનં પ્રતિઘાતાદ્ વર્ણાભિવ્યક્તિર્ ઇતિ। સંયોગવિશેષો વૈ પ્રતિઘાતઃ, પ્રતિષિદ્ધં ચ સંયોગસ્ય વ્યઞ્જકત્વમ્, તસ્માન્ ન વ્યઞ્જકાભાવાદ્ અગ્રહણમ્, અપિ ત્વ્ અભાવાદ્ એવેતિ। સો ઽયમ્ ઉચ્ચાર્યમાણઃ શ્રૂયતે શ્રૂયમાણશ્ ચાભૂત્વા ભવતીતિ અનુમીયતે। ઊર્ધ્વં ચોચ્ચારણાન્ ન શ્રૂયતે સ ભૂત્વા ન ભવતિ અભાવાન્ ન શ્રૂયત ઇતિ। કથમ્? આવરણાદ્યનુપલબ્ધેર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્। તસ્માદ્ ઉત્પત્તિતિરોભાવધર્મકઃ શબ્દ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.19 **********************
એવં ચ સતિ તત્ત્વં પાંશુભિર્ ઇવાવકિરન્ન્ ઇદમ્ આહ---
ન્ય્સ્_2,2.19: તદનુપલબ્ધેર્ અનુપલમ્ભાદ્ આવરણોપપત્તિઃ ॥
યદ્ય્ અનુપલમ્ભાદ્ આવરણં નાસ્તિ, આવરણાનુપલબ્ધિર્ અપિ તર્હ્ય્ અનુપલમ્ભાત્ નાસ્તીતિ તસ્યા અભાવાદ્ અપ્રતિષિદ્ધમ્ આવરણમ્ ઇતિ। કથં પુનર્ જાનીતે ભવાન્ નાવરણાનુપલબ્ધિર્ ઉપલભ્યત ઇતિ?
% ઇતિ] પ્.616
કિમ્ અત્ર જ્ઞેયં પ્રત્યાત્મવેદનીયત્વાત્ સમાનમ્---અયં ખલ્વ્ આવરણમ્ અનુપલમ્ભમાનઃ પ્રત્યાત્મમ્ એવ સંવેદયતે નાવરણમ્ ઉપલભ ઇતિ, યથા કુડ્યેનાવૃતસ્યાવરણમ્ ઉપલભમાનઃ પ્રત્યાત્મમ્ એવ સંવેદયતે। સેયમ્ આવરણોપલબ્ધિવદ્ આવરણાનુપલબ્ધિર્ અપિ સંવેદ્યૈવેતિ। એવં ચ સત્ય્ અપહૃતવિષયમ્ ઉત્તરવાક્યમ્ અસ્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.20 **********************
% પ્.617
અભ્યનુજ્ઞાવાદેન તૂચ્યતે જાતિવાદિના---
ન્ય્સ્_2,2.20: અનુપલમ્ભાદ્ અપ્ય્ અનુપલબ્ધિસદ્ભાવાન્ નાવરણાનુપપત્તિર્ અનુપલમ્ભાત્ ॥
યથાનુપલમ્ભમાનાપ્ય્ આવરણાનુપલબ્ધિર્ અસ્તિ એવમ્ અનુપલભ્યમાનમ્ અપ્ય્ આવરણમ્ અસ્તીતિ યદ્ય્ અભ્યનુજાનાતિ ભવાન્ અનુપલભ્યમાનાવરણાનુપલબ્ધિર્ અસ્તીતિ અભ્યનુજ્ઞાય ચ વદતિ નાસ્ત્ય્ આવરણમ્ અનુપલમ્ભાદ્ ઇતિ, એતસ્મિન્ન્ અપ્ય્ અભ્યનુજ્ઞાવાદે પ્રતિપત્તિનિયમો નોપપદ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.21 **********************
% પ્.618
ન્ય્સ્_2,2.21: અનુપલમ્ભાત્મકત્વાદ્ અનુપલબ્ધેર્ અહેતુઃ ॥
યદ્ ઉપલભ્યતે તદ્ અસ્તિ, યન્ નોપલભ્યતે તન્ નાસ્તિ, ઇત્ય્ અનુપલમ્ભાત્મકમ્ અસદ્ ઇતિ વ્યવસ્થિતમ્। ઉપલબ્ધ્યભાવશ્ ચાનુપલબ્ધિર્ ઇતિ સેયમ્ અભાવત્વાન્ નોપલભ્યતે। સચ્ ચ ખલ્વ્ આવરણં તસ્યોપલબ્ધ્યા ભવિતવ્યં ન ચોપલભ્યતે તસ્માન્ નાસ્તીતિ।
% ખલ્વ્ આવરણં તસ્યોપલબ્ધ્યા ભવિતવ્યં ન ચોપલભ્યતે તસ્માન્ નાસ્તીતિ।] પ્.619
તત્ર યદ્ ઉક્તં નાવરણાનુપપત્તિર્ અનુપલમ્ભાદ્ ઇત્ય્ અયુક્તમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.22 **********************
અથ શબ્દસ્ય નિત્યત્વં પ્રતિજાનાનઃ કસ્માદ્ ધેતોઃ પ્રતિજાનીતે---
% પ્.620
ન્ય્સ્_2,2.22: અસ્પર્શત્વાત્ ॥
અસ્પર્શમ્ આકાશં નિત્યં દૃષ્ટમ્ ઇતિ તથા ચ શબ્દ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.23 **********************
સો ઽયમ્ ઉભયતઃ સવ્યભિચારઃ---સ્પર્શવાંશ્ ચાણુર્ નિત્યઃ, અસ્પર્શં ચ કર્માનિત્યં દૃષ્ટમ્।
અસ્પર્શત્વાદ્ ઇત્ય્ એતસ્ય સાધ્યસાધર્મ્યેણોદાહરણમ્---
ન્ય્સ્_2,2.23: ન કર્માનિત્યત્વાત્ ॥
સાધ્યવૈધર્મ્યેણોદાહરણમ્---
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.24 **********************
ન્ય્સ્_2,2.24: નાણુનિત્યત્વાત્ ॥
ઉભયસ્મિન્ન્ ઉદાહરણે વ્યભિચારાણ્ ન હેતુઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.25 **********************
% પ્.621
અયં તર્હિ હેતુઃ---
ન્ય્સ્_2,2.25: સમ્પ્રદાનાત્ ॥
સમ્પ્રદીયમાનમ્ અવસ્થિતં દૃષ્ટમ્, સમ્પ્રદીયતે ચ શબ્દ આચર્યેણાન્તેવાસને, તસ્માદ્ અવસ્થિત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.26 **********************
ન્ય્સ્_2,2.26: તદન્તરાલાનુપલબ્ધેર્ અહેતુઃ ॥
યેન સમ્પ્રદીયતે યસ્મૈ ચ, તયોર્ અન્તરાલે ઽવસ્થાનમ્ અસ્ય કેન લિઙ્ગેનોપલભ્યતે। સમ્પ્રદીયમાનો ઽહ્ય્ અવસ્થિતઃ સમ્પ્રદાતુર્ અપૈતિ સમ્પ્રદાનં ચ પ્રાપ્નોતીત્ય્ અવર્જનીયમ્ એતત્

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.27 **********************
% પ્.622
ન્ય્સ્_2,2.27: અધ્યાપનાદ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
અધ્યયનં લિઙ્ગમ્, અસતિ સમ્પ્રદાને ઽધ્યાપનં ન સ્યાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.28 **********************
ન્ય્સ્_2,2.28: ઉભયોઃ પક્ષયોર્ અન્યતરસ્યાધ્યાપનાદ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
સમાનમ્ અધ્યાપનમ્ ઉભયોઃ પક્ષયોઃ સંશયાનિવૃત્તેઃ, કિમ્ આચાર્યસ્થઃ શબ્દો ઽન્તેવાસિનમ્ આપદ્યતે તદ્ અધ્યાપનમ્,
% મ્ આપદ્યતે તદ્ અધ્યાપનમ્,] પ્.623
આહોસ્વિન્ નૃત્યોપદેશવદ્ ગૃહીતસ્યાનુકરણમ્ અધ્યાપનમ્ ઇતિ। એવમ્ અધ્યાપનમ્ અલિઙ્ગં સમ્પ્રદાનસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.29 **********************
અયં તર્હિ હેતુઃ---
ન્ય્સ્_2,2.29: અભ્યાસાત્ ॥
અભ્યસ્યમાનમ્ અવસ્થિતં દૃષ્ટમ્।
પઞ્ચકૃત્વઃ પશ્યતીતિ રૂપમ્ અવસ્થિતં પુનઃ પુનર્ દૃશ્યતે। ભવતિ ચ શબ્દે ઽભ્યાસઃ---દશક્ટ્ત્વો ઽધીતો ઽનુવાકો વિંશતિકૃત્વો ઽધીત ઇતિ। તસ્માદ્ અવસ્થિતસ્ય પુનઃ પુનર્ ઉચ્ચારણમ્ અભ્યાસ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.30 **********************
% પ્.624
ન્ય્સ્_2,2.30: નાન્યત્વે ઽપ્ય્ અભ્યાસસ્યોપચારાત્ ॥
અનવસ્થાને ઽપ્ય્ અભ્યાસસ્યાભિધાનં ભવતિ દ્વિર્ નૃત્યતુ ભવાન્ ત્રિર્ નૃત્યતુ ભવાન્ ઇતિ, દ્વિર્ અનૃત્યત્ ત્રિર્ અનૃત્યદ્ દ્વિર્ અગ્નિહોત્રં જુહોતિ દ્વિર્ ભુઙ્ક્તે

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.31 **********************
એવં વ્યભિચારાત્ પ્રતિષિદ્ધહેતાવ્ અન્યશબ્દસ્ય પ્રયોગઃ પ્રતિષિધ્યતે---
ન્ય્સ્_2,2.31: અન્યદ્ અન્યસ્માદ્ અનન્યત્વાદ્ અનન્યદ્ ઇત્ય્ અન્યતાભાવઃ ॥
યદ્ ઇદમ્ અન્યદ્ ઇતિ મન્યસે તત્ સ્વાર્થેનાનન્યત્વાદ્ અન્યન્ ન ભવતિ, એવમ્ અન્યતાયા અભાવઃ। તત્ર યદ્ ઉક્તમ્ અન્યત્વે ઽપ્ય્ અભ્યાસોપચારાદ્ ઇતિ એતદ્ અયુક્તમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.32 **********************
% પ્.625
શબ્દપ્રયોગં પ્રતિષેધતઃ શબ્દાન્તરપ્રયોગઃ પ્રતિષિધ્યતે---
ન્ય્સ્_2,2.32: તદભાવે નાસ્ત્ય્ અનન્યતા તયોર્ ઇતરેતરાપેક્ષસિદ્ધેઃ ॥
અન્યસ્માદ્ અનન્યતામ્ ઉપપાદયતિ ભવાન્, ઉપપાદ્ય ચાન્યત્ પ્રત્યાચષ્ટે અનન્યદ્ ઇતિ ચ શબ્દમ્ અનુજાનાતિ, પ્રયુઙ્ક્તે ચાનન્યદ્ ઇત્ય્ એતત્ સમાસપદમ્, અન્યશદ્બો ઽયં પ્રતિષેધેન સહ સમસ્યતે। યદિ ચાત્રોત્તરં પદં નાસ્તિ કસ્યાયં પ્રતિષેધેન સહ સમાસઃ? તસ્માત્ તયોર્ અન્યાનન્યશબ્દયોર્ ઇતરો ઽનન્યશબ્દ ઇતરમ્ અન્યશબ્દમ્ અપેક્ષમાણઃ સિધ્યતીતિ તત્ર યદ્ ઉક્તમ્ અન્યતાયા અભાવ ઇતિ એતદ્ અયુક્તમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.33 **********************
% પ્.627
અસ્તુ તર્હીદાનીં શબ્દસ્ય નિત્યત્વમ્---
ન્ય્સ્_2,2.33: વિનાશકારણાનુપલબ્ધેઃ ॥
યદ્ અનિત્યં તસ્ય વિનાશઃ કારણાદ્ ભવતિ યથા લોષ્ટસ્ય કારણદ્રવ્યવિભાગાત્। શબ્દશ્ ચેદ્ અનિત્યસ્ તસ્ય વિનાશો યસ્માત્ કારણાદ્ ભવતિ તદ્ ઉપલભ્યેત, ન ચોપલભ્યતે તસ્માન્ નિત્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.34 **********************
% પ્.628
ન્ય્સ્_2,2.34: અશ્રવણકારણાનુપલબ્ધેઃ સતતશ્રવણપ્રસઙ્ગઃ ॥
યથા વિનાશકારણાનુપલબ્ધેર્ અવિનાશપ્રસઙ્ગ એવમ્ અશ્રવણકારણાનુપલબ્ધેઃ સતતં શ્રવણપ્રસઙ્ગઃ। વ્યઞ્જકાભાવાદ્ અશ્રવણમ્ ઇતિ ચેત્? પ્રતિષિદ્ધં વ્યઞ્જકમ્। અથ વિદ્યમાનસ્ય નિર્નિમિત્તમ્ અશ્રવનમ્ ઇતિ વિદ્યમાનસ્ય નિર્નિમિત્તો વિનાશ ઇતિ। સમાનશ્ ચ દૃષ્ટવિરોધો નિમિત્તમ્ અન્તરેણ વિનાશે ચાશ્રવણે ચેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.35 **********************
ન્ય્સ્_2,2.35: ઉપલભ્યમાને ચાનુપલભ્દેર્ અસત્ત્વાદ્ અનપદેશઃ ॥
અનુમાનાચ્ ચોપલભ્યમાને શબ્દસ્ય વિનાશકારણે વિનાશકારણાનુપલબ્ધેર્ અસત્ત્વાદ્ ઇત્ય્ અનપદેશઃ, યથા યસ્માદ્ વિષાણી તસ્માદ્ અશ્વ ઇતિ। કિમ્ અનુમાનમ્ ઇતિ ચેત્? સન્તાનોપપત્તિઃ। ઉપપાદિતઃ શબ્દસન્તાનઃ સંયોગવિભાગજાચ્ છબ્દાચ્ છબ્દાન્તરં તતો ઽન્તત્ તતો ઽપ્ય્ અન્યદ્ ઇતિ। તત્ર કાર્યઃ શબ્દઃ કારણશબ્દં નિરુણદ્ધિ પ્રતિઘાતિદ્રવ્યસંયોગસ્ ત્વ્ અન્ત્યસ્ય શબ્દસ્ય નિરોધકઃ।
% પ્રતિઘાતિદ્રવ્યસંયોગસ્ ત્વ્ અન્ત્યસ્ય શબ્દસ્ય નિરોધકઃ।] પ્.629
દૃષ્ટં હિ તિરઃપ્રતિકુડ્યમ્ અન્તિકસ્થેનાપ્ય્ અશ્રવણં શબ્દસ્ય શ્રવણં દૂરસ્થેનાપ્ય્ અસતિ વ્યવધાને ઇતિ।
% પ્.630
ઘણ્ટાયામ્ અભિહન્યમાનાયાં તારસ્ તારતરો મન્દો મન્દતર ઇતિ શ્રુતિભેદાન્ નાનાશબ્દસન્તાનો ઽવિચ્છેદેન શ્રૂયતે। તત્ર નિત્યે શબ્દે ઘણ્ટાસ્થમ્ અન્યગતં વાવસ્થિતં સન્તાનવૃત્તિ વાભિવ્યક્તિકારણં વાચ્યમ્,
% સન્તાનવૃત્તિ વાભિવ્યક્તિકારણં વાચ્યમ્,] પ્.631
યેન શ્રુતિસન્તાનો ભવતીતિ શબ્દભેદે વાસતિ શ્રુતિભેદ ઉપપાદયિતવ્ય ઇતિ। અનિત્યે તુ શબ્દે ઘણ્ટાસ્થં સન્તાનવૃત્તિ સંયોગસહકારિ નિમિત્તાન્તરં સંસ્કારભૂતં પટુ મન્દમ્ અનુવર્તતે તસ્તાનુવૃત્ત્યા શબ્દસન્તાનાનુવૃત્તિઃ, પટુમન્દભાવાચ્ ચ તીવ્રમન્દતા શબ્દસ્ય, તત્કૃતશ્ ચ શ્રુતિભેદ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.36 **********************
% પ્.633
ન વૈ નિમિત્તાન્તરં સંસ્કાર ઉપલભ્યતે। અનુપલબ્ધેર્ નાસ્તીતિ?
ન્ય્સ્_2,2.36: પાણિનિમિત્તપ્રશ્લેષાચ્ છબ્દાભાવે નાનુપલબ્ધિઃ ॥
પાણિકર્મણા પાણિઘણ્ટાપ્રશ્લેષો ભવતિ તસ્મિંશ્ ચ સતિ શબ્દસન્તાનો નોત્પદ્યતે અતઃ શ્રવણાનુપપત્તિઃ।
% અતઃ શ્રવણાનુપપત્તિઃ।] પ્.634
તત્ર પ્રતિઘાતિદ્રવ્યસંયોગઃ શબ્દસ્ય નિમિત્તાન્તરં સંસ્કારભૂતં નિરુણદ્ધીત્ય્ અનુમીયતે; તસ્ય ચ નિરોધાચ્ છબ્દસન્તાનો નોત્પદ્યતે। અનુત્પત્તૌ શ્રુતિવિચ્છેદો યથા પ્રતિઘાતિદ્રવ્યસંયોગાદ્ ઇષોઃ ક્રિયાહેતૌ સંસ્કારે નિરુદ્ધે ગમનાભાવ ઇતિ। કમ્પસન્તાનસ્ય સ્પર્શનેન્દ્રિયગ્રાહ્યસ્ય ચોપરમઃ। કાંસ્યપાત્રાદિષુ પાણિસંશ્લેષો લિઙ્ગં સંસ્કારસન્તાનસ્યેતિ। તસ્માન્ નિમિત્તાન્તરસ્ય સંસ્કારભૂતસ્ય નાનુપલબ્ધિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.37 **********************
% પ્.635
ન્ય્સ્_2,2.37: વિનાશકારણાનુપલબ્ધેશ્ ચાવસ્થાને તન્નિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ॥
યદિ યસ્ય વિનાશકારણં નોપલભ્યતે તદ્ અવતિષ્ઠતે, અવસ્થાનાચ્ ચ તસ્ય નિત્યત્વં પ્રસજ્યતે; એવં યાનિ ખલ્વ્ ઇમાનિ શબ્દશ્રવણાનિ શબ્દાભિવ્યક્તય ઇતિ મતમ્, ન તેષાં વિનાશકારણં ભવતોપપાદ્યતે, અનુપપાદનાદ્ અવસ્થાનમ્ અવસ્થાનાત્ તેષાં નિત્યત્વં પ્રસજ્યત ઇતિ। અથ નૈવમ્, ન તર્હિ વિનાશકારણાનુપલબ્ધેઃ શબ્દસ્યાવસ્થાનાન્ નિત્યત્વમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.38 **********************
કમ્પસમાનાશ્રયસ્યાનુનાદસ્ય પાણિપ્રશ્લેષાત્ કમ્પવત્ કારણોપરમાદ્ અભાવઃ। વૈયધિકરણ્યે હિ પ્રતિઘાતિદ્રવ્યપ્રશ્લેષાત્ સમાનાધિકરણસ્યૈવોપરમઃ સ્યાદ્ ઇતિ---
% પ્.636
ન્ય્સ્_2,2.38: અસ્પર્શત્વાદ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
યદ્ ઇદં નાકાશગુણઃ શબ્દ ઇતિ પ્રતિષિધ્યતે અયમ્ અનુપપન્નઃ પ્રતિષેધઃ, અસ્પર્શત્વાચ્ છબ્દાશ્રયસ્ય। રૂપાદિસમાનદેશસ્યાગ્રહણે શબ્દસન્તાનોપપત્તેર્ અસ્પર્શવ્યાપિદ્રવ્યાશ્રયઃ શબ્દ ઇતિ જ્ઞાયતે ન કમ્પસમાનાશ્રય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.39 **********************
% પ્.637
પ્રતિદ્રવ્યં રૂપાદિભિઃ સહ સન્નિવિષ્ટઃ શબ્દઃ સમાનદેશો વ્યજ્યત ઇતિ નોપપદ્યતે। કથમ્?---
ન્ય્સ્_2,2.39: વિભક્ત્યન્તરોપપત્તેશ્ ચ સમાસે ॥
સન્તાનોપપત્તેશ્ ચેતિ ચાર્થઃ। તદ્ વ્યાખ્યાતમ્। યદિ રૂપાદયઃ શબ્દાશ્ ચ પ્રતિદ્રવ્યં સમસ્તાઃ સમુદિતાઃ સમુદિતાસ્ તસ્મિન્ સમાસે સમુદાયે યો યથાજાતીયકઃ સન્નિવિષ્ટસ્ તસ્ય તથા જાતીયસ્યૈવ ગ્રહણેન ભવિતવ્યં શબ્દે રૂપાદિવત્। તત્ર યો ઽયં વિભાગ એકદ્રવ્યે નાનારૂપા ભિન્નશ્રુતયો વિધર્માણઃ શબ્દા અભિવ્યજ્યમાનાઃ શ્રૂયન્તે યચ્ ચ વિભાગાન્તરં સરૂપાઃ સમાનશ્રુતયઃ સધર્માણઃ શબ્દાસ્ તીવ્રમન્દધર્મતયા ભિન્નાઃ શ્રૂયન્તે તદ્ ઉભયં નોપપદ્યતે, નાનાભૂતાનામ્ ઉત્પદ્યમાનાનામ્ અયં ધર્મો નૈકસ્ય વ્યજ્યમાનસ્યેતિ।
% ભૂતાનામ્ ઉત્પદ્યમાનાનામ્ અયં ધર્મો નૈકસ્ય વ્યજ્યમાનસ્યેતિ।] પ્.638
અસ્તિ ચાયં વિભાગો વિભાગાન્તરં ચ, તેન વિભાગોપપત્તેર્ મન્યામહે ન પ્રતિદ્રવ્યં રૂપાદિભિઃ સહ શબ્દઃ સન્નિવિષ્ટો વ્યજ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.40 **********************
દ્વિવિધશ્ ચાયં શબ્દો વર્ણાત્મકો ધ્વનિમાત્રશ્ ચ। તત્ર વર્ણાત્મનિ તાવત્---
ન્ય્સ્_2,2.40: વિકારાદેશોપદેશાત્ સંશયઃ ॥
દધ્ય્ અત્રેતિ કેચિત્ ઇકાર ઇત્વં હિત્વા યત્વમ્ આપદ્યત ઇતિ વિકારં મન્યન્તે। કેચિદ્ ઇકારસ્ય પ્રયોગે વિષયકૃતે યદ્ ઇકારઃ સ્થાનં જહાતિ તત્ર યકારસ્ય પ્રયોગં બ્રુવતે। સંહિતાયાં વિષયે ઇકારો ન પ્રયુજ્યતે તસ્ય સ્થાને યકારઃ પ્રયુજ્યતે સ આદેશ ઇતિ ઉભયમ્ ઇદમ્ ઉપદિશ્યતે। તત્ર ન જ્ઞાયતે કિં તત્ત્વમ્ ઇતિ।
% પ્.639
આદેશોપદેશસ્ તત્ત્વમ્। વિકારોપદેશે હ્ય્ અન્વયસ્યાગ્રહણાદ્ વિકારાનનુમાનમ્---સત્ય્ અન્વયે કિઞ્ચિન્ નિવર્તતે કિઞ્ચિદ્ ઉપજાયત ઇતિ શક્યેત વિકારો ઽનુમાતુમ્। ન ચાન્વયો ગૃહ્યતે તસ્માદ્ વિકારો નાસ્તીતિ।
ભિન્નકરણયોશ્ ચ વર્ણયોર્ અપ્રયોગે પ્રયોગોપપત્તિઃ---વિવૃતકરણ ઇકાર ઈષત્સ્પૃષ્ટકરણો યકારઃ, તાવ્ ઇમૌ પૃથક્કરણાખ્યેન પ્રયત્નેનોચ્ચારણીયૌ, તયોર્ એકસ્યાપ્રયોગે ઽન્યસ્ય પ્રયોગ ઉપપન્ન ઇતિ।
અવિકારે ચાવિશેષઃ। યત્રેમાવ્ ઇકારયકારૌ ન વિકારભૂતૌ---યતતે, યચ્છતિ, પ્રાયંસ્ત, ઇતિ, ઇકાર ઇદમ્ ઇતિ ચ, યત્ર ચ વિકારભૂતૌ ઇષ્ટ્યા દધ્ય્ આહરેતિ, ઉભયત્ર પ્રયોક્તુર્ અવિશેષો યત્નઃ શ્રોતુશ્ ચ શ્રુતિર્ ઇત્ય્ આદેશોપપત્તિઃ।
% પ્.640
પ્રયુજ્યમાનાગ્રહણાચ્ ચ। ન ખલ્વ્ ઇકારઃ પ્રયુજ્યમાનો યકારતામ્ આપદ્યમાનો ગૃહ્યતે। કિં તર્હિ? ઇકારસ્ય પ્રયોગે યકારઃ પ્રયુજ્યતે, તસ્માદ્ અવિકાર ઇતિ।
અવિકારે ચ ન શબ્દાન્વાખ્યાનલોપઃ। ન વિક્રિયન્તે વર્ણા ઇતિ। ન ચૈતસ્મિન્ પક્ષે શબ્દાન્વાખ્યાનસ્યાસમ્ભવે યેન વર્ણવિકારં પ્રતિપદ્યેમહીતિ।
ન ખલ્વ્ વર્ણસ્ય વર્ણાન્તરં કાર્યમ્, ન હિ ઇકારાદ્ યકાર ઉત્પદ્યતે યકારાદ્ વા ઇકારઃ। પૃથક્સ્થાનપ્રયત્નોત્પાદ્યા હીમે વર્ણાઃ તેષામ્ અન્યોન્યસ્ય સ્થાને પ્રયુજ્યત ઇતિ યુક્તમ્। એતાવચ્ ચૈતત્ પરિણામો વા વિકારઃ સ્યાત્ કાર્યકારણભાવો વા। ઉભયં ચ નાસ્તિ તસ્માત્ ન સન્તિ વર્ણવિકારાઃ।
વર્ણસમુદાયવિકારાનુપપત્તિવચ્ ચ વર્ણવિકારાનુપપત્તિઃ---``અસ્તેર્ ભૂઃઽઽ ``બ્રુવો વચિર્ઽઽ ઇતિ યથા વર્ણસમુદાયસ્ય ધાતુલક્ષણસ્ય ક્વચિદ્ વિષયે વર્ણાન્તરસમુદાયો ન પરિણામો ન કાર્યં શબ્દાન્તરસ્ય સ્થાને શબ્દાન્તરં પ્રયુજ્યતે તથા વર્ણસ્ય વર્ણાનતરમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.41 **********************
% પ્.641
ઇતશ્ ચ ન સન્તિ વર્ણવિકારાઃ---
ન્ય્સ્_2,2.41: પ્રકૃતિવિવૃદ્ધૌ વિકારવિવૃદ્ધિઃ ॥
પ્રકૃત્યનુવિધાનં વિકારેષુ દૃષ્ટમ્, યકારે હ્રસ્વદીર્ઘાનુવિધાનં નાસ્તિ યેન વિકારત્વમ્ અનુમીયત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.42 **********************
% પ્.642
ન્ય્સ્_2,2.42: ન્યૂનસમાધિકોપલબ્ધેર્ વિકારાણામ્ અહેતુઃ ॥
દ્રવ્યવિકારા ન્યૂનાઃ સમાઃ અધિકાશ્ ચ ગૃહ્યન્તે। તદ્વદ્ અયં વિકારો ન્યૂનઃ સ્યાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.43 **********************
ન્ય્સ્_2,2.43: દ્વિવિધસ્યાપિ હેતોર્ અભાવાદ્ અસાધનં દૃષ્ટાન્તઃ ॥
અત્ર નોદાહરણસાધર્મ્યાદ્ ધેતુર્ અસ્તિ ન વૈધર્મ્યાત્। અનુપસંહૃતશ્ ચ હેતુના દૃષ્ટાન્તો ન સાધક ઇતિ।
પ્રતિદૃષ્ટાન્તે ચાનિયમઃ પ્રસજ્યેત। યથાનુડુહઃ સ્થાને ઽશ્વો વોઢું નિયુક્તો ન તદ્વિકારો ભવતિ એવમ્ ઇવર્ણસ્ય સ્થાને યકારઃ પ્રયુક્તો ન વિકાર ઇતિ। ન ચાત્ર નિયમહેતુર્ અસ્તિ---દૃષ્ટાન્તઃ સાધકો ન પ્રતિદૃષ્ટાન્ત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.44 **********************
% પ્.643
દ્રવ્યવિકારોદાહરણં ચ---
ન્ય્સ્_2,2.44: નાતુલ્યપ્રકૃતીનાં વિકારવિકલ્પાત્ ॥
અતુલ્યાનાં દ્રવ્યાણાં પ્રકૃતિભાવો વિકલ્પતે વિકારાશ્ ચ પ્રકૃતીર્ અનુવિધીયન્તે। ન ત્વ્ ઇવર્ણમ્ અનુવિધીયતે યકારઃ। તસ્માદ્ અનુદાહરણં દ્રવ્યવિકાર ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.45 **********************
% પ્.644
ન્ય્સ્_2,2.45: દ્રવ્યવિકારવૈષમ્યવદ્ વર્ણવિકારવિકલ્પઃ ॥
યથા દ્રવ્યભાવેન તુલ્યાયાઃ પ્રકૃતેર્ વિકારવૈષમ્યમ્, એવં વર્ણાભાવેન તુલ્યાયાઃ પ્રકૃતેર્ વિકારવિકલ્પ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.46 **********************
ન્ય્સ્_2,2.46: ન વિકારધર્માનુપપત્તેઃ ॥
અયં વિકારધર્મા દ્રવ્યસામાન્યે, યદાત્મકં દ્રવ્યં મૃદ્ વા સુવર્ણં વા તસ્યાત્મનો ઽન્વયે પૂર્વો વ્યૂહો નિવર્તતે, વ્યૂહાન્તરં ચોપજાયતે; તં વિકારમ્ આચષ્ટે। ન વર્ણસામાન્યે કશ્ચિચ્ છબ્દાત્મા ઽન્વયી ય ઇત્થં જહાતિ યત્વં ચાપદ્યતે। તત્ર યથા સતિ દ્રવ્યભાવે વિકારવૈષમ્યે નાનડુહો ઽશ્વો વિકારો વિકારધર્માનુપપત્તેઃ, એવમ્ ઇવર્ણસ્ય ન યકારો વિકારો વિકારધર્માનુપપત્તેર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.47 **********************
% પ્.645
ઇતશ્ ચ ન સન્તિ વર્ણવિકારાઃ---
ન્ય્સ્_2,2.47: વિકારપ્રાપ્તાનામ્ અપુનરાપત્તેઃ ॥
અનુપપન્ના પુનરાપત્તિઃ। કથમ્? પુનરાપત્તેર્ અનનુમાનાદ્ ઇતિ। ઇકારો યકારત્વમ્ આપન્નઃ પુનર્ ઇકારો ભવતિ, ન પુનર્ ઇકારસ્ય સ્થાને યકારસ્ય પ્રયોગો ઽપ્રયોગશ્ ચેત્ય્ અત્રાનુમાનં નાસ્તિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.48 **********************
અનનુમાનાદ્ ઇતિ ન। ઇદં હ્ય્ અનુમાનમ્---
ન્ય્સ્_2,2.48: સુવર્ણાદીનાં પુનરાપત્તેર્ અહેતુઃ ॥
સુવર્ણં કુણ્ડલત્વં હિત્વા રુચકત્વમ્ આપદ્યતે રુચકત્વં હિત્વા પુનઃ કુણ્ડલત્વમ્ આપદ્યતે, એવમ્ ઇકારો ઽપિ યકારત્વમ્ આપન્નઃ પુનર્ ઇકારો ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.49 **********************
% પ્.646
વ્યભિચારાદ્ અનનુમાનમ્ યથા પયો દધિભાવમ્ આપન્નં પુનઃ ન પયો ભવતિ કિમ્ એવં વર્ણાનાં ન પુનરાપત્તિઃ, અથ સુવર્ણવત્ પુનરાપત્તિર્ ઇતિ સુવર્ણોદાહરણોપપત્તિશ્ ચ---
ન્ય્સ્_2,2.49: ન તદ્વિકારાણાં સુવર્ણભાવાવ્યતિરેકાત્ ॥
અવસ્થિતં સુવર્ણં હીયમાનેન ધર્મેણ ઉપજાયમાનેન ચ ધર્મિ ભવતિ, નૈવં કશ્ચિચ્ છબ્દાત્મા હીયમાનેન ઇત્વેનોપજાયમાનેન યત્વેન ધર્મી ગૃહ્યતે, તસ્માત્ સુવર્ણોદાહરણં નોપપદ્યત ઇતિ॥
% પ્.647
વર્ણત્વાવ્યતિરેકાદ્ વર્ણવિકારાણામ્ અપ્રતિષેધઃ। વર્ણવિકારા અપિ વર્ણત્વં ન વ્યભિચરન્તિ યથા સુવર્ણવિકારઃ સુવર્ણત્વમ્ ઇતિ।
સામાન્યવતો ધર્મયોગો ન સામાન્યસ્ય। કુણ્ડલરુચકૌ સુવર્ણસ્ય ધર્મૌ ન સુવર્ણત્વસ્ય, એવમ્ ઇકારયકારૌ કસ્ય વર્ણાત્મનો ધર્મૌ? વર્ણત્વં સામાન્યં ન તસ્યેમૌ ધર્મૌ ભવિતુમ્ અર્હતિ। ન ચ નિવર્તમાનો ધર્મ ઉપજાયમાનસ્ય પ્રકૃતિસ્ તત્ર નિવર્તમાન ઇકારો ન યકારસ્યોપજાયમાનસ્ય પ્રકૃતિર્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.50 **********************
ઇતશ્ ચ વર્ણવિકારાનુપપત્તિઃ---
ન્ય્સ્_2,2.50: નિત્યત્વે ઽવિકારાદ્ અનિત્યત્વે ચાનવસ્થાનાત્ ॥
નિત્યા વર્ણા ઇત્ય્ એતસ્મિન્ પક્ષે ઇકારયકારૌ વર્ણૌ ઇત્ય્ ઉભયોર્ નિત્યત્વાદ્ વિકારાનુપપત્તિઃ, નિત્યત્વે ઽવિનાશિત્વાત્ કઃ કસ્ય વિકાર ઇતિ। અથાનિત્યા વર્ણા ઇતિ પક્ષઃ,
% પક્ષઃ] પ્.648
એવમ્ અપ્ય્ અનવસ્થાનં વર્ણાનામ્। કિમ્ ઇદમ્ અનવસ્થાનં વર્ણાનામ્? ઉત્પદ્ય નિરોધઃ। ઉત્પદ્ય નિરુદ્ધે ઇકારે યકાર ઉત્પદ્યતે યકારે ચોત્પદ્ય નિરુદ્ધે ઇકાર ઉત્પદ્યત ઇતિ કઃ કસ્ય વિકારઃ? તદ્ એતદ્ અવગૃહ્ય સન્ધાને સન્ધાય ચાવગ્રહે વેદિતવ્યમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.51 **********************
નિત્યપક્ષે તુ તાવત્ સમાધિઃ---
ન્ય્સ્_2,2.51: નિત્યાનામ્ અતીન્દ્રિયત્વાત્ તદ્ધર્મવિકલ્પાચ્ ચ વર્ણવિકારાણામ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
નિત્યા વર્ણા ન વિકલ્પન્ત ઇતિ વિપ્રતિષેધઃ। યથા નિત્યત્વે સતિ કિઞ્ચિદ્ અતીન્દ્રિયં કિઞ્ચિદ્ ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યમ્, ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યાશ્ ચ વર્ણાઃ, એવં નિત્યત્વે સતિ કિઞ્ચિન્ ન વિક્રિયતે, વર્ણાસ્ તુ વિક્રિયન્ત ઇતિ।
% પ્.649
વિરોધાદ્ અહેતુસ્ તદ્ધર્મવિકલ્પઃ। નિત્યં નોપજાયતે નાપૈત્ય્ અનુપજનાપાયધર્મકં નિત્યમ્ અનિત્યં પુનર્ ઉપજનાપાયયુક્તમ્, ન ચાન્તરેણોપજનાપાયૌ વિકારઃ સમ્ભવતિ। તદ્ યદિ વર્ણા વિક્રિયન્તે, નિત્યત્વમ્ એષાં નિવર્તતે। અથ નિત્યાઃ, વિકારધર્મત્વમ્ એષાં નિવર્તતે। સો ઽયં વિરુદ્ધો હેત્વાભાસો ધર્મવિકલ્પ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.52 **********************
અનિત્યપક્ષે સમાધિઃ---
ન્ય્સ્_2,2.52: અનવસ્થાયિત્વે ચ વર્ણોપલબ્ધિવત્ તદ્વિકારોત્પત્તિઃ ॥
યથાનવસ્થાયિનાં વર્ણાનાં શ્રવણં ભવત્ય્ એવમ્ એષાં વિકારો ભવતિ।
અસમ્બન્ધાદ્ અસમર્થા અર્થપ્રતિપાદિકા વર્ણોપલબ્ધિઃ ન વિકારેણ સમ્બન્ધાદ્ અસમર્થા યા ગૃહ્યમાણા વર્ણવિકારમ્ અનુમાપયેદ્ ઇતિ। તત્ર યાદૃગ્ ઇદં યથા ગન્ધગુણા પૃથિવ્ય્ એવં શબ્દસુખાદિગુણાપીતિ, તાદૃગ્ એતદ્ ભવતીતિ।
% ગુણા પૃથિવ્ય્ એવં શબ્દસુખાદિગુણાપીતિ, તાદૃગ્ એતદ્ ભવતીતિ।] પ્.650
ન ચ વર્ણોપલબ્ધિર્ વર્ણનિવૃત્તૌ વર્ણાન્તરપ્રયોગસ્ય નિવર્તિકા। યો ઽયમ્ ઇવર્ણનિવૃત્તૌ યકારસ્ય પ્રયોગો યદ્ય્ અયં વર્ણોપલબ્ધ્યા નિવર્તતે તદા તત્રોપલભ્યમાના ઇવર્ણો યત્વમ્ આપદ્યતે ઇતિ ગૃહ્યેત। તસ્માદ્ વર્ણોપલબ્ધિર્ અહેતુર્ વર્ણવિકારસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.53 **********************
ન્ય્સ્_2,2.53: વિકારધર્મિત્વે નિત્યત્વાભાવાત્ કાલાન્તરે વિકારોપપત્તેશ્ ચાપ્રતિષેધઃ ॥
તદ્ધર્મવિકલ્પાદ્ ઇતિ ન યુક્તઃ પ્રતિષેધઃ। ન ખલ્વ્ વિકારધર્મકં કિઞ્ચિન્ નિત્યમ્ ઉપલભ્યત ઇતિ વર્ણોપલબ્ધિવદ્ ઇતિ ન યુક્તઃ પ્રતિષેધઃ। અવગ્રહે હિ દધિ અત્રેતિ પ્રયુજ્ય ચિરં સ્થિત્વા તતઃ સંહિતાયાં પ્રયુઙ્ક્તે દધ્ય્ અત્રેતિ।
% પ્રયુજ્ય ચિરં સ્થિત્વા તતઃ સંહિતાયાં પ્રયુઙ્ક્તે દધ્ય્ અત્રેતિ।] પ્.651
ચિરનિવૃત્તે ચાયમ્ ઇવર્ણે યકારઃ પ્રયુજ્યમાનઃ કસ્ય વિકાર ઇતિ પ્રતીયતે, કારણાભાવાત્ કાર્યાભાવ ઇતિ અનુયોગઃ પ્રસજ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.54 **********************
ઇતશ્ ચ વર્ણવિકારાનુપપત્તિઃ---
ન્ય્સ્_2,2.54: પ્રકૃત્યનિયમાત્ ॥
ઇકારસ્થાને યકારઃ શ્રૂયતે યકારસ્થાને ખલ્વ્ ઇકારો વિધીયતે વિધ્યતીતિ। તદ્ યદિ સ્યાત્ પ્રકૃતિવિકારભાવા વર્ણાનામ્, તસ્ય પ્રકૃતિનિયમઃ સ્યાત્। દૃષ્ટો વિકારધર્મિત્વે પ્રકૃતિનિયમ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.55 **********************
% પ્.652
ન્ય્સ્_2,2.55: અનિયમે નિયમાન્ નાનિયમઃ ॥
યો ઽયં પ્રકૃતેર્ અનિયમ ઉક્તઃ સ નિયતો યથાવિષયં વ્યવસ્થિતો નિયતત્વાન્ નિયમ ઇતિ ભવતિ, એવં સત્ય્ અનિયમો નાસ્તિ, તત્ર યદ્ ઉક્તં પ્રકૃત્યનિયમાદ્ ઇતિ, એતદ્ અયુક્તમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.56 **********************
ન્ય્સ્_2,2.56: નિયમાનિયમવિરોધાદ્ અનિયમે નિયમાચ્ ચાપ્રતિષેધઃ ॥
નિયમ ઇત્ય્ અત્રાર્થાભ્યનુજ્ઞા, અનિયમ ઇતિ તસ્ય પ્રતિષેધઃ। અનુજ્ઞાતનિષિદ્ધયોશ્ ચ વ્યાઘાતાદ્ અનર્થાન્તરત્વં ન ભવતિ। અનિયમશ્ ચ નિયતત્વાત્ નિયમો ન ભવતીતિ નાત્રાર્થસ્ય તથાભાવઃ પ્રતિષિધ્યતે। કિં તર્હિ? તથાભૂતસ્યાર્થસ્ય નિયમશબ્દેનાભિધીયમાનસ્ય નિયતત્વાન્ નિયમશબ્દ એવોપપદ્યતે। સો ઽયં નિયમાદ્ અનિયમે પ્રતિષેધો ન ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.57 **********************
% પ્.653
ન ચેયં વર્ણવિકારોપપત્તિઃ પરિણામાત્ કાર્યકારણભાવાદ્ વા। કિં તર્હિ?
ન્ય્સ્_2,2.57: ગુણાન્તરાપત્ત્યુપમર્દહ્રાસવૃદ્ધિલેશશ્લેશેભ્યસ્ તુ વિકારોપપત્તેર્ વર્ણવિકારાઃ ॥
સ્થાન્યાદેશભાવાદ્ અપ્રયોગો વિકારશબ્દાર્થઃ, સ ભિદ્યતે। ગુણાન્તરાપત્તિઃ ઉદાત્તસ્યાનુદાત્ત ઇત્ય્ એવમાદિઃ। ઉપમર્દો નામ એકરૂપનિવૃત્તૌ રૂપાન્તરોપજનઃ। હ્રાસો દીર્ઘસ્ય હ્રસ્વઃ। વૃદ્ધિર્ હ્રસ્વસ્ય દીર્ઘઃ, તયોર્ વા પ્લુતઃ। લેશો લાઘવમ્, સ્ત ઇત્ય્ અસ્તેર્ વિકારઃ। શ્લેષ આગમઃ, પ્રકૃતેઃ પ્રત્યયસ્ય વા। એત એવ વિશેષા વિકારા ઇતિ। એત એવાદેશાઃ, એતે ચેદ્ વિકારા ઉપપદ્યન્તે તર્હિ વર્ણવિકારા ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.58 **********************
% પ્.654
ન્ય્સ્_2,2.58: તે વિભક્ત્યન્તાઃ પદમ્ ॥
% પ્.656
યથાદર્શનં વિકૃતા વર્ણા વિભક્ત્યન્તાઃ પદસંજ્ઞા ભવન્તિ। વિભક્તિર્ દ્વયી---નામિક્ય્ આખ્યાતિકી ચ, બ્રાહ્મણઃ પચતીત્ય્ ઉદાહરણમ્।
% પ્.654
ન્ય્સ્_2,2.58: તે વિભક્ત્યન્તાઃ પદમ્ ॥
% પ્.656
યથાદર્શનં વિકૃતા વર્ણા વિભક્ત્યન્તાઃ પદસંજ્ઞા ભવન્તિ। વિભક્તિર્ દ્વયી --- નામિક્ય્ આખ્યાતિકી ચ, બ્રાહ્મણઃ પચતીત્ય્ ઉદાહરણમ્।
% પ્.657
ઉપસર્ગનિપાતાસ્ તર્હિ ન પદસંજ્ઞાઃ લક્ષણાન્તરં વાચ્યમ્ ઇતિ; શિષ્યતે ચ ખલુ નામિક્યા વિભક્તેર્ અવ્યયાલ્ લોપઃ તયોઃ પદસંજ્ઞાર્થમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.59 **********************
% પ્.658
પદેનાર્થસમ્પ્રત્યય ઇતિ પ્રયોજનમ્, નામપદં ચાધિકૃત્ય પરીક્ષા, ગૌર્ ઇતિ પદં ખલ્વ્ ઇદમ્ ઉદાહરણં તદર્થે ---
% પ્.659
ન્ય્સ્_2,2.59: વ્યક્ત્યાકૃતિજાતિસન્નિધાવ્ ઉપચારાત્ સંશયઃ ॥
અવિનાભાવવૃત્તિઃ સન્નિધિઃ। અવિનાભાવેન વર્તમાનાસુ વ્યક્ત્યાકૃતિજાતિષુ ગૌર્ ઇતિ પ્રયુજ્યતે, તત્ર ન જ્ઞાયતે કિમ્ અન્યતમઃ પદાર્થઃ ઉતૈતત્ સર્વમ્ ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.60 **********************
% પ્.660
શબ્દસ્ય પ્રયોગસામર્થ્યાત્ પદાર્થાવધારણમ્। તસ્માત્ ---
ન્ય્સ્_2,2.60: યાશબ્દસમૂહત્યાગપરિગ્રહસઙ્ખ્યાવૃદ્ધ્યપચયવર્ણસમાસાનુબન્ધાનાં વ્યક્તાવ્ ઉપચારાદ્ વ્યક્તિઃ ॥
વ્યક્તિઃ પદાર્થઃ। કસ્માત્? યાશબ્દપ્રભૃતીનાં વ્યક્તાવ્ ઉપચારાત્। ઉપચારઃ પ્રયોગઃ। યા ગૌસ્ તિષ્ઠતિ યા ગૌર્ નિષણ્ણેઇતિ, નેદં વાક્યં જાતેર્ અભિધાયકમ્ અભેદાત્, ભેદાત્ તુ દ્રવ્યાભિધાયકમ્।
% દ્રવ્યાભિધાયકમ્।] પ્.661
ગવાં સમૂહ ઇતિ ભેદાદ્ દ્રવ્યાભિધાનં ન જાતેર્ અભેદાત્। વૈદ્યાય ગાં દદતીતિ દ્રવ્યસ્ય ત્યાગો ન જાતેર્ અમૂર્તત્વાત્ પ્રતિક્રમાનુક્રમાનુપપત્તેએશ્ ચ। પરિગ્રહઃ સ્વત્વેનાભિસમ્બન્ધઃ, કૌણ્ડિન્યસ્ય ગૌર્ બ્રાહ્મણસ્ય ગૌર્ ઇતિ; દ્રવ્યાભિધાને દ્રવ્યભેદાત્ સમ્બન્ધભેદ ઇત્ય્ ઉપપન્નમ્, અભિન્ના તુ જાતિર્ ઇતિ। સઙ્ખ્યા --- દશ ગાવો વિંશતિર્ ગાવ ઇતિ ભિન્નં દ્રવ્યં સઙ્ખ્યાયતે, ન જાતિર્ અભેદાદ્ ઇતિ। વૃદ્ધિઃ કારણવતો દ્રવ્યસ્યાવયવોપચયઃ અવર્ધત ગૌર્ ઇતિ; નિરવયવા તુ જાતિર્ ઇતિ। એતેનાપચયો વ્યાખ્યાતઃ। વર્ણઃ --- શુક્લા ગૌઃ કપિલા ગૌર્ ઇતિ; દ્રવ્યસ્ય ગુણયોગો ન સામાન્યસ્ય। સમાસઃ --- ગોહિતં ગોસુખમ્ ઇતિ, દ્રવ્યસ્ય સુખાદિયોગો ન જાતેર્ ઇતિ। અનુબન્ધઃ --- સરૂપપ્રજનનસન્તાનો ગૌર્ ગાં જનયતીતિ, તદુત્પત્તિધર્મત્વાદ્ દ્રવ્યે યુક્તં ન જાતૌ વિપર્યયાદ્ ઇતિ। દ્રવ્યં વ્યક્તિર્ ઇતિ હિ નાર્થાન્તરમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.61 **********************
% પ્.662
અસ્ય પ્રતિષેધઃ ---
ન્ય્સ્_2,2.61: ન તદનવસ્થાનાત્ ॥
ન વ્યક્તિઃ પદાર્થઃ। કસ્માત્? અનવસ્થાનાત્। યાશબ્દપ્રભૃતિભિર્ યો વિશેષ્યતે સ ગોશબ્દાર્થો યા ગૌસ્ તિષ્ઠતિ યા ગૌર્ નિષણ્ણેતિ, ન દ્રવ્યમાત્રમ્ અવિશિષ્ટં જાત્યા વિનાભિધીયતે। કિં તર્હિ? જાતિવિશિષ્ટમ્। તસ્માન્ ન વ્યક્તિઃ પદાર્થઃ । એવં સમૂહાદિષુ દ્રષ્ટવ્યમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.62 **********************
યદિ ન વ્યક્તિઃ પદાર્થઃ કથં તર્હિ વ્યક્તાવ્ ઉપચાર ઇતિ? નિમિત્તાદ્ અતદ્ભાવે ઽપિ તદુપચારઃ। દૃશ્યતે ખલુ ---
% પ્.663
ન્ય્સ્_2,2.62: સહચરણસ્થાનતાદર્થ્યવૃત્તમાનધારણસામીપ્યયોગસાધનાધિપત્યેભ્યો બ્રાહ્મણમઞ્ચકટરાજસક્તુ ચન્દનગઙ્ગાશાટકાન્નપુરુષેષ્વ્ અતદ્ભાવે ઽપિ તદુપચારઃ ॥
અતદ્ભાવે ઽપિ તદુપચાર ઇતિ અતચ્છબ્દસ્ય તેન શબ્દેનાભિધાનમ્ ઇતિ। સહચરણાદ્ --- યષ્ટિકાં ભોજયેતિ, યષ્તિકાસહચરિતો બ્રાહ્મણો ઽભિધીયત ઇતિ।
% પ્.664
સ્થાનાત્ --- મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીતિ મઞ્ચસ્થાઃ પુરુષા અભિધીયન્તે। તાદર્થ્યાત્ --- કટાર્થેષુ વીરણેષુ વ્યુહ્યમાનેષુ કટં કરોતીતિ ભવતિ। વૃતાત્ --- યમો રાજા કુબેરો રાજેતિ તદ્વદ્વર્તત ઇતિ। માનાત્ --- આઢકેન મિતાઃ સક્તવઃ આઢકસક્તવ ઇતિ। ધારણાત્ --- તુલાયાં ધૃતં ચન્દનં તુલાચન્દનમ્ ઇતિ। સામીપ્યાત્ --- ગઙ્ગાયાં ગાવશ્ ચરન્તીતિ દેશો ઽભિધીયતે સન્નિકૃષ્ટઃ। યોગાત્ --- કૃષ્ણેન રાગેણ યુક્તઃ શાટકઃ કૃષ્ણ ઇત્ય્ અભિધીયતે। સાધનાત્ --- અન્નં પ્રાણા ઇતિ। આધિપત્યાત્ --- અયં પુરુષઃ કુલમ્ અયં ગોત્રમ્ ઇતિ। તત્રાયં સહચરણાદ્ યોગાદ્ વા જાતિશબ્દો વ્યક્તૌ પ્રય્જ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.63 **********************
% પ્.665
યદિ ગૌર્ ઇત્ય્ અસ્ય પદસ્ય ન વ્યક્તિર્ અર્થઃ, અસ્તુ તર્હિ ---
ન્ય્સ્_2,2.63: આકૃતિસ્ તદપેક્ષત્વાત્ સત્ત્વવ્યવસ્થાનસિદ્ધેઃ ॥
આકૃતિઃ પદાર્થઃ। કસ્માત્? તદપેક્ષત્વાત્ સત્ત્વવ્યવસ્થાનિસિદ્ધેઃ। સત્ત્વાવયવાનાં તદવયવાનાં ચ નિયતો વ્યૂહ આકૃતિઃ, તસ્યાં ગૃહ્યમાણાયાં સત્ત્વવ્યવસ્થાનં સિધ્યત્ય્ અયમ્ ગૌર્ અયં અશ્વ ઇતિ, નાગૃહ્યમાણાયામ્। યસ્ય ગ્રહણાત્ સત્ત્વવ્યવસ્થાનં સિધ્યતિ તં શબ્દો ઽભિધાતુમ્ અર્હતિ સો ઽસ્યાર્થ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.64 **********************
તદ્ ઉપપદ્યતે યસ્ય જાત્યા યોગસ્ તદ્ અત્ર જાતિવિશિષ્ટમ્ અભિધીયતે ગૌર્ ઇતિ।ન
% પ્.666
ચાવયવવ્યૂહસ્ય જાત્યા યોગઃ। કસ્ય તર્હિ? નિયતાવયવવ્યૂહસ્ય દ્રવ્યસ્ય।તસ્માન્ નાકૃતિઃ પદાર્થઃ।
અસ્તુ તર્હિ જાતિઃ પદાર્થઃ ---
ન્ય્સ્_2,2.64: વ્યક્ત્યાકૃતિયુક્તે ઽપ્ય્ અપ્રસ્ઙ્ગાત્ પ્રોક્ષાદીનાં મૃદગવકે જાતિઃ ॥
જાતિઃ પદાર્થઃ। કસ્માત્? વ્યક્ત્યાકૃતિયુક્તે ઽપિ મૃદ્ગવકે પ્રોક્ષણાદીનામ્ અપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ। ગાં પ્રોક્ષય ગામ્ આનય ગાં દેહીતિ નૈતાનિ મૃદ્ગવકે પ્રયુજ્યન્તે। કસ્માત્? જાતેર્ અભાવાત્।
% -ર્ અભાવાત્।] પ્.667
અસ્તિ હિ તત્ર વ્યક્તિઃ અસ્ત્ય્ આકૃતિઃ યદભાવાત્ તત્રાસમ્પ્રત્યયઃ સ પદાર્થ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.65 **********************
% પ્.670
ન્ય્સ્_2,2.65: નાકૃતિવ્યક્ત્યપેક્ષત્વાજ્ જાત્યભિવ્યક્તેઃ ॥
જાતેર્ અભિવ્યક્તિર્ આકૃતિવ્યક્તી અપેક્ષતે, નાગૃહ્યમાણાયામ્ આકૃતૌ વ્યક્તૌ ચ જાતિમાત્રં શુદ્ધં ગૃહ્યતે; તસ્માન્ ન જાતિઃ પદાર્થ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.66 **********************
ન વૈ પદાર્થેન ન ભવિતું શક્યમ્, કઃ ખલ્વ્ ઇદાનીં પદાર્થ ઇતિ?
ન્ય્સ્_2,2.66: વ્યક્ત્યાકૃતિજાતયસ્ તુ પદાર્થઃ ॥
% પ્.671
તુશબ્દો વિશેષણાર્થઃ। કિં વિશિષ્યતે? પ્રધાનાઙ્ગભાવસ્યાનિયમેન પદાર્થત્વમ્ ઇતિ। યદા હિ ભેદવિવક્ષા વિશેષગતિશ્ ચ તદા વ્યક્તિઃ પ્રધાનમ્ અઙ્ગં તુ જાત્યાકૃતી। યદા તુ ભેદો ઽવિવક્ષિતઃ સામાન્યગતિશ્ ચ, તદા જાતિઃ પ્રધાનમ્ અઙ્ગં તુ વ્યક્ત્યાકૃતી। તદ્ એતદ્ બહુલં પ્રયોગેષુ। આકૃતેસ્ તુ પ્રધાનભાવ ઉત્પ્રેક્ષિતવ્યઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.67 **********************
% પ્.689
કથં પુનર્ જ્ઞાયતે નાના વ્યક્ત્યાકૃતિજાતય ઇતિ? લક્ષણભેદાત્। તત્ર તાવત્ ---
ન્ય્સ્_2,2.67: વ્યક્તિર્ ગુણવિશેષાશ્રયો મૂર્તિઃ ॥
% પ્.690
વ્યજ્યત ઇતિ વ્યક્તિર્ ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યેતિ ન સર્વં દ્રવ્યં વ્યક્તિઃ। યો ગુણવિશેષાણાં સ્પર્શાન્તાનાં ગુરુત્વઘનત્વદ્રવત્વસંસ્કારાણામ્ અવ્યાપિનઃ પરિમાણસ્યાશ્રયો યથાસમ્ભવં તદ્ દ્રવ્યં મૂર્તિઃ મૂર્ચ્છિતાવયવત્વાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.68 **********************
% પ્.691
ન્ય્સ્_2,2.68: આકૃતિર્ જાતિલિઙ્ગાખ્યા ॥
યયા જાતિર્ જાતિલિઙ્ગાનિ ચ પ્રખ્યાયન્તે તામ્ આકૃતિં વિદ્યાત્। સા ચ નાન્યા સત્ત્વાવયવાનાં તદવયવાનાં ચ નિયતાદ્ વ્યૂહાદ્ ઇતિ।
% સત્ત્વાવયવાનાં ... ઇતિ।] પ્.692
નિયતાવયવવ્યૂહાઃ ખલુ સત્ત્વાવયવા જાતિલિઙ્ગમ્, શિરસા પાદેન ગામ્ અનુમિન્વન્તિ। નિયતે ચ સત્ત્વાવયવાનાં વ્યૂહે સતિ ગોત્વં પ્રખ્યાયત ઇતિ। અનાકૃતિવ્યઙ્ગ્યાયાં જાતૌ મૃત્સુવર્ણં રજતમ્ ઇત્ય્ એવમાદિષ્વ્ આકૃતિર્ નિવર્તતે જહાતિ પદાર્થત્વમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.69 **********************
% પ્.693
ન્ય્સ્_2,2.69: સમાનપ્રસવાત્મિકા જાતિઃ ॥
યા સમાનં બુદ્ધિં પ્રસૂતે ભિન્નેષ્વ્ અધિકરણેષુ, યયા બહૂનીતેરેતરતો ન વ્યાવર્તન્તે યો ઽર્થો ઽનેકત્ર પ્રત્યયાનુવૃત્તિનિમિત્તં તત્ સામાન્યમ્। યચ્ ચ કેષાઞ્ચિદ્ અભેદં કુતશ્ચિદ્ ભેદં કરોતિ તત્ સામાન્યવિશેષો જાતિર્ ઇતિ