ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.1 **********************
ઇતિ વાત્સ્યાયનીયે ન્યાયભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય પ્રથમાહ્નિકમ્।
% પ્.335
દ્વિતીયાહ્નિકમ્
તિસ્રઃ કથા ભવન્તિ --- વાદો જલ્પો વિતણ્ડા ચેતિ। તાસામ્ ---
ન્ય્સ્_1,2.1: પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભઃ સિદ્ધાન્તાવિરુદ્ધઃ પઞ્ચાવયવોપપન્નઃ પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહો વાદઃ ॥
એકાધિકરણસ્થૌ વિરુદ્ધૌ ધર્મૌ પક્ષપ્રતિપક્ષૌ પ્રત્યનીકભાવાત્, અસ્ત્ય્ આત્મા નાસ્ત્ય્ આત્મેતિ।
% -ત્મેતિ] પ્.336
નાનાધિકરણસ્થૌ વિરુદ્ધૌ ન પક્ષપ્રતિપક્ષૌ, યથા --- નિત્ય આત્મા અનિત્યા બુદ્ધિર્ ઇતિ। પરિગ્રહો ઽભ્યુપગમવ્યવસ્થા। સો ઽયમ્ પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહો વાદઃ। તસ્ય વિશેષનં પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભઃ, પ્રમાણૈસ્ તર્કેણ ચ સાધનમ્ ઉપાલમ્ભશ્ ચાસ્મિન્ ક્રિયત ઇતિ। સાધનં સ્થાપના। ઉપાલમ્ભઃ પ્રતિષેધઃ। તૌ સાધનોપાલમ્ભાવ્ ઉભયોર્ અપિ પક્ષયોર્ વ્યતિષક્તાવ્ અનુબદ્ધૌ ચ યાવદ્ એકો નિવૃત્ત એકતરો વ્યવસ્થિત ઇતિ નિવૃત્તસ્યોપાલમ્ભો વ્યવસ્થિતસ્ય સાધનમ્ ઇતિ।
% ઉભયોર્ અપિ ... સાધનમ્ ઇતિ।] પ્.339
જલ્પે નિગ્રહસ્થાનવિનિયોગાદ્ વાદે તત્પ્રતિષેધઃ। પ્રતિષેધે કસ્યચિદ્ અભ્યનુજ્ઞાનાર્થં સિદ્ધાન્તાવિરુદ્ધ ઇતિ વચનમ્।
% સિદ્ધાન્તાવિરુદ્ધ ઇતિ વચનમ્।] પ્.340
``સિદ્ધાન્તમ્ અભ્યુપેત્ય તદ્વિરોધી વિરુદ્ધઽઽ ઇતિ હેત્વાભાસસ્ય નિગ્રહસ્થાનસ્યાભ્યનુજ્ઞા વાદે। પઞ્ચાવયવોપપન્ન ઇતિ
% પ્.341
``હીનમ્ અન્યતમેનાપ્ય્ અવયવેન ન્યૂનમ્ઽઽ ``હેતૂદાહરણાધિકમ્ અધિકમ્ઽઽ ઇતિ ચૈતયોર્ અભ્યનુજ્ઞાનાર્થમ્ ઇતિ। અવયવેષુ પ્રમાનતર્કાન્તર્ભાવે પૃથક્ પ્રમાણતર્કગ્રહણં સાધનોપાલમ્ભવ્યતિષઙ્ગજ્ઞાપનાર્થમ્। અન્યથોભાવ્ અપિ પક્ષૌ સ્થાપનાપ્રવૃત્તૌ વાદ ઇતિ સ્યાત્।
% પ્રવૃત્તૌ વાદ ઇતિ સ્યાત્।] પ્.342
અન્તરેણાપિ ચાવયવસમ્બન્ધં પ્રમાણાન્ય્ અર્થં સાધયન્તીતિ દૃષ્ટમ્, તેનાપિ કલ્પેન સાધનોપાલમ્ભૌ વાદે ભવત ઇતિ જ્ઞાપયતિ। ``છલજાતિનિગ્રહસ્થાનસાધનોપાલમ્ભો જલ્પઽઽ ઇતિ વચનાદ્ વિનિગ્રહો જલ્પ ઇતિ મા વિજ્ઞાયિ, છલજાતિનિગ્રહસ્થાનસાધનોપાલમ્ભ એવ જલ્પઃ પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભો વાદ્ એવેતિ મા વિજ્ઞાયીત્ય્ એવમર્થં પૃથક્ પ્રમાનતર્કગ્રહણમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.2 **********************
% પ્.356
ન્ય્સ્_1,2.2: યથોક્તોપપન્નશ્ છલજાતિનિગ્રહસ્થાનસાધનોપાલમ્ભો જલ્પઃ ॥
યથોક્તોપપન્ન ઇતિ, પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભઃ સિદ્ધાન્તાવિરુદ્ધઃ પઞ્ચાવયવોપપન્નઃ પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહઃ। છલજાતિનિગ્રહસ્થાનસાધનોપાલમ્ભ ઇતિ, છલજાતિનિગ્રહસ્થાનૈઃ સાધનમ્ ઉપાલમ્ભશ્ ચાસ્મિન્ ક્રિયત ઇતિ એવંવિશેષણો જલ્પઃ।
% પ્.358
ન ખલુ વૈ છલજાતિનિગ્રહસ્થાનૈઃ સાધનં કસ્યચિદ્ અર્થસ્ય સમ્ભવતિ, પ્રતિષેધાર્થતૈવૈષાં સામાન્યલક્ષણે વિશેષલક્ષણે ચ શ્રૂયતે --- ``વચનવિઘાતો ઽર્થવિકલ્પોપપત્ત્યા છલમ્ઽઽ ઇતિ ``સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનં જાતિઃઽઽ ``વિપ્રતિપત્તિર્ અપ્રતિપત્તિશ્ ચ નિગ્રહસ્થાનમ્ઽઽ ઇતિ।
% -સ્થાનમ્ઽઽ ઇતિ।] પ્.359
વિશેષલક્ષણેષ્વ્ અપિ યથાસ્વમ્ ઇતિ। ન ચૈતદ્ વિજાનીયાત્ પ્રતિષેધાર્થતયૈવાર્થં સાધયન્તીતિ, છલજાતિનિગ્રહસ્થાનોપાલમ્ભો જલ્પ ઇત્ય્ એવમ્ અપ્ય્ ઉચ્યમાને વિજ્ઞાયત એતદ્ ઇતિ।
પ્રમાણૈઃ સાધનોપાલમ્ભયોશ્ છલજાતિનિગ્રહસ્થાનાનામ્ અઙ્ગભાવઃ સ્વપક્ષરક્ષણાર્થત્વાત્। ન સ્વતન્ત્રાણાં સાધનભાવઃ --- યત્ તત્ પ્રમાણૈર્ અર્થસ્ય સાધનં તત્ર છલજાતિનિગ્રહસ્થાનાનામ્ અઙ્ગભાવો રક્ષણાર્થત્વાત્। તાનિ હિ પ્રયુજ્યમાનાનિ પરપક્ષવિઘાતેન સ્વપક્ષં રક્ષન્તિ।
% -વિઘાતેન સ્વપક્ષં રક્ષન્તિ।] પ્.360
તથા ચોક્તં ``તત્ત્વાધ્યવસાયસંરક્ષણાથં જલ્પવિતણ્ડે બીજપ્રરોહસંરક્ષણાર્થં કણ્ટકશાખાવરણવત્ઽઽ ઇતિ। યશ્ ચાસૌ પ્રમાણૈઃ પ્રતિપક્ષસ્યોપાલમ્ભસ્ તસ્ય ચૈતાનિ પ્રયુજ્યમાનાનિ પ્રતિષેધવિઘાતાત્ સહકારીણિ ભવન્તિ। તદ્ એવમ્ અઙ્ગીભૂતનાં છલાદીનામ્ ઉપાદાનં જલ્પે, ન સ્વતન્ત્રાણાં સાધનભાવઃ। ઉપાલમ્ભે તુ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ અપ્ય્ અસ્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.3 **********************
% પ્.361
ન્ય્સ્_1,2.3: સ પ્રતિપક્ષસ્થાપનાહીનો વ્વિતણ્ડા ॥
સ જલ્પો વિતણ્ડા ભવતિ। કિંવિશેષણઃ? પ્રતિપક્ષસ્થાપનયા હીનઃ। યૌ તૌ સમાનાધિકરણૌ વિરુદ્ધૌ ધર્મૌ પક્ષાવ્ ઇત્ય્ ઉક્તં તયોર્ એકતરં વૈતણ્ડિકો ન સ્થાપયતીતિ પ્રપક્ષપ્રતિષેધેનૈવ પ્રવર્તત ઇતિ।
% પ્.362
અસ્તુ તર્હિ સ પ્રતિપક્ષહીનો વિતણ્ડા? યદ્ વૈ ખલુ તત્ પરપ્રતિષેધલક્ષણં વાક્યં સ વૈતણ્ડિકસ્ય પક્ષઃ, ન ત્વ્ અસૌ સાધ્યં કઞ્ચિદ્ અર્થં પ્રતિજ્ઞાય સ્થાપયતીતિ। તસ્માદ્ યથાન્યાસમ્ એવાસ્ત્વ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.4 **********************
% પ્.363
હેતુલક્ષણાભાવાદ્ અહેતવો હેતુસામાન્યાદ્ ધેતુવદ્ આભાસમાનાઃ। ત ઇમે ---
ન્ય્સ્_1,2.4: સવ્યભિચારવિરુદ્ધપ્રકરણસમસાધ્યસમકાલાતીતા હેત્વાભાસાઃ ॥
% પ્.372
તેષામ્ ---
********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.5 **********************
% પ્.373
ન્ય્સ્_1,2.5: અનૈકાન્તિકઃ સવ્યભિચારઃ ॥
વ્યભિચાર એકત્રાવ્યવસ્થિતિઃ। સહવ્યભિચારેણ વર્તત ઇતિ સ્વયભિચારઃ।
% -ચારઃ] પ્.374
નિદર્શનમ્ --- નિત્યઃ શબ્દો ઽસ્પર્શત્વાત્, સ્પર્શવાન્ કુમ્ભો ઽનિત્યો દૃષ્ટઃ ન ચ તથા સ્પર્શવાન્ શબ્દસ્ તસ્માદ્ અસ્પર્શત્વાન્ નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ।
% તથા સ્પર્શવાન્ ...] પ્.375
દૃષ્ટાન્તે સ્પર્શવત્ત્વમ્ અનિત્યત્વં ચ ધર્મૌ ન સાધ્યસાધનભૂતૌ ગૃહ્યેતે સ્પર્શવાંશ્ ચાણુર્ નિત્યશ્ ચેતિ। આત્માદૌ ચ દૃષ્ટાન્તે
% દૃષ્ટાન્તે] પ્.376
``ઉદાહરણસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનં હેતુઃઽઽ ઇત્ય્ અસ્પર્શત્વાદ્ ઇતિ હેતુર્ નિત્યત્વં વ્યભિચરતિ, અસ્પર્શા બુદ્ધિર્ અનિત્યા ચેતિ। એવં દ્વિવિધે ઽપિ દૃષ્ટાન્તે વ્યભિચારાત્ સાધ્યસાધનભાવો નાસ્તીતિ લક્ષણાભાવાદ્ અહેતુર્ ઇતિ।
નિત્યત્વમ્ અપ્ય્ એકો ઽન્તો ઽનિત્યત્વમ્ અપ્ય્ એકો ણ્ત એકસ્મિન્ન્ અન્તે વિદ્યત ઇતિ ઐકાન્તિકઃ વિપર્યયાદ્ અનૈકાન્તિક ઉભયાન્તવ્યાપકત્વાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.6 **********************
% પ્.377
ન્ય્સ્_1,2.6: સિદ્ધાન્તમ્ અભ્યુપેત્ય તદ્વિરોધી વિરુદ્ધઃ ॥
તં વિરુણદ્ધીતિ તદ્વિરોધ્ય્ અભ્યુપેતં સિદ્ધાન્તં વ્યાહન્તીતિ। યથા સો ઽયં વિકારો વ્યક્તેર્ અપૈતિ નિત્યત્વપ્રતિષેધાત્ ---
% વ્યક્તેર્ અપૈતિ નિત્યત્વપ્રતિષેધાત્] પ્.378
ન નિત્યો વિકાર ઉપપદ્યત અપેતો ઽપિ વિકારો ઽસ્તિ વિનાશપ્રતિષેધાત્। સો ઽયં નિત્યત્વપ્રતિષેધાદ્ ઇતિ। હેતુર્ વ્યક્તેર્ અપેતો ઽપિ વિકારો ઽસ્તીત્ય્ અનેન સ્વસિદ્ધાન્તેન વિરુધ્યતે। કથમ્? વ્યક્તિર્ આત્મલાભઃ। અપાયઃ પ્રચ્યુતિઃ। યદ્ય્ આત્મલાભાત્ પ્રચ્યુતો વિકારો ઽસ્તિ નિત્યત્વપ્રતિષેધો નોપપદ્યતે। યદ્ વ્યક્તેર્ અપેતસ્યાપિ વિકારસ્યાસ્તિત્વં તત્ ખલુ નિત્યત્વમ્ ઇતિ। નિત્યત્વપ્રતિષેધો નામ વિકારસ્યાત્મલાભાત્ પ્રચ્યુતેર્ ઉપપત્તિઃ।
% નામ વિકારસ્યાત્મલાભાત્ ...] પ્.379
યદ્ આત્મલાભાત્ પ્રચ્યવતે તદ્ અનિત્યં દૃષ્ટમ્, યદ્ અસ્તિ ન તદ્ આત્મલાભાત્ પ્રચ્યવતે। અસ્તિત્વં ચાત્મલાભાત્ પ્રચ્યુતિર્ ઇતિ ચ વિરુદ્ધાવ્ એતૌ ધર્મૌ ન સહ સમ્ભવત ઇતિ। સો ઽયં હેતુર્ યં સિદ્ધાન્તમ્ આશ્રિત્ય પ્રવર્તતે તમ્ એવ વ્યાહન્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.7 **********************
% પ્.380
ન્ય્સ્_1,2.7: યસ્માત્ પ્રકરણચિન્તા સ નિર્ણયાર્થમ્ અપદિષ્ટઃ પ્રકરણસમઃ ॥
વિમર્શાધિષ્ઠાનૌ પક્ષપ્રતિપક્ષાવ્ ઉભાવ્ અનવસિતૌ પ્રકરણમ્, તસ્ય ચિન્તા વિમર્શાત્ પ્રભૃતિ પ્રાઙ્ નિર્ણયાદ્ યત્ સમીક્ષણમ્,
% પ્રાઙ્ નિર્ણયાદ્ યત્ સમીક્ષણમ્,] પ્.381
સા જિજ્ઞાસા યત્કૃતા સ નિર્ણયાર્થં પ્રયુક્ત ઉભયપક્ષસામ્યાત્ પ્રકરણમ્ અનતિવર્તમાનઃ પ્રકરણસમો નિર્ણયાય ન પ્રકલ્પતે।
પ્રજ્ઞાપનં ત્વ્ અનિત્યઃ શબ્દો નિત્યધર્માનુપલબ્ધેર્ ઇતિ, અનુપલભ્યમાનન્ ઇત્ય્ અધર્મકં નિત્યં દૃષ્ટમ્ સ્થાલ્યાદિ। નિત્યઃ શબ્દો વાનિત્યધર્માનુપલબ્ધેઃ અનુપલભ્યમાનાનિત્યધર્મકં નિત્યં દૃષ્ટમ્ આકાશાદિ।
યત્ર સમાનો ધર્મઃ સંશયકારણં હેતુત્વેનોપાદીયતે સ સંશયસમઃ સવ્યભિચાર એવ।
% પ્.382
યા તુ વિમર્શસ્ય વિશેષાપેક્ષિતા ઉભયપક્ષવિશેષાનુપલબ્ધિશ્ ચ સા પ્રકરણં પ્રવર્તયતિ। યથા શબ્દે નિત્યધર્મો નોપલભ્યત એવમ્ અનિત્યધર્મો ઽપિ। સેયમ્ ઉભયપક્ષવિશેષાનુપલબ્ધિઃ પ્રકરણચિન્તાં પ્રવર્તયતિ।
% પ્રકરણચિન્તાં પ્રવર્તયતિ।] પ્.383
કથમ્? વિપર્યયે હિ પ્રકરણનિવૃત્તેઃ --- યદિ નિત્યધર્મઃ શબ્દે ગૃહ્યેત ન સ્યાત્ પ્રકરણમ્, યદિ ન સ્યાત્ પ્રકરણમ્, યદિ વાનિત્યધર્મો ગૃહ્યેત એવમ્ અપિ નિવર્તેત પ્રકરણમ્। સો ઽયં હેતુર્ ઉભૌ પક્ષૌ પ્રવર્તયન્ન્ અન્યતરસ્ય નિર્ણયાય ન પ્રકલ્પતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.8 **********************
% પ્.384
ન્ય્સ્_1,2.8: સાધ્યાવિશિષ્ટઃ સાધ્યત્વાત્ સાધ્યસમઃ ॥
દ્રવ્યં છાયેતિ સાધ્યમ્, ગતિમત્ત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ સાધ્યેનાવિશિષ્ટઃ સાધનીયત્વાત્ સાધ્યસમઃ।
% સાધ્યસમઃ।] પ્.385
અયમ્ અપ્ય્ અસિદ્ધત્વાત્ સાધ્યવત્ પ્રજ્ઞાપયિતવ્યઃ। સાધ્યં તાવદ્ એતત્ કિં પુરુષવચ્ છાયાપિ ગચ્છત્ય્ આહોસ્વિદ્ આવરકદ્રવ્યે સંસર્પત્ય્ આવરણસન્તાનાદ્ અસન્નિધિસન્તાનો ઽયં તેજસો ગૃહ્યત ઇતિ।
% -સન્નધિસન્તાનો ઽયં તેજસો ગૃહ્યત ઇતિ।] પ્.386
સર્પતા ખલુ દ્રવ્યેણ યો યસ્ તેજોભાગ આવ્રિયતે તસ્ય તસ્યાસન્નિધિર્ એવાવિચ્છિન્નો ગૃહ્યત ઇતિ। આવરણં તુ પ્રાપ્તિપ્રતિષેધઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.9 **********************
% પ્.388
ન્ય્સ્_1,2.9: કાલાત્યયાપદિષ્ટઃ કાલાતીતઃ ॥
કાલાત્યયેન યુક્તો યસ્યાર્થૈકદેશો ઽપદિશ્યમાનસ્ય સ કાલાત્યયાપદિષ્ટઃ કાલાતીત ઇત્ય્ ઉચ્યતે। નિદર્શનમ્ --- નિત્યઃ શબ્દઃ સંયોગવ્યઙ્ગ્યત્વાદ્ રૂપવત્।
% પ્.389
પ્રાગ્ ઊર્ધ્વં ચ વ્યક્તેર્ અવસ્થિતં રૂપં પ્રદીપઘટસંયોગેન વ્યજ્યતે, તથા ચ શબ્દો ઽપ્ય્ અવસ્થિતો ભેરીદણ્ડસંયોગેન વ્યજ્યતે દારુપરશુસંયોગેન વા, તસ્માત્ સમ્યોગવ્યઙ્ગ્યત્વાન્ નિત્યઃ શબ્દ ઇતિ; અયમ્ અહેતુઃ કાલાત્યયાપદેશાત્। વ્યઞ્જકસ્ય સંયોગસ્ય કાલં ન વ્યઙ્ગ્યસ્ય રૂપસ્ય વ્યક્તિર્ અત્યેતિ। સતિ પ્રદીપસંયોગે રૂપસ્ય ગ્રહણં ભવતિ, ન નિવૃત્તે સંયોગે રૂપં ગૃહ્યતે। નિવૃત્તે દારુપરશુસંયોગે દૂરસ્થેન શબ્દઃ શ્રૂયતે વિભાગકાલે। સેયં શબ્દસ્ય વ્યક્તિઃ સંયોગકાલમ્ અત્યેતીતિ ન સંયોગનિર્મિતા ભવતિ। કસ્માત્? કારણાભાવાદ્ ધિ કાર્યાભાવ ઇતિ। એવમ્ ઉદાહરણસાધર્મ્યસ્યાભાવાદ્ અસાધનમ્ અયં હેતુર્ હેત્વાભાસ ઇતિ।
% પ્.390
અવયવવિપર્યાસવચનં તુ ન સૂત્રાર્થઃ। કસ્માત્?
``યસ્ય યેનાર્થસમ્બન્ધો દૂરસ્થસ્યાપિ તસ્ય સઃ।
અર્થતો હ્ય્ અસમર્થાનામ્ આનન્તર્યમ્ અકારણમ્॥ઽઽ
ઇત્ય્ એતદ્વચનાદ્ વિપર્યાસેનોક્તો હેતુર્ ઉદાહરણસાધર્મ્યાત્ તથા વૈધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનં હેતુલક્ષણં ન જહાતિ। અજહદ્ધેતુલક્ષણં ન હેત્વાભાસો ભવતીતિ।
``અવયવવિપર્યાસવચનમ્ અપ્રાપ્તકાલમ્ઽઽ ઇતિ નિગ્રહસ્થાનમ્ ઉક્તમ્, તદ્ એવેદં પુનર્ ઉચ્યત ઇતિ, અતસ્ તન્ ન સૂત્રાર્થઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.10 **********************
% પ્.391
અથ છલમ્
ન્ય્સ્_1,2.10 : વચનવિઘાતો ઽર્થવિકલ્પોપપત્ત્યા છલમ્ ॥
ન સામાન્યલક્ષણે છલં શક્યમ્ ઉદાહર્તુમ્, વિભાગે તૂદાહરણાનિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.11 **********************
% પ્.392
વિભાગશ્ ચ ---
ન્ય્સ્_1,2.11 : તત્ ત્રિવિધં વાક્છલં સામાન્યચ્છલમ્ ઉપચારચ્છલમ્ ચેતિ ॥
તેષામ્ ---
********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.12 **********************
ન્ય્સ્_1,2.12 : અવિશેષાભિહિતે ઽર્થે વક્તુર્ અભિપ્રાયાદ્ અર્થાન્તરકલ્પના વાક્છલમ્ ॥
નવકમ્બલો ઽયં માણવક ઇતિ પ્રયોગઃ। અત્ર નવઃ કમ્બલો ઽસ્યેતિ વક્તુર્ અભિપ્રાયઃ। વિગ્રહે તુ વિશેષઃ, ન સમાસે। તત્રાયં છલવાદી વક્તુર્ અભિપ્રાયાદ્ અવિવક્ષિતમ્ અન્યમ્ અર્થં નવ કમ્બલા અસ્યેતિ તાવદ્ અભિહિતં ભવતેતિ કલ્પયતિ,
% નવ કમ્બલા અસ્યેતિ] પ્.393
કલ્પયિત્વા ચાસમ્ભવેન પ્રતિષેધતિ એકો ઽસ્ય કમ્બલઃ કુતો નવ કમ્બલા ઇતિ।
તદ્ ઇદં સામાન્યશબ્દે વાચિ છલં વાક્છલમ્ ઇતિ।
અસ્ય પ્રત્યવસ્થાનમ્ --- સામાન્યશબ્દસ્યાનેકાર્થત્વે ઽન્યતરાભિધાનકલ્પનાયાં વિશેષવચનમ્। નવકમ્બલ ઇત્ય્ અનેકાર્થાભિધાનમ્, નવઃ કમ્બલો ઽસ્યેતિ નવ કમ્બલા અસ્યેતિ; એતસ્મિન્ પ્રયુક્તે યેયં કલ્પના નવ કમ્બલા અસ્યેત્ય્ એતદ્ભવતાભિહિતં તચ્ ચ ન સમ્ભવતીતિ, એતસ્યામ્ અન્યતરાભિધાનકલ્પનાયાં વિશેષો વક્તવ્યઃ। યસ્માદ્ વિશેષો ઽર્થવિશેષેષુ વિજ્ઞાયતે ઽયમ્ અર્થો ઽનેનાભિહિત ઇતિ। સ ચ વિશેષો નાસ્તિ। તસ્માન્ મિથ્યાભિયોગમાત્રમ્ એતદ્ ઇતિ।
પ્રસિદ્ધશ્ ચ લોકે શબ્દાર્થસમ્બન્ધો ઽભિધાનાભિધેયનિયમનિયોગઃ। અસ્યાભિધાનસ્યાયમ્ અર્થો ઽભિધેય ઇતિ સમાનઃ સામાન્યશબ્દસ્ય, વિશેષો વિશિષ્ટશબ્દસ્ય। પ્રયુક્તપૂર્વાશ્ ચેમે શબ્દા અર્થે પ્રયુજ્યન્તે નાપ્રયુક્તપૂર્વાઃ। પ્રયોગશ્ ચાર્થસમ્પ્રત્યયાર્થઃ। અર્થપ્રત્યયાચ્ ચ વ્યવહાર ઇતિ।
% ઇતિ।] પ્.394
તત્રૈવમ્ અર્થગત્યર્થે શબ્દપ્રયોગે સામર્થ્યાત્ સામાન્યશબ્દસ્ય પ્રયોગનિયમઃ। અજાં ગ્રામં નય સર્પિર્ આહાર બ્રાહ્મણં ભોજયેતિ સામાન્યશબ્દાઃ સન્તો ઽર્થાવયવેષુ પ્રયુજ્યન્તે સામાર્થ્યત્, યત્રાર્થક્રિયાચોદના સમ્ભવતિ તત્ર પ્રવર્તન્તે નાર્થસામાન્યે, ક્રિયાદેશનાસમ્ભવાત્। એવમ્ અયં સામાન્યશબ્દો નવકમ્બલ ઇતિ યો ઽર્થઃ સમ્ભવતિ નવઃ કમ્બલો ઽસ્યેતિ તત્ર પ્રવર્તતે, યસ્ તુ ન સમ્ભવૈત્ નવ કમ્બલા અસ્યેતિ તત્ર ન પ્રવર્તતે। સો ઽયમ્ અનુપપદ્યમાનાર્થકલ્પનયા પરવાક્યોપાલમ્ભો ન કલ્પત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.13 **********************
% પ્.395
ન્ય્સ્_1,2.13 : સમ્ભવતો ઽર્થસ્યાતિસામાન્યયોગાદ્ અસમ્ભૂતાર્થકલ્પના સામાન્યચ્છલમ્ ॥
અહો ખલ્વ્ અસૌ બ્રાહ્મણો વિદ્યાચરણસમ્પન્ન ઇત્ય્ ઉક્તે કશ્ચિદ્ આહ સમ્ભવતિ બ્રાહ્મણે વિદ્યાચરણસમ્પદ્ ઇતિ।
% વિદ્યાચરણસમ્પદ્ ઇતિ] પ્.396
અસ્ય વચનસ્ય વિઘાતો ઽર્થવિકલ્પોપપત્ત્યાસમ્ભૂતાર્થકલ્પનયા ક્રિયતે --- યદિ બ્રાહ્મણે વિદ્યાચરંઅસમ્પત્ સમ્ભવતિ વ્રાત્યે ઽપિ સમ્ભવેત્, વ્રાત્યો ઽપિ બ્રાહ્મણઃ, સો ઽપ્ય્ અસ્તુ વિદ્યાચરણસમ્પન્ન ઇતિ। યદ્ વિવક્ષિતમ્ અર્થમ્ આપ્નોતિ ચાત્યેતિ ચ તદ્ અતિસામાન્યમ્। યથા બ્રાહ્મણત્વં વિદ્યાચરણસમ્પદં ક્વચિદ્ આપ્નોતિ ક્વચિદ્ અત્યેતિ। સામાન્યનિમિત્તં છલં સામાન્યચ્છલમ્ ઇતિ।
અસ્ય ચ પ્રત્યવસ્થાનમ્ --- અવિવક્ષિતહેતુકસ્ય વિષયાનુવાદઃ પ્રશંસાર્થત્વાદ્ વાક્યસ્ય; તદ્ અત્રાસમ્ભૂતાર્થકલ્પનાનુપપત્તિઃ। યથા સમ્ભવન્ત્ય્ અસ્મિન્ ક્ષેત્રે શાલય ઇતિ અનિરાકૃતમ્ અવિવક્ષિતં ચ બીજજન્મ, પ્રવૃત્તિવિષયસ્ તુ ક્ષેત્રં પ્રશસ્યતે; સો ઽયં ક્ષેત્રાનુવાદઃ નાસ્મિન્ શાલયો વિધીયન્ત ઇતિ; બીજાત્ તુ શાલિનિર્વૃત્તિઃ સતી ન વિવક્ષિતા। એવં સમ્ભવતિ બ્રાહ્મણે વિદ્યાચરણસમ્પદ્ ઇતિ સમ્પદ્વિષયો બ્રાહ્મણત્વં ન સમ્પદ્ધેતુઃ। ન ચાત્ર હેતુર્ વિવક્ષિતઃ। વિષયાનુવાદસ્ ત્વ્ અયં પ્રશંસાર્થત્વાદ્ વાક્યસ્ય, સતિ બ્રાહ્મણત્વે સમ્પદ્ધેતુઃ સમર્થ ઇતિ। વિસ્ઽયં ચ પ્રશંસતા વાક્યેન યથાહેતુતઃ ફલનિર્વૃત્તિર્ ન પ્રત્યાખ્યાયતે। તદ્ એવં સતિ વચનવિઘાતો ઽસમ્ભૂતાર્થકલ્પનયા નોપપદ્યત ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.14 **********************
% પ્.397
ન્ય્સ્_1,2.14 : ધર્મવિકલ્પનિર્દેશે ઽર્થસદ્ભાવપ્રતિષેધ ઉપચારચ્છલમ્ ॥
અભિધાનસ્ય ધર્મો યથાર્થપ્રયોગઃ, ધર્મવિકલ્પો ઽન્યત્ર દૃષ્ટસ્યાન્યત્ર પ્રયોગઃ, તસ્ય નિર્દેશે ધર્મવિકલ્પનિર્દેશે। યથા મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીતિ અર્થસદ્ભાવેન પ્રતિષેધઃ,
% પ્.398
મઞ્ચસ્થાઃ પુરુષાઃ ક્રોશન્તિ ન તુ મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તિ।
કા પુનર્ અત્રાર્થવિકલ્પોપપત્તિઃ? અન્યથા પ્રયુક્તસ્યાન્યથાર્થકલ્પનમ્, ભક્ત્યા પ્રયોગે પ્રાધાન્યેન કલ્પનમ્ ઉપચારવિષયં છલમ્ ઉપચારચ્છલમ્। ઉપચારો નીતાર્થઃ સહચરણાદિનિમિત્તેન, અતદ્ભાવે તદ્વદ્ અભિધાનમ્ ઉપચાર ઇતિ।
અત્ર સમાધિઃ --- પ્રસિદ્ધે પ્રયોગે વક્તુર્ યથાભિપ્રાયં શબ્દાર્થયોર્ અભ્યનુજ્ઞા પ્રતિષેધા વા ન ચ્છન્દતઃ। પ્રધાનભૂતસ્ય શબ્દસ્ય ભાક્તસ્ય ચ ગુણભૂતસ્ય પ્રયોગ ઉભયોર્ લોકસિદ્ધઃ। સિદ્ધે પ્રયોગે યથા વક્તુર્ અભિપ્રાયસ્ તથા શબ્દાર્થાવ્ અનુજ્ઞેયૌ પ્રતિષેધ્યૌ વા ન ચ્છન્દતઃ। યદિ વક્તા પ્રધાનશબ્દં પ્રયુઙ્ક્તે યથાભૂતસ્યાભ્યનુજ્ઞા પ્રતિષેધો વા, ન ચ્છન્દતઃ। અથ ગુણભૂતમ્, તદા ગુણભૂતસ્ય। યત્ર તુ વક્તા ગુણભૂતં શબ્દં પ્રયુઙ્ક્તે પ્રધાનભૂતમ્ અભિપ્રેત્ય પરઃ પ્રતિષેધતિ, સ્વમનીષયા પ્રતિષેધો ઽસૌ ભવતિ ન પરોપાલમ્ભ ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.15 **********************
% પ્.399
ન્ય્સ્_1,2.15 : વાક્છલમ્ એવોપચારચ્છલં તદવિશેષાત્ ॥
ન વાક્છલાદ્ ઉપચારચ્છલં ભિદ્યતે તસ્યાપ્ય્ અર્થાન્તરકલ્પનાયા અવિશેષાત્। ઇહાપિ સ્થાન્યર્થો ગુણશબ્દઃ પ્રધાનશબ્દઃ સ્થાનાર્થ ઇતિ કલ્પયિત્વા પ્રતિષિધ્યત ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.16 **********************
% પ્.400
ન્ય્સ્_1,2.16 : ન તદર્થાન્તરભાવાત્ ॥
ન વાક્છલમ્ એવોપચારચ્છલમ્, તસ્યાર્થસદ્ભાવપ્રતિષેધસ્યાર્થાન્તરભાવાત્। કુતઃ? અર્થાન્તરકલ્પનાતઃ। અન્યા હ્ય્ અર્થાન્તરકલ્પના, અન્યો ઽર્થસદ્ભાવપ્રતિષેધ ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.17 **********************
% પ્.401
ન્ય્સ્_1,2.17 : અવિષેષે વા કિઞ્ચિત્ સાધર્મ્યાદ્ એકચ્છલપ્રસઙઃ ॥
છલસ્ય દ્વિત્વમ્ અભ્યનુજ્ઞાય ત્રિત્વં પ્રતિષિધ્યતે કિઞ્ચિત્ સાધર્મ્યાત્। યથા ચાયં હેતુસ્ ત્રિત્વં પ્રતિષેધતિ તથા દ્વિત્વમ્ અપ્ય્ અભ્યનુજ્ઞાતં પ્રતિષેધતિ, વિદ્યતે હિ કિઞ્ચિત્ સાધર્મ્યં દ્વયોર્ અપીતિ। અથ દ્વિત્વં કિઞ્ચિત્સાધર્મ્યાન્ ન નિવર્તતે, ત્રિત્વમ્ અપિ ન નિવર્ત્સ્યતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.18 **********************
છલલક્ષણાદ્ ઊર્ધ્વમ્ ---
ન્ય્સ્_1,2.18 : સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનં જાતિઃ ॥
પ્રયુક્તે હિ હેતૌ યઃ પ્રસઙ્ગો જાયતે સ જાતિઃ। સ ચ પ્રસઙ્ગઃ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનમ્ ઉપાલમ્ભઃ પ્રતિષેધ ઇતિ।
% સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં ...] પ્.402
``ઉદાહરણસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનં હેતુર્ઽઽ ઇત્ય્ અસ્યોદાહરણવૈધર્મ્યેણ પ્રત્યવસ્થાનમ્, ``ઉદાહરણવૈધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનં હેતુર્ઽઽ ઇત્ય્ અસ્યોદાહરણસાધર્મ્યેણ પ્રત્યવસ્થાનમ્, પ્રત્યનીકભાવાત્। જાયમાનો ઽર્થો જાતિર્ ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.19 **********************
% પ્.403
ન્ય્સ્_1,2.19 : વિપ્રતિપત્તિર્ અપ્રતિપત્તિશ્ ચ નિગ્રહસ્થાનમ્ ॥
વિપરીતા વા કુત્સિતા વા પ્રતિપત્તિર્ વિપ્રતિપત્તિઃ। વિપ્રતિપદ્યમાનઃ પરાજયં પ્રાપ્નોતિ। નિગ્રહસ્થાનં ખલુ પરાજયપ્રાપ્તિઃ। અપ્રતિપત્તિસ્ ત્વ્ આરમ્ભવિષયે અનારમ્ભઃ। પરેણ સ્થાપિતં વા ન પ્રતિષેધતિ પ્રતિષેધં વા નોદ્ધરતિ। અસમાસાચ્ ચ નૈતે એવ નિગ્રહસ્થાને ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.20 **********************
% પ્.404
કિં પુનર્ દૃષ્ટાન્તવજ્ જાતિનિગ્રહસ્થાનયોર્ અભેદો ઽથ સિદ્ધાન્તવદ્ ભેદ ઇત્ય્ અત આહ ---
ન્ય્સ્_1,2.20 : તદ્વિકલ્પાજ્ જાતિનિગ્રહસ્થાનબહુત્વમ્ ॥
તસ્ય સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનસ્ય વિકલ્પાજ્ જાતિબહુત્વમ્, તયોશ્ ચ વિપ્રતિપત્ત્યપ્રતિપત્ત્યોર્ વિકલ્પાન્ નિગ્રહસ્થાનબહુત્વમ્। નાના કલ્પો વિકલ્પઃ, વિવિધો વા કલ્પો વિકલ્પઃ। તત્ર અનનુભાષણમ્ અજ્ઞાનમ્ અપ્રતિભા વિક્ષેપો મતાનુજ્ઞા પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણમ્ ઇત્ય્ અપ્રતિપત્તિર્ નિગ્રસ્થાનમ્। શેષસ્ તુ વિપ્રતિપત્તિર્ ઇતિ।
% પ્.405
ઇમે પ્રમાણાદયઃ પદાર્થા ઉદ્દિષ્ટાઃ, યથોદ્દેશં લક્ષિતાઃ, યથાલક્ષણં પરીક્ષિષ્યન્ત ઇતિ ત્રિવિધા ચાસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પ્રવૃત્તિર્ વેદિતવ્યેતિ॥
ઇતિ વાત્સ્યાયનીયે ન્યાયભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયમ્ આહ્નિકમ્।
સમાપ્તશ્ ચાયં પ્રથમો ઽધ્યાયઃ॥
% પ્.408
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.1 **********************
અત ઊર્ધ્વં પ્રમાણાદિપરીક્ષા। સા ચ ``વિમૃશ્ય પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામ્ અર્થાવધારણં નિર્ણયઃઽઽ ઇત્ય્ અગ્રે વિમર્ષ એવ પરીક્ષ્યતે ---
ન્ય્સ્_2,1.1 : સમાનાનેકધર્માધ્યવસાયાદ્ અન્યતરધર્માધ્યવસાયાદ્ વા ન સંશયઃ ॥
સમાનસ્ય ધર્મસ્યાધ્યવસાયાત્ સંશયો ન ધર્મમાત્રાત્। અથ વા સમાનમ્ અનયોર્ ધર્મમ્ ઉપલભ ઇતિ ધર્મધર્મિગ્રહણે સંશયાભાવ ઇતિ।
% -મ્ ઉપલભ ઇતિ] પ્.409

અથ વા સમાનધર્માધ્યવસાયાદ્ અર્થાન્તરભૂતે ધર્મિણિ સંશયો ઽનુપપન્નઃ, ન જાતુ રૂપસ્યાર્થાન્તરભૂતસ્યાધ્યવસાયાદ્ અર્થાન્તરભૂતે સ્પર્શે સંશય ઇતિ। અથ વા ન અધ્યવસાયાદ્ અર્થાવધારણાદ્ અનવધારણજ્ઞાનં સંશય ઉપપદ્યતે કાર્યકારણયોઃ સારૂપ્યાભાવાદ્ ઇતિ। એતેનાનેકધર્માધ્યવસાયાદ્ ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્। અન્યતરધર્માધ્ય્વસાયાચ્ ચ સંશયો ન ભવતિ, તતો હ્ય્ અન્યતરાવધારણમ્ એવેતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.2 **********************
% પ્.411
ન્ય્સ્_2,1.2 : વિપ્રતિપત્ત્યવ્યવસ્થાધ્યવસાયાચ્ ચ ॥
ન વિપ્રતિપત્તિમાત્રાદ્ અવ્યવસ્થામાત્રાદ્ વા સંશયઃ। કિં તર્હિ? વિપ્રતિપત્તિમ્ ઉપલભમાનસ્ય સંશયઃ। એવમ્ અવ્યવસ્થાયામ્ અપીતિ। અથ વાસ્ત્ય્ આત્મેત્ય્ એકે નાસ્ત્ય્ આત્મેત્ય્ અપરે મન્યન્ત ઇત્ય્ ઉપલબ્ધેઃ કથં સંશયઃ સ્યાદ્ ઇતિ। તથોપલબ્ધિર્ અવ્યવસ્થિતા અનુપલબ્ધિશ્ ચાવ્યવસ્થિતેતિ વિભાગેનાધ્યવસિતે સંશયો નોપપદ્યત ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.3 **********************
ન્ય્સ્_2,1.3 : વિપ્રતિપત્તૌ ચ સમ્પ્રતિપત્તેઃ ॥
યાં ચ વિપ્રતિપત્તિં ભવાન્ સંશયહેતુઃ મન્યતે સા સમ્પ્રતિપત્તિઃ, સા હિ દ્વયોઃ પ્રત્યનીકધર્મવિષયા। તત્ર યદિ વિપ્રતિપત્તેઃ સંશયઃ, સમ્પ્રતિપત્તેર્ એવ સંશય ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.4 **********************
% પ્.412
ન્ય્સ્_2,1.4 : અવ્યવસ્થાત્મનિ વ્યવસ્થિતત્વાચ્ ચાવ્યવસ્થાયાઃ ॥
ન સંશયઃ। યદિ તાવદ્ ઇયમ્ અવ્યવસ્થા આત્મનિ એવ વ્યવસ્થિતા, વ્યવસ્થાનાદ્ અવ્યવસ્થા ન ભવતીત્ય્ અનુપપન્નઃ સંશયઃ।
અથ અવ્યવસ્થાત્મનિ ન વ્યવસ્થિતા, એવમ્ અતાદાત્મ્યાદ્ અવ્યવસ્થા ન ભવતીતિ સંશયાભાવ ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.5 **********************
ન્ય્સ્_2,1.5 : તથાત્યન્તસંશયસ્ તદ્ધર્મસાતત્યોપપત્તેઃ ॥
યેન કલ્પેન ભવાન્ સમાનધર્મોપપત્તેઃ સંશય ઇતિ મન્યતે, તેન ખલ્વ્ અત્યન્તસંશયઃ પ્રસજ્યતે। સમાનધર્મોપપત્તેર્ અનુચ્છેદાત્ સંશયાનુચ્છેદઃ। ન હ્ય્ અયમ્ અતદ્ધર્મા ધર્મી વિમૃશ્યમાણો ગૃહ્યતે, સતતં તુ તદ્ધર્મા ભવતીતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.6 **********************
% પ્.413
અસ્ય પ્રતિષેધપ્રપઞ્ચસ્ય સઙ્ક્ષેપેણોદ્ધારઃ ---
ન્ય્સ્_2,1.6 : યથોક્તાધ્યવસાયાદ્ એવ તદવિશેષાપેક્ષાત્ સંશયે નાસંશયો નાત્યન્તસંશયો વા ॥
ન સંશયાનુત્પત્તિઃ સંશયાનુચ્છેદશ્ ચ પ્રસજ્યતે। કથમ્? યત્ તાવત્ સમાનધર્માધ્યવસાયઃ સંશયહેતુઃ ન સમાનધર્મમાત્રમ્ ઇતિ, એવમ્ એતત્। કસ્માદ્ એવં નોચ્યત ઇતિ? વિશેષાપેક્ષ ઇતિ વચનાત્ તત્સિદ્ધેઃ --- વિશેષસ્યાપેક્ષા આકઙ્ક્ષા, સા ચાનુપલભ્યમાને વિશેષે સમર્થા, ન ચોક્તં સમાનધર્માપેક્ષ ઇતિ। સમાને ચ ધર્મે કથમ્ આકઙ્ક્ષા ન ભવેદ્ યદ્ય્ અયં પ્રત્યક્ષઃ સ્યાત્। એતેન સામર્થ્યેન વિજ્ઞાયતે સમાનધર્માધ્યવસાયાદ્ ઇતિ।
ઉપપત્તિવચનાદ્ વા --- સમાનધર્મોપપત્તેર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ન ચાન્યા સદ્ભાવસંવેદનાદ્ ઋતે સમાનધર્મોપપત્તિર્ અસ્તિ। અનુપલભ્યમાનસદ્ભાવો હિ સમાનો ધર્મો ઽવિદ્યમાનવદ્ ભવતીતિ।
વિષયશબ્દેન વા વિષયિણઃ પ્રત્યયસ્યાભિધાનમ્ --- યથા લોકે ધૂમેનાગ્નિર્ અનુમીયતે ઇત્ય્ ઉક્તે ધૂમદર્શનેનાગ્નિર્ અનુમીયત ઇતિ જ્ઞાયતે। કથમ્? દૃષ્ટ્વા હિ ધૂમમ્ અથાગ્નિમ્ અનુમિનોતિ નાદૃષ્ટ્વેતિ; ન ચ વાક્યે દર્શનશબ્દઃ શ્રૂયતે, અનુજાનાતિ ચ વાક્યસ્યાર્થપ્રત્યાયકત્વમ્; તેન મન્યામહે વિષયશબ્દેન વિષયિણઃ પ્રત્યયસ્યાભિધાનં બોદ્ધાનુજાનાતિ। એવમ્ ઇહાપિ સમાનધર્મશબ્દેન સમાનધર્માધ્ય્વસાયમ્ આહેતિ।
% પ્.414
યથોહિત્વા સમાનમનયોર્ ધર્મમ્ ઉપલભ ઇતિ ધર્મધર્મિગ્રહણે સંશયાભાવ ઇતિ, પૂર્વદૃષ્ટવિષયમ્ એતત્। યાવ્ અહમ્ અર્થૌ પૂર્વમ્ અદ્રાક્ષં તયોઃ સમાનં ધર્મમ્ ઉપલભે વિશેષં નોપલભ ઇતિ, કથં નુ વિશેષં પશ્યેયં યેનાન્યતરમ્ અવધારયેયમ્ ઇતિ। ન ચૈતત્ સમાનધર્મોપલબ્ધૌ ધર્મધર્મિગ્રહણમાત્રેણ નિવર્તત ઇતિ।
યચ્ ચોક્તં નાર્થાન્તરાધ્યવસાયાદ્ અન્યત્ર સંશય ઇતિ, યો હ્ય્ અર્થાન્તરાધ્યવસાયમાત્રં સંશયહેતુમ્ ઉપાદદીત સ એવં વાચ્ય ઇતિ।
યત્ પુનર્ એતત્ કાર્યકારણયોઃ સારૂપ્યાભાવાદ્ ઇતિ, કારણસ્ય ભાવાભાવયોઃ કાર્યસ્ય ભાવાભાવૌ કાર્યકારણયોઃ સારૂપ્યમ્।
% ભાવાભાવૌ ...] પ્.415
યસ્યોત્પાદાદ્ યદ્ ઉત્પદ્યતે યસ્ય ચાનુત્પાદાદ્ યન્ નોત્પદ્યતે તત્ કારણં કાર્યમ્ ઇતરદ્ ઇત્ય્ એતત્ સારૂપ્યમ્, અસ્તિ ચ સંશયકારણે સંશયે ચૈતદ્ ઇતિ। એતેનાનેકધર્માધ્યવસાયાદ્ ઇતિ પ્રતિષેધઃ પરિહૃત ઇતિ।
યત્ પુનર્ એતદ્ ઉક્તં ``વિપ્રતિપત્ત્યવ્યવસ્થાધ્યવસાયાચ્ ચ ન સંશયઽઽ ઇતિ, પૃથક્પ્રવાદયોર્ વ્યાહતમ્ અર્થમ્ ઉપલભે વિશેષં ચ ન જાનામિ નોપલભે યેનાન્યતરમ્ અવધારયેયમ્,
% -ર્ વ્યાહતમ્ અર્થમ્ ઉપલભે ...] પ્.416
તત્ કો ઽત્ર વિશેષઃ સ્યાદ્ યેનૈકતરમ્ અવધારયેયમ્ ઇતિ સંશયો વિપ્રતિપત્તિજનિતો ઽયં ન શક્યો વિપ્રતિપત્તિસમ્પ્રતિપત્તિમાત્રેણ નિવર્તયિતુમ્ ઇતિ।એવમ્ ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધ્યવ્યવસ્થાકૃતે સંશયે વેદિતવ્યમ્ ઇતિ।
યત્ પુનર્ એતત્ વિપ્રતિપત્તૌ ચ સમ્પ્રતિપત્તેર્ ઇતિ, વિપ્રતિપત્તિશબ્દસ્ય યો ઽર્થઃ તદધ્યવસાયો વિશેષાપેક્ષઃ સંશયહેતુસ્ તસ્ય ચ સમાખ્યાન્તરેણ ન નિવૃત્તિઃ। સમાને ઽધિકરણે વ્યાહતાર્થૌ પ્રવાદૌ વિપ્રતિપત્તિશબ્દસ્યાર્થઃ તદધ્યવસાયશ્ ચ વિશેષાપેક્ષઃ સંશયહેતુઃ। ન ચાસ્ય સમ્પ્રતિપત્તિશબ્દે સમાખ્યાન્તરે યોજ્યમાને સંશયહેતુતુવં નિવર્તતે। તદ્ ઇદમ્ અકૃતબુદ્ધિસમ્મોહનમ્ ઇતિ।
યત્ પુનઃ ``અવ્યવસ્થાત્મનિ વ્યવસ્થિતત્વાચ્ ચાવ્યવસ્થાયાઽઽ ઇતિ, સંશયહેતોર્ અર્થસ્યાપ્રતિષેધાદ્ અવ્યવસ્થાભ્યનુજ્ઞાનાચ્ ચ નિમિત્તાન્તરેણ શબ્દાન્તરકલ્પના વ્યર્થા। શબ્દાન્તરકલ્પનાવ્યવસ્થા ખલ્વ્ અવ્યવસ્થા ન ભવત્ય્ અવ્યવસ્થાત્મનિ વ્યવસ્થિતત્વાદ્ ઇતિ।
% -કલ્પનાવ્યવસ્થા ખલ્વ્ ...] પ્.417
નાનયોર્ ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધ્યોઃ સદસદ્વિષયત્વં વિશેષાપેક્ષં સંશયહેતુર્ ન ભ્વતીતિ પ્રતિષિધ્યતે યાવતા ચાવ્યવસ્થાત્મનિ વ્યવસ્થિતા ન તાવતાત્માનં જહાતિ, તાવતા હ્ય્ અનુજ્ઞાતાવ્યવસ્થા। એવમ્ ઇયં ક્રિયમાણાપિ શબ્દાન્તરકલ્પના નાર્થાન્તરં સાધયતીતિ।
યત્ પુનર્ એતત્ ``તથાત્યન્તસંશયસ્ તદ્ધર્મસાતત્યોપપત્તેઃઽઽ ઇતિ, નાયં સમાનધર્માદિભ્ય એવ સંશયઃ। કિં તર્હિ? તદ્વિષયાધ્યવસાયાદ્ વિશેષસ્મૃતિસહિતાદ્ ઇત્ય્ અતો નાત્યન્તસંશય ઇતિ।
અન્યતરધર્માધ્યવસાયાદ્ વા ન સંશય ઇતિ, તન્ ન યુક્તમ્; વિશેષાપેક્ષો વિમર્ષઃ સંશય ઇતિ વચનાત્। વિશેષશ્ ચાન્યતરધર્મો ન તસ્મિન્ન્ અધ્ય્વસીયમાને વિશેષાપેક્ષા સમ્ભવતીતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.7 **********************
% પ્.418
ન્ય્સ્_2,1.7 : યથ્ર સંશયસ્ તત્રૈવમ્ ઉત્તરોત્તરપ્રસઙ્ગઃ ॥
યત્ર યત્ર સંશયપૂર્વિકા પરીક્ષા શાસ્ત્રે કથાયાં વા, તત્ર તત્રૈવં સંશયે પરેણ પ્રતિષિદ્ધે સમાધિર્ વાચ્ય ઇતિ। અતઃ સર્વપરીક્ષાવ્યાપિત્વાત્ પ્રથમં સંશયઃ પરીક્ષિત ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.8 **********************
% પ્.419
અથ પ્રમાણપરીક્ષા ---

ન્ય્સ્_2,1.8 : પ્રત્યક્ષાદીનામ્ અપ્રામાણ્યં ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેઃ ॥
પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રમાણત્વં નાસ્તિ ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેઃ પૂર્વાપરસહભાવાનુપપત્તેર્ ઇત્ય્ અર્થઃ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.9 **********************
% પ્.420
અસ્ય સામાન્યવચનસ્યાર્થવિભાગઃ ---
ન્ય્સ્_2,1.9 : પૂર્વં હિ પ્રમાણસિદ્ધૌ નેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાત્ પ્રત્યક્ષોત્પત્તિઃ ॥
ગન્ધાદિવિષયં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્, તદ્ યદિ પૂર્વમ્, પશ્ચાદ્ ગન્ધાદીનાં સિદ્ધિઃ, નેદં ગન્ધાદિસન્નિકર્ષાદ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.10 **********************
ન્ય્સ્_2,1.10 : પશ્ચાત્ સિદ્ધૌ ન પ્રમાણેભ્યઃ પ્રમેયસિદ્ધિઃ ॥
અસતિ પ્રમાણે કેન પ્રમીયમાણો ઽર્થઃ પ્રમેયઃ સ્યાત્ પ્રમાણેન ખલુ પ્રમીયમાણો ઽર્થઃ પ્રમેયમ્ ઇત્ય્ એતત્ સિધ્યતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.11 **********************
% પ્.421
ન્ય્સ્_2,1.11 : યુગપત્સિદ્ધૌ પ્રત્યર્થનિયતત્વાત્ ક્રમવૃત્તિત્વાભાવો બુદ્ધીનામ્ ॥
યદિ પ્રમાણં પ્રમેયં ચ યુગપદ્ભવતઃ, એવમ્ અપિ ગન્ધાદિષ્વ્ ઇન્દ્રિયાર્થેષુ જ્ઞાનાનિ પ્રત્યર્થનિયતાનિ યુગપત્સમ્ભવન્તીતિ જ્ઞાનાનાં પ્રત્યક્ષનિયતત્વાત્ ક્રમવૃત્તિત્વાભાવઃ। યા ઇમા બુદ્ધયઃ ક્રમેણાર્થેષુ વર્ત્તન્તે તાસાં ક્રમવૃત્તિત્વં ન સમ્ભવતીતિ। વ્યાઘાતશ્ ચ ``યુગપજ્ જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્ મનસો લિઙ્ગમ્ઽઽ ઇતિ। એતાવાંશ્ ચ પ્રમાણપ્રમેયયોઃ સદ્ભાવવિષયઃ સ ચાનુપપન્ન ઇતિ। તસ્માત્ પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રમાણત્વં ન સમ્ભવતીતિ।
અસ્ય સમાધિઃ --- ઉપલબ્ધિહેતોર્ ઉપલબ્ધિવિષયસ્ય ચાર્થસ્ય પૂર્વાપરસહભાવાનિયમાદ્ યથાદર્શનં વિભાગવચનમ્।
% યથાદદર્શનં વિભાગવચનમ્] પ્.423
કવચિદ્ ઉપલબ્ધિહેતુઃ, પશ્ચાદ્ ઉપલબ્ધિવિષયઃ, યથાદિત્યસ્ય પ્રકાશ ઉત્પદ્યમાનાનામ્। ક્વચિત્ પૂર્વમ્ ઉપલબ્ધિવિષયઃ પશ્ચાદ્ ઉપલબ્ધિહેતુઃ, યથાવસ્થિતાનાં પ્રદીપઃ। ક્વચિદ્ ઉપલબ્ધિહેતુર્ ઉપલબ્ધિવિષયશ્ ચ સહ ભ્વતઃ, યથા ધૂમેનાગ્નેર્ ગ્રહણમ્ ઇતિ। ઉપલબ્ધિહેતુશ્ ચ પ્રમાણં પ્રમેયં તૂપલબ્ધિવિષયઃ। એવં પ્રમાણપ્રમેયયોઃ પૂર્વાપરસહભાવે ઽનિયતે યથાર્થો દૃશ્યતે તથા વિભજ્ય વચનીય ઇતિ તત્રૈકાન્તેન પ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ, સામાન્યેન ખલુ વિભજ્ય પ્રતિષેધ ઉક્ત ઇતિ।
સમાખ્યાહેતોસ્ ત્રૈકાલ્યયોગાત્ તથાભૂતા સમાખ્યા। યત્ પુનર્ ઇદં પશ્ચાત્ સિદ્ધાવ્ અસતિ પ્રમાણે પ્રમેયં ન સિધ્યતિ, પ્રમાણેન પ્રમીયમાણો ઽર્થઃ પ્રમેયમ્ ઇતિ વિજ્ઞાયત ઇતિ। પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ એતસ્યાઃ સમાખ્યાયા ઉપલબ્ધિહેતુત્વં નિમિત્તમ્,
% મ્ ઇત્ય્ એતસ્યાઃ સમાખ્યાયા ...] પ્.424
તસ્ય ત્રૈકાલ્યયોગઃ। ઉપલબ્ધિમ્ અકાર્ષીત્, ઉપલબ્ધિં કરોતિ, ઉપલબ્ધિં કરિષ્યતીતિ સમાખ્યાહેતોસ્ ત્રૈકાલ્યયોગાત્ સમાખ્યા તથાભૂતા પ્રમિતો ઽનેનાર્થઃ પ્રમીયતે પ્રમાસ્યત ઇતિ પ્રમાણમ્; પ્રમિતમ્, પ્રમીયતે, પ્રમાસ્યતે ઇતિ ચ પ્રમેયમ્। એવં સતિ ભવિષ્યત્ય્ અસ્મિન્ હેતુત ઉપલબ્ધિઃ, પ્રમાસ્યતે ઽયમ્ અર્થઃ પ્રમેયમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ એતત્ સર્વં ભ્વતીતિ। ત્રૈકાલ્યાનભ્યનુજ્ઞાને ચ વ્યવહારાનુપપત્તિઃ। યશ્ ચૈવં નાભ્યનુજાનીયાત્ તસ્ય પાચકમ્ આનય પક્ષ્યતિ લાવકમ્ આનય લવિષ્યતીતિ વ્યવહારો નોપપદ્યત ઇતિ।
``પ્રત્યક્ષાદીનામ્ અપ્રામાણ્યં ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેર્ઽઽ ઇત્ય્ એવમાદિ વાક્યં પ્રમાણપ્રતિષેધઃ। તત્રાયં પ્રષ્ટવ્યઃ, અથાનેન પ્રતિષેધેન ભવતા કિં ક્રિયત ઇતિ? કિં સમ્ભવો નિવર્ત્યતે અથાસમ્ભવો જ્ઞાપ્યતે ઇતિ।
% સમ્ભવો જ્ઞાપ્યતે] પ્.425
તદ્ યદિ સમ્ભવો નિવર્ત્યતે સતિ સમ્ભવે પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ। અથાસમ્ભવો જ્ઞાપ્યતે, પ્રમાણલક્ષણં પ્રાપ્તસ્ તર્હિ પ્રતિષેધઃ પ્રમાણાસમ્ભવસ્યોપલબ્ધિહેતુત્વાદ્ ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.12 **********************
કિં ચાતઃ?
ન્ય્સ્_2,1.12 : ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેઃ પ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ ॥
અસ્ય તુ વિભાગઃ। પૂર્વં હિ પ્રતિષેધસિદ્ધાવ્ અસતિ પ્રતિષેધ્યે કિમ્ અનેન પ્રતિષિધ્યતે પશ્ચાત્ સિદ્ધૌ પ્રતિષેધ્યાસિદ્ધિઃ પ્રતિષેધાભાવાદ્ ઇતિ। યુગપત્સિદ્ધૌ પ્રતિષેધ્યસિદ્ધ્યભ્યનુજ્ઞાનાદ્ અનર્થકઃ પ્રતિષેધ ઇતિ।
% -જ્ઞાનાદ્ અનર્થકઃ ...] પ્.426
પ્રતિષેધલક્ષણે ચ વાક્યે ઽનુપપદ્યમાને સિદ્ધં પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રમાણત્વમ્ ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.13 **********************
% પ્.427
કથમ્?
ન્ય્સ્_2,1.13 : સર્વપ્રમાણપ્રતિષેધાચ્ ચ પ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ ॥
ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેર્ ઇત્ય્ અસ્ય હેતોર્ યદ્ય્ ઉદાહરણમ્ ઉપાદીયતે હેત્વર્થસ્ય સાધકત્વં દૃષ્ટાન્તે દર્શયિતવ્યમ્ ઇતિ,
% દર્શયિતવ્યમ્ ઇતિ,] પ્.428
ન ચ તર્હિ પ્રત્યક્ષાદીનામ્ અપ્રામાણ્યમ્। અથ પ્રત્યક્ષાદીનામ્ અપ્રામાણ્યમ્, ઉપાદીયમાનમ્ અપ્ય્ ઉદાહરણં નાર્થં સાધયિષ્યતીતિ સો ઽયં સર્વપ્રમાણવ્યાહતો હેતુર્ અહેતુઃ; ``સિદ્ધાન્તમ્ અભ્યુપેત્ય તદ્વિરોધી વિરુદ્ધઃઽઽ ઇતિ। વાક્યાર્થો હ્ય્ અસ્ય સિદ્ધાન્તઃ। સ ચ વાક્યાર્થઃ પ્રત્યક્ષાદીનિ નાર્થં સાધયન્તીતીદં ચાવયવાનામ્ ઉપાદાનમ્ અર્થસ્ય સાધનાયેતિ। અથ નોપાદીયતે અપ્રદર્શિતં હેત્વર્થસ્ય દૃષ્ટાન્તેન સાધકત્વમ્ ઇતિ નિષેધો નોપપદ્યતે હેતુત્વાસિદ્ધેર્ ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.14 **********************
% પ્.429
ન્ય્સ્_2,1.14 : તત્પ્રામાણ્યે વા ન સર્વપ્રમાણવિપ્રતિષેધઃ ॥
પ્રતિષેધલક્ષણે સ્વવાક્યે તેષામ્ અવયવાશ્રિતાનાં પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રામાણ્યે ઽભ્યનુજ્ઞાયમાને પરવાક્યે ઽપ્ય્ અવયવાશ્રિતાનાં પ્રામાણ્યં પ્રસજ્યતે ઽવિશેષાદ્ ઇતિ। એવં ચ ન સર્વાણિ પ્રમાણાનિ પ્રતિષિધ્યન્ત ઇતિ। વિપ્રતિષેધ ઇતિ વીત્ય્ અયમ્ ઉપસર્ગઃ સમ્પ્રતિપત્ત્યર્થે, ન વ્યાઘાતે ઽર્થાભાવાદ્ ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.15 **********************
% પ્.430
ન્ય્સ્_2,1.15 : ત્રૈકાલ્યાપ્રતિષેધશ્ ચ શબ્દાદ્ આતોદ્યસિદ્ધિવત્ તત્સિદ્ધેઃ ॥
કિમ્ અર્થં પુનર્ ઇદમ્ ઉચ્યતે? પૂર્વોક્તનિબન્ધનાર્થમ્। યત્ તાવત્ પૂર્વોક્તમ્ ઉપલબ્ધિહેતોર્ ઉપલબ્ધિવિષયસ્ય ચાર્થસ્ય પૂર્વાપરસહભાવાનિયમાદ્ યથાદર્શનં વિભાગવચનમ્ ઇતિ, તદ્ ઇતઃ સમુત્થાનં યથા વિજ્ઞાયેત। અનિત્યમ્ અદર્શી ખલ્વ્ અયમ્ ઋષિર્ નિયમેન પ્રતિષેધં પ્રત્યાચષ્ટે --- ત્રૈકાલ્યસ્ય ચાયુક્તઃ પ્રતિષેધ ઇતિ। તત્રૈકાં વિધામ્ ઉદાહરતિ શબ્દાદ્ આતોદ્યસિદ્ધિવદ્ ઇતિ।
% -દ્ ઇતિ] પ્.431
યથા પશ્ચાત્ સિદ્ધેન શબ્દેન પૂર્વસિદ્ધમ્ આતોદ્યમ્ અનુમીયતે, સાધ્યં ચાતોદ્યં સાધનં ચ શબ્દઃ, અન્તર્હિતે હ્ય્ આતોદ્યે સ્વનતો ઽનુમાનં ભવતીતિ વીણા વાદ્યતે વેણુઃ પૂર્યતે ઇતિ સ્વનવિશેષેણ આતોદ્યવિશેષં પ્રતિપદ્યતે; તથા પૂર્વસિદ્ધમ્ ઉપલબ્ધિવિષયં પશ્ચાત્ સિદ્ધેનોપલબ્ધિહેતુના પ્રતિપદ્યત ઇતિ। નિદર્શનાર્થત્વાચ્ ચાસ્ય શેષયોર્ વિધયોર્ યથોક્તમ્ ઉદાહરણં વેદિતવ્યમ્ ઇતિ।
કસ્માત્ પુનર્ ઇહ તન્ નોચ્યતે? પૂર્વોક્તમ્ ઉપપાદ્યત ઇતિ। સર્વથા તાવદ્ અયમ્ અર્થઃ પ્રકાશયિતવ્યઃ, સ ઇહ વા પ્રકાશ્યેત તત્ર વા, ન કશ્ચિદ્ વિશેષ ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.16 **********************
% પ્.432

પ્રમાણં પ્રમેયમ્ ઇતિ ચ સમાખ્યા સમાવેશેન વર્ત્તતે સમાખ્યાનિમિત્તવશાત્। સમાખ્યાનિમિત્તં તૂપલબ્ધિસાધનં પ્રમાણમ્ ઉપલબ્ધિવિષયશ્ ચ પ્રમેયમ્ ઇતિ। યદા ચ ઉપલબ્ધિવિષયઃ ક્વચિદ્ ઉપલબ્ધિસાધનં ભવતિ તદા પ્રમાણં પ્રમેયમ્ ઇતિ ચૈકો ઽર્થો ઽભિધીયતે। અસ્યાર્થસ્યાવદ્યોતનાર્થમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ---
% પ્.433
ન્ય્સ્_2,1.16 : પ્રમેયા ચ તુલાપ્રામાણ્યવત્ ॥
ગુરુત્વપરિમાણજ્ઞાનસાધનં તુલા પ્રમાણમ્, જ્ઞાનવિષયો ગુરુ દ્રવ્યં સુવર્ણાદિ પ્રમેયમ્। યથા સુવર્ણાદિના તુલાન્તરં વ્યવસ્થાપ્યતે તદા તુલાન્તરપ્રતિપત્તૌ સુવર્ણાદિ પ્રમાણમ્ તુલાન્તરં પ્રમેયમ્ ઇતિ। એવમ્ અનવયવેન તન્ત્રાર્થ ઉદ્દિષ્ટો વેદિતવ્યઃ। આત્મા તાવદ્ ઉપલબ્ધિવિષયત્વાત્ પ્રમેયે પરિપઠિતઃ, ઉપલબ્ધૌ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ પ્રમાતા। બુદ્ધિર્ ઉપલબ્ધિસાધનત્વાત્ પ્રમાણમ્, ઉપલબ્ધિવિષયત્વાત્ પ્રમેયમ્; ઉભયાભાવાત્ તુ પ્રમિતિઃ। એવમ્ અર્થવિશેષે સમાખ્યાસમાવેશો યોજ્યઃ। તથા ચ કારકશબ્દા નિમિત્તવશાત્ સમાવેશેન વર્ત્તન્ત ઇતિ।
% સમાવેશેન વર્તન્ત ઇતિ।] પ્.434
વૃક્ષસ્ તિષ્ઠતીતિ સ્વસ્થિતૌ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ કર્તા। વૃક્ષં પશ્યતીતિ દર્શનેનાપ્તુમ્ ઇષ્યમાણતમત્વાત્ કર્મ।
% પશ્યતીતિ દર્શનેનાપ્તુમ્ ...] પ્.437
વૃક્ષેણ ચન્દ્રમસં જ્ઞાપયતીતિ જ્ઞાપકસ્ય સાધકતમત્વાત્ કરણમ્।
% સાધકતમત્વાત્ કરણમ્।] પ્.438
વૃક્ષાયોદકમ્ આસિઞ્ચતીતિ આસિચ્યમાનેનોદકેન વૃક્ષમ્ અભિપ્રૈતીતિ સમ્પ્રદાનમ્। વૃક્ષાત્ પર્ણં પતતીતિ ``ધ્રુવમ્ અપાયે ઽપાદાનમ્ઽઽ ઇત્ય્ અપાદાનમ્। વૃક્ષે વયાંસિ સન્તીતિ ``આધારો ઽધિકરણમ્ઽઽ ઇત્ય્ અધિકરણમ્। એવમ્ ચ સતિ ન દ્રવ્યમાત્રં કારકમ્, ન ક્રિયામાત્રમ્। કિં તર્હિ? ક્રિયાસાધનં ક્રિયાવિશેષયુક્તં કારકમ્। યત્ ક્રિયાસાધનં સ્વતન્ત્રમ્ સ કર્તા, ન દ્રવ્યમાત્રં ન ક્રિયામાત્રમ્। ક્રિયયા વ્યાપ્તુમ્ ઇષ્યમાણતમં કર્મ,
% -મ્ ઇષ્યમાણતમં કર્મ,] પ્.439
ન દ્રવ્યમાત્રં ન ક્ર્યામાત્રમ્। એવં સાધકતમાદિષ્વ્ અપિ। એવં ચ કારકાન્વાખ્યાનં યથૈવ ઉપપત્તિત એવં લક્ષણતઃ। કારકાન્વાખ્યાનમ્ અપિ ન દ્રવ્યમાત્રે ન ક્રિયાયામ્ વા। કિં તર્હિ? ક્રિયાસાધને ક્રિયાવિશેષયુક્ત ઇતિ। કારકશબ્દશ્ ચાયં પ્રમાણં પ્રમેયમ્ ઇતિ, સ ચ કારકધર્મં ન હાતુમ્ અર્હતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.17 **********************
% પ્.440
અસ્તિ ભોઃ કારકશબ્દાનાં નિમિત્તવશાત્ સમાવેષઃ। પ્રત્યક્ષાદીનિ ચ પ્રમાણાનિ ઉપલબ્ધિહેતુત્વાત્, પ્રમેયં ચોપલબ્ધિવિષયત્વાત્। સંવેદ્યાનિ ચ પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણાનિ, પ્રત્યક્ષેણોપલભે અનુમાનેનોપલભે ઉપમાનેનોપલભે આગમેનોપલભે। પ્રત્યક્ષં મે જ્ઞાનમ્ આનુમાનિકં મે જ્ઞાનમ્ ઔપમાનિકં મે જ્ઞાનમ્ આગમિકં મે જ્ઞાનમ્ ઇતિ વિશેષા ગૃહ્યન્તે। લક્ષણતશ્ ચ જ્ઞાપ્યમાનાનિ જ્ઞાયન્તે વિશેષેણેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નં જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ એવમાદિના।
% પ્.441
સેયમ્ ઉપલબ્ધિઃ પ્રત્યક્ષાદિવિષયા કિં પ્રમાણાન્તરતઃ અથાન્તરેણ પ્રમાણાન્તરમ્ અસાધનેતિ? કશ્ ચાત્ર વિશેષઃ?
ન્ય્સ્_2,1.17 : પ્રમાણતઃ સિદ્ધેઃ પ્રમાણાનાં પ્રમાણાન્તરસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ ॥
યદિ પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણેનોપલભ્યન્તે, યેન પ્રમાણેનોપલભ્યન્તે તત્ પ્રમાણાન્તરમ્ અસ્તીતિ પ્રમાણાન્તરસદ્ભાવઃ પ્રસજ્યત ઇતિ અનવસ્થામ્ આહ તસ્યાપ્ય્ અન્યેન તસ્યાપ્ય્ અન્યેનેતિ।
% -મ્ અસ્તીતિ પ્રમાણાન્તરસદ્ભાવઃ ...] પ્.442
ન ચાનવસ્થા શક્યાનુજ્ઞાતુમ્ અનુપપત્તેર્ ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.18 **********************
અસ્તુ તર્હિ પ્રમાણાન્તરમ્ અન્તરેણ નિઃસાધનેતિ?---
ન્ય્સ્_2,1.18 : તદ્વિનિવૃત્તેર્ વા પ્રમાણસિદ્ધિવત્ પ્રમેયસિદ્ધિઃ ॥
યદિ પ્રત્યક્ષાદ્યુપલબ્ધૌ પ્રમાણાન્તરં નિવર્ત્તને આત્માદ્યુપલબ્ધાવ્ અપિ પ્રમાણાન્તરં નિવર્ત્સ્યત્ય્ અવિશેષાત્॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.19 **********************
% પ્.443
એવં ચ સર્વપ્રમાણવિલોપ ઇત્ય્ અત આહ ---
ન્ય્સ્_2,1.19 : ન પ્રદીપપ્રકાશસિદ્ધિવત્ તત્સિદ્ધેઃ ॥
યથા પ્રદીપપ્રકાશઃ પ્રત્યક્ષાઙ્ગત્વાદ્ દૃશ્યદર્શને પ્રમાણમ્, સ ચ પ્રત્યક્ષાન્તરેણ ચક્ષુષઃ સન્નિકર્ષેણ ગૃહ્યતે; પ્રદીપભાવાભાવયોર્ દર્શનસ્ય તથાભાવાદ્ દર્શનહેતુર્ અનુમીયતે, તમસિ પ્રદીપમ્ ઉપાદદીથા ઇત્ય્ આપ્તોપદેશેનાપિ પ્રતિપદ્યતે; એવં પ્રત્યક્ષાદીનાં યથાદર્શનં પ્રત્યક્ષાદિભિર્ એવોપલબ્ધિઃ। ઇન્દ્રિયાણિ તાવત્ સ્વવિષયગ્રહણેનૈવાનુમીયન્તે। અર્થાઃ પ્રત્યક્ષતો ગૃહ્યન્તે। ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાસ્ ત્વ્ આવરણેન લિઙ્ગેનાનુમીયન્તે।
% પ્.444
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નં જ્ઞાનમ્ આત્મમનસોઃ સંયોગવિશેષાદ્ આત્મસમવયાચ્ ચ સુખાદિવદ્ ગૃહ્યતે। એવં પ્રમાણવિશેષો વિભજ્ય વચનીયઃ। યથા ચ દૃશ્યઃ સન્ પ્રદીપપ્રકાશો દૃશ્યાન્તરાણાં દર્શનહેતુર્ ઇતિ દૃશ્યદર્શનવ્યવસ્થાં લભતે, એવં પ્રમેયં સત્ કિઞ્ચિદ્ અર્થજાતમ્ ઉપલબ્ધિહેતુત્વાત્ પ્રમાણપ્રમેયવ્ય્વસ્થાં લભતે। સેયં પ્રત્યક્ષાદિભિર્ એવ પ્રત્યક્ષાદીનાં યથાદર્શનમ્ ઉપલબ્ધિર્ ન પ્રમાણાન્તરતઃ, ન ચ પ્રમાણમ્ અન્તરેણ નિઃસાધનેતિ।
તેનૈવ તસ્યાગ્રહણમ્ ઇતિ ચેત્, ન; અર્થભેદસ્ય લક્ષણસામાન્યાત્ --- પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રત્યક્ષાદિભિર્ એવ ગ્રહણમ્ ઇત્ય્ અયુક્તમ્, અન્યેન હ્ય્ અન્યસ્ય ગ્રહણં દૃષ્ટમ્ ઇતિ। ન, અર્થભેદસ્ય લક્ષણસામાન્યાત્ --- પ્રત્યક્ષલક્ષણેનાનેકો ઽર્થઃ સંગૃહીતસ્ તત્ર કેનચિત્ કસ્યચિદ્ ગ્રહણમ્ ઇત્ય્ અદોષઃ। એવમ્ અનુમાનાદિષ્વ્ અપીતિ। યતોદ્ધૃતેનોદકેનાશયસ્થસ્ય ગ્રહણમ્ ઇતિ।
% પ્.445
જ્ઞાતૃમનસોશ્ ચ દર્શનાત્ --- અહં સુખી અહં દુઃખી ચેતિ તેનૈવ જ્ઞાત્રા તસ્યૈવ ગ્રહણં દૃશ્યતે। ``યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્ મનસો લિઙ્ગમ્ઽઽ ઇતિ ચ તેનૈવ મનસા તસ્યૈવાનુમાનં દૃશ્યતે, જ્ઞાતુર્ જ્ઞેયસ્ય ચાભેદો ગ્રહણસ્ય ગ્રાહ્યસ્ય ચાભેદ ઇતિ।
નિમિત્તભેદો ઽત્રેતિ ચેત્ સમાનમ્ --- ન નિમિત્તાન્તરેણ વિના જ્ઞાતા આત્માનં જાનીતે, ન ચ નિમિત્તાન્તરેણ વિના મનસા મનો ગૃહ્યત ઇતિ સમાનમ્ એતત્, પ્રત્યક્ષાદ્ભિઃ પ્રત્યક્ષાદીનાં ગ્રહંઅમ્ ઇત્ય્ અત્રાપ્ય્ અર્થભેદો ન ગૃહ્યત ઇતિ।
પ્રત્યક્ષાદીનાં ચાવિષયસ્યાનુપપત્તેઃ --- યદિ સ્યાત્ કિંચિદ્ અર્થજાતં પ્રત્યક્ષાદીનામ્ અવિષયઃ યત્ પ્રત્યક્ષાદિભિર્ ન શક્યં ગ્રહીતુમ્, તસ્ય ગ્રહણાય પ્રમાણાન્તરમ્ ઉપાદીયેત, તત્ તુ ન શક્યં કેનચિદ્ ઉપપાદયિતુમ્ ઇતિ। પ્રત્યક્ષાદીનાં યથાદર્શનમ્ એવેદં સચ્ ચાસચ્ ચ સર્વં વિષય ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.20 **********************
% પ્.446
ન્ય્સ્_2,1.20 : ક્વચિન્ નિવૃત્તિદર્શનાદ્ અનિવૃત્તિદર્શનાચ્ ચ ક્વચિદ્ અનેકાન્તઃ ॥
કેચિત્ તુ દૃષ્ટાન્તમ્ અપરિગૃહીતં હેતુના વિશેષહેતુમ્ અન્તરેણ સાધ્યસાધનાયોપાદદતે; યથા પ્રદીપપ્રકાશઃ પ્રદીપાન્તરપ્રકાશમ્ અન્તરેણ ગૃહ્યતે તથા પ્રમાણાનિ પ્રમાણાન્તરમ્ અન્તરેણ ગૃહ્યત ઇતિ। સ ચાયમ્ ---
યથા ચાયં પ્રસઙ્ગો નિવૃત્તિદર્શનાત્ પ્રમાણસાધાયોપાદીયતે। એવં પ્રમેયસાધનાયાપ્ય્ ઉપાદેયો ઽવિશેષહેતુત્વાત્ --- યથા ચ સ્થાલ્યાદિરૂપગ્રહણે પ્રદીપપ્રકાશઃ પ્રમેયસાધનાયોપાદીયતે,
% -સાધાયોપાદીયતે,] પ્.447
એવં પ્રમાણસાધાયાપ્ય્ ઉપાદેયો વિશેષહેત્વભાવાત્, સો ઽયં વિશેષહેતુપરિગ્રહમ્ અન્તરેણ દૃષ્ટાન્ત એકસ્મિન્ પક્ષે ઉપાદેયો ન પ્રતિપક્ષ ઇત્ય્ અનેકાન્તઃ। એકસ્મિંશ્ ચ પક્ષે દૃષ્ટાન્ત ઇત્ય્ અનેકાન્તો વિશેષહેત્વભાવાદ્ ઇતિ।
% પ્.448
વિશેષહેતુપરિગ્રહે સતિ ઉપસંહારાભ્યનુજ્ઞાનાદ્ અપ્રતિષેધઃ --- વિશેષહેતુપરિગૃહીતસ્ તુ દૃષ્ટાન્ત એકસ્મિન્ પક્ષે ઉપસંહ્રિયમાણો ન શક્યો ઽનુજ્ઞાતુમ્। એવં ચ સત્ય્ અનેકાન્ત ઇત્ય્ અયં પ્રતિષેધો ન ભવતિ।
પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રત્યક્ષાદિભિર્ ઉપલબ્ધાવ્ અનવસ્થેતિ ચેદ્, ન સંવિદ્વિષયનિમિત્તાનામ્ ઉપલબ્ધ્યા વ્યવહારોપપત્તેઃ --- પ્રત્યક્ષેણાર્થમ્ ઉપલભે, અનુમાનેનાર્થમ્ ઉપલભે, ઉપમાનેનાર્થમ્ ઉપલભે, આગમેનાર્થમ્ ઉપલભે ઇતિ, પ્રત્યક્ષં મે જ્ઞાનમ્, આનુમાનિકં મે જ્ઞાનમ્, ઔપમાનિકં મે જ્ઞાનમ્, આગમિકં મે જ્ઞાનમ્ ઇતિ સંવિદ્વિષયં સંવિન્નિમિત્તં ચોપલભમાનસ્ય ધર્માર્થસુખાપવર્ગપ્રયોજનસ્ તત્પ્રત્યનીકપરિવર્જનપ્રયોજનશ્ ચ વ્યવહાર ઉપપદ્યતે, સો ઽયં તાવત્ય્ એવ નિવર્તતે।
% તાવત્ય્ એવ નિવર્તતે] પ્.449
ન ચાસ્તિ વ્યવહારાન્તરમ્ અનવસ્થાસાધનીયં યેન પ્રત્યુક્તાનવસ્થામ્ ઉપાદદીતેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.21 **********************
સામાન્યેન પ્રમાણાનિ પરીક્ષ્ય વિશેષેણ પરીક્ષ્યન્તે। તત્ર ---
ન્ય્સ્_2,1.21: પ્રત્યક્ષલક્ષણાનુપપત્તિર્ અસમગ્રવચનાત્ ॥
આત્મમનઃસન્નિકર્ષો હિ કારણાન્તરં નોક્તમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.22 **********************
% પ્.450
ન ચાસંયુક્તે દ્રવ્યે સંયોગજન્યસ્ય ગુણસ્યોત્પત્તિર્ ઇતિ જ્ઞાનોત્પત્તિદર્શનાદ્ આત્મમનઃસન્નિકર્ષઃ કારણમ્।
% -દ્ આત્મમનઃસન્નિકર્ષઃ કારણમ્।] પ્.451
મનઃસન્નિકર્ષાનપેક્ષસ્ય ચેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્ય જ્ઞાનકારણત્વે યુગપદ્ ઉત્પદ્યેરન્ બુદ્ધય ઇતિ મનઃસન્નિકર્ષો ઽપિ કારણમ્। તદ્ ઇદં સૂત્રં પુરસ્તાત્ કૃતભાષ્યમ્।
ન્ય્સ્_2,1.22: નાત્મમનસોઃ સન્નિકર્ષાભાવે પ્રત્યક્ષોત્પત્તિઃ ॥
આત્મમનસોઃ સન્નિકર્ષાભાવે નોત્પદ્યતે પ્રત્યક્ષમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાભાવવદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.23 **********************
% પ્.452
સતિ ચેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષે જ્ઞાનોત્પત્તિદર્શનાત્ કારણભાવં બ્રુવતઃ ---
ન્ય્સ્_2,1.23: દિગ્દેશકાલાકાશેષ્વ્ અપ્ય્ એવં પ્રસઙ્ગઃ ॥
દિગાદિષુ સત્સુ જ્ઞાનભાવાત્ તાન્ય્ અપિ કારણાનીતિ? અકારણભાવે ઽપિ જ્ઞાનોત્પત્તિર્ દિગાદિસન્નિધેર્ અવર્જનીયત્વાત્ --- યદાપ્ય્ અકારણં દિગાદીનિ જ્ઞાનોત્પત્તૌ, તદાપિ સત્સુ દિગાદિષુ જ્ઞાનેન ભવિતવ્યમ્,
% -દિષુ જ્ઞાનેન ભવિતવ્યમ્,] પ્.453
ન હિ દિગાદીનાં સન્નિધિઃ શક્યઃ પરિવર્જયિતુમ્ ઇતિ। તત્ર કારણભાવે હેતુવચનમ્, એતસ્માદ્ ધેતોર્ દિગાદીનિ જ્ઞાનકારણાનીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.24 **********************
આત્મમનઃસન્નિકર્ષસ્ તર્હ્ય્ ઉપસઙ્ખ્યેય ઇતિ। તત્રેદમ્ ઉચ્યતે ---
ન્ય્સ્_2,1.24: જ્ઞાનલિઙ્ગત્વાદ્ આત્મનો નાનવરોધઃ ॥
% પ્.454
જ્ઞાનમ્ આત્મલિઙ્ગં તદ્ગુણત્વાત્। ન ચાસંયુક્તે દ્રવ્યે સંયોગજસ્ય ગુણસ્યોત્પત્તિર્ અસ્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.25 **********************
% પ્.455
ન્ય્સ્_2,1.25: તદયૌગપદ્યલિઙ્ગત્વાચ્ ચ ન મનસઃ ॥
અનવરોધ ઇતિ વર્ત્તતે। યુગપજ્ જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્ મનસો લિઙ્ગમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યમાને સિધ્યત્ય્ એવ મનઃસન્નિકર્ષાપેક્ષ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષો જ્ઞાનકારણમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.26 **********************
% પ્.456
ન્ય્સ્_2,1.26: પ્રત્યક્ષનિમિત્તત્વાચ્ ચેન્દ્રિયાર્થયોઃ સન્નિકર્ષસ્ય સ્વશબ્દેન વચનમ્ ॥
પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનશબ્દાનાં નિમિત્તમ્ આત્મમનઃસન્નિકર્ષઃ, પ્રત્યક્ષસ્યૈવેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષ ઇત્ય્ અસમાનઃ, અસમાનત્વાત્ તસ્ય ગ્રહણમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.27 **********************
% પ્.457
ન્ય્સ્_2,1.27: સુપ્તવ્યાસક્તમનસાં ચેન્દ્રિયાર્થયોઃ સન્નિકર્ષનિમિત્તત્વાત્ ॥
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્ય ગ્રહણં નાત્મમનસોઃ સન્નિકર્ષસ્યેતિ। એકદા ખલ્વ્ અયં પ્રબોધકાલં પ્રણિધાય સુપ્તઃ પ્રણિધાનવશાત્ પ્રબુધ્યતે। યદા તુ તીવ્રૌ ધ્વનિસ્પર્શૌ પ્રબોધકારણં ભવતસ્ તદા પ્રસુપ્તસ્યેન્દ્રિયસન્નિકર્ષનિમિત્તં પ્રબોધજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે। તત્ર ન જ્ઞાતુર્ મનસશ્ ચ સન્નિકર્ષસ્ય પ્રાધાન્યં ભવતિ। કિં તર્હિ? ઇન્દ્રિયાર્થયોઃ સન્નિકર્ષસ્ય। ન હ્ય્ આત્મા જિજ્ઞાસમાનઃ પ્રયત્નેન મનસ્ તદા પ્રેરયતીતિ।
એકદા ખલ્વ્ અયં વિષયાન્તરાસક્તમનાઃ સઙ્કલ્પવશાદ્ વિષયાન્તરં જિજ્ઞાસમાનઃ પ્રયત્નપ્રેરિતેન મનસા ઇન્દ્રિયં સંયોજ્ય તદ્ વિષયાન્તરં જાનીતે। યદા તુ ખલ્વ્ અસ્ય નિઃસઙ્કલ્પસ્ય નિર્જિજ્ઞાસસ્ય ચ વ્યાસક્તમનસો બાહ્યવિષયોપનિપાતનાજ્ જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે તદેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્ય પ્રાધાન્યમ્।
% -સન્નિકર્ષસ્ય પ્રાધાન્યમ્।] પ્.458
ન હ્ય્ અત્રાસૌ જિજ્ઞાસમાનઃ પ્રયત્નેન મનઃ પ્રેરયતીતિ। પ્રાધાન્યાચ્ ચેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્ય ગ્રહણં કાર્યં ગુણત્વાદ્ નાત્મમનસોઃ સન્નિકર્ષસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.28 **********************
પ્રાધાન્યે ચ હેત્વન્તરમ્ ---
ન્ય્સ્_2,1.28: તૈશ્ ચાપદેશો જ્ઞાનવિશેષાણામ્ ॥
તૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ અર્થૈશ્ ચ વ્યપદિશ્યન્તે જ્ઞાનવિશેષાઃ। કથમ્? ઘ્રાણેન જિઘ્રતિ, ચક્ષુષા પશ્યતિ, રસનયા રસયતીતિ, ઘ્રાણવિજ્ઞાનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં રસનાવિજ્ઞાનં ગન્ધવિજ્ઞાનં રૂપવિજ્ઞાનં રસવિજ્ઞાનમ્ ઇતિ ચ। ઇન્દ્રિયવિષયવિશેષાચ્ ચ પઞ્ચધા બુદ્ધિર્ ભવતિ। અતઃ પ્રાધાન્યમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.29 **********************
% પ્.451
યદ્ ઉક્તમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષગ્રહણં કાર્યમ્, નાત્મમનસોઃ સન્નિકર્ષસ્યેતિ, કસ્માત્? સુપ્તવ્યાસક્તમનસામ્ ઇન્દ્રિયાર્થયોઃ સન્નિકર્ષસ્ય જ્ઞાનનિમિત્તત્વાદ્ ઇતિ। સો ઽયમ્ ---
ન્ય્સ્_2,1.29: વ્યાહતત્વાદ્ અહેતુઃ ॥
યદિ તાવત્ ક્વચિદ્ આત્મમનસોઃ સન્નિકર્ષસ્ય જ્ઞાનકારણત્વં નેષ્યતે, તદા ``યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્ મનસો લિઙ્ગમ્ઽઽ ઇતિ વ્યાહન્યેત। નેદાનીં મનસઃ સન્નિકર્ષમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષો ઽપેક્ષતે।
% પ્.460 -યાર્થસન્નિકર્ષો .પેક્ષતે।] પ્.460
મનઃસંયોગાનપેક્ષાયાં ચ યુગપજ્જ્ઞાનોત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ। અથ મા ભૂદ્ વ્યાઘાત ઇતિ સર્વવિજ્ઞાનાનામ્ આત્મમનસોઃ સન્નિકર્ષઃ કારણમ્ ઇષ્યતે, તદવસ્થમ્ એવેદં ભવતિ; જ્ઞાનકારણત્વાદ્ આત્મમનસોઃ સન્નિકર્ષસ્ય ગ્રહણં કાર્યમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.30 **********************
ન્ય્સ્_2,1.30: નાર્થવિશેષપ્રાબલ્યાત્ ॥
નાસ્તિ વ્યાઘાતઃ, ન હ્ય્ આત્મમનઃસન્નિકર્ષસ્ય જ્ઞાનકારણત્વં વ્યભિચરતિ। ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્ય પ્રાધાન્યમ્ ઉપાદીયતે। અર્થવિશેષપ્રાબલ્યાદ્ ધિ સુપ્તવ્યાસક્તમનસાં જ્ઞાનોત્પત્તિર્ એકદા ભવતિ। અર્થવિશેષઃ કશ્ચિદ્ એવેન્દ્રિયાર્થઃ, તસ્ય પ્રાબલ્યં તીવ્રતાપટુતે। તચ્ ચાર્થવિશેષપ્રાબલ્યમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષવિષયં નાત્મમનસોઃ સન્નિકર્ષવિષયમ્, તસ્માદ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષઃ પ્રધાનમ્ ઇતિ।
% પ્.461
અસતિ પ્રણિધાને સઙ્કલ્પે ચાસતિ સુપ્તવ્યાસક્તમનસાં યદ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદ્ ઉત્પદ્યતે જ્ઞાનમ્, તત્ર મનઃસંયોગો ઽપિ કારણમ્ ઇતિ મનસિ ક્રિયાકારણં વાચ્યમ્ ઇતિ।
યથૈવ જ્ઞાતુઃ ખલ્વ્ અયમ્ ઇચ્છાજનિતઃ પ્રયત્નો મનસઃ પ્રેરક આત્મગુણઃ, એવમ્ આત્મનિ ગુણાન્તરં સર્વસ્ય સાધકં પ્રવૃત્તિદોષજનિતમ્ અસ્તિ, યેન પ્રેરિતં મન ઇન્દ્રિયેણ સમ્બધ્યતે। તેન હ્ય્ અપ્રેર્યમાણે મનસિ સંયોગાભાવાજ્ જ્ઞાનાનુત્પત્તૌ સર્વાર્થતાસ્ય નિવર્ત્તતે। એષિતવ્યં ચાસ્ય ગુણાન્તરસ્ય દ્રવ્યગુણકર્મકારણત્વમ્, અન્યથા હિ ચતુર્વિધાનામ્ અણૂનાં ભૂતસૂક્ષ્માણાં મનસાં ચ તતો ઽન્યસ્ય ક્રિયાહેતોર્ અસમ્ભવાત્ શરીરેન્દ્રિયવિષયાણામ્ અનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.31 **********************
% પ્.462
ન્ય્સ્_2,1.31: પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનમ્ એકદેશગ્રહણાદ્ ઉપલબ્ધેઃ ॥
યદ્ ઇદમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદ્ ઉત્પદ્યતે જ્ઞાનં વૃક્ષ ઇતિ, એતત્ કિલ પ્રત્યક્ષમ્, તત્ ખલ્વ્ અનુમાનમ્ એવ। કસ્માત્? એકદેશગ્રહણાદ્ વૃક્ષસ્યોપલબ્ધેઃ। અર્વાગ્ભાગમ્ અયં ગૃહીત્વા વૃક્ષમ્ ઉપલભતે। ન ચૈકદેશો વૃક્ષઃ। તત્ર યથા ધૂમં ગૃહીત્વા વહ્નિમ્ અનુમિનોતિ તાદૃગ્ એવ તદ્ ભવતિ।
% પ્.463
કિં પુનર્ ગૃહ્યમાણાદ્ એકદેશાદ્ અર્થાન્તરમ્ અનુમેયં મન્યસે? અવયવસમૂહપક્ષે અવયવાન્તરાણિ દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તિપક્ષે તાનિ ચાવવવી ચેતિ। અવયવસમૂહપક્ષે તાવદ્ એકદેશગ્રહણાદ્ વૃક્ષબુદ્ધેર્ અભાવઃ, નાગૃહ્યમાણમ્ એકદેશાન્તરં વૃક્ષો ગૃહ્યમાણૈકદેશવદ્ ઇતિ।
% પ્.464
અથૈકદેશગ્રહણાદ્ એકદેશાન્તરાનુમાને સમુદાયપ્રતિસન્ધાનાત્ તત્ર વૃક્ષબુદ્ધિઃ? ન તર્હિ વૃક્ષબુદ્ધિર્ અનુમાનમ્ એવં સતિ ભવિતુમ્ અર્હતીતિ।
% વૃક્ષબુદ્ધિર્ અનુમાનમ્ એવં સતિ ભવિતુમ્ અર્હતીતિ।] પ્.467
દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તિપક્ષે નાવયવ્યનુમેયઃ, અસ્યૈકદેશસમ્બદ્ધસ્યાગ્રહણાત્ ગ્રહણે ચાવિશેષાદ્ અનુમેયત્વાભાવઃ। તસ્માદ્ વૃક્ષબુદ્ધિર્ અનુમાનં ન ભવતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.32 **********************
% પ્.468
એકદેશગ્રહણમ્ આશ્રિત્ય પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનત્વમ્ ઉપપાદ્યતે। તચ્ ચ ---
ન્ય્સ્_2,1.32: ન, પ્રત્યક્ષેણ યાવત્ તાવદ્ અપ્ય્ ઉપલમ્ભાત્ ॥
ન પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનમ્, કસ્માત્? પ્રત્યક્ષેણૈવોપલમ્ભાત્। યત્ તદેકદેશગ્રહણમ્ આશ્રીયતે પ્રત્યક્ષેણાસાવ્ ઉપલમ્ભઃ। ન ચોપલમ્ભો નિર્વિષયો ઽસ્તિ। યાવચ્ ચાર્થજાતં તસ્ય વિષયસ્ તાવદ્ અભ્યુપજ્ઞાયમાનં પ્રત્યક્ષવ્યવસ્થાપકં ભવતિ।
કિં પુનસ્ તતો ઽન્યદ્ અર્થજાતમ્, અવયવી સમુદાયો વા? ન ચૈકદેશગ્રહણમ્ અનુમાનં ભાવયિતું શક્યં હેત્વભાવાદ્ ઇતિ।
% પ્.469
અન્યથાપિ ચ પ્રત્યક્ષસ્ય નાનુમાનત્વપ્રસઙ્ગસ્ તત્પૂર્વકત્વાત્ --- પ્રત્યક્ષપૂર્વકમ્ અનુમાનમ્, સમ્બદ્ધાવ્ અગ્નિધૂમૌ પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટવતો ધૂમપ્રત્યક્ષદર્શનાદ્ અગ્નાવ્ અનુમાનં ભવતિ। યચ્ ચ સમ્બદ્ધયોર્ લિઙ્ગલિઙ્ગિનોઃ પ્રત્યક્ષમ્, યચ્ ચ લિઙ્ગમાત્રપ્રત્યક્ષગ્રહણમ્, નૈતદ્ અન્તરેણ અનુમાનસ્ય પ્રવૃત્તિર્ અસ્તિ; ન ત્વ્ એતદ્ અનુમાનમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજત્વાત્। ન ચાનુમેયસ્યેન્દ્રિયેણ સન્નિકર્ષાદ્ અનુમાનં ભવતિ। સો ઽય. પ્રત્યક્ષાનુમાનયોર્ લક્ષણભેદો મહાન્ આશ્રયિતવ્ય ઇતિ।
% પ્.470
ન ચૈકદેશોપલબ્ધિર્ અવયવિસદ્ભાવાત્। ન ચૈકદેશોપલબ્ધિમાત્રમ્। કિં તર્હિ? એકદેશોપલબ્ધિઃ તત્સહચરિતાવયવ્યુપલબ્ધિશ્ ચ। કસ્માત્? અવયવિસદ્ભાવાત્। અસ્તિ હ્ય્ અયમ્ એકદેશવ્યતિરિક્તો ઽવયવી તસ્યાવયવસ્થાનસ્યોપલબ્ધિકારણપ્રાપ્તસ્યૈકદેશોપલબ્ધાવ્ અનુપલબ્ધિર્ અનુપપન્નેતિ।
અકૃત્સ્નગ્રહણાદ્ ઇતિ ચેત્, ન કારણતો ઽન્યસ્યૈકદેશસ્યાભાવાત્ --- ન ચાવયવાઃ કૃત્સ્ના ગૃહ્યન્તે અવયવૈર્ એવાવયવાન્તરવ્યવધાનાત્,
% કૃત્સ્ના ગૃહ્યન્તે અવયવૈર્ એવાવયવાન્તરવ્યવધાનાત્, ] પ્.471
નાવયવી કૃત્સ્નો ગૃહ્યત ઇતિ, નાયં ગૃહ્યમ્નાણેષ્વ્ અવયવેષુ પરિસમાપ્ત ઇતિ, સેયમ્ એકદ્દેશોપલબ્ધિર્ અનિવૃત્તૈવેતિ।
કૃત્સ્નમ્ ઇતિ વૈ ખલ્વ્ અશેષતાયાં સત્યાં ભવતિ, અકૃત્સ્નમ્ ઇતિ શેષે સતિ, તચ્ ચૈતદ્ અવયવેષુ બહુષ્વ્ અસ્તિ અવ્યવધાને ગ્રહણાદ્ વ્યવધાને ચાગ્રહણાદ્ ઇતિ। અઙ્ગ તુ ભવાન્ પૃષ્ટો વ્યાચષ્ટાં ગૃહ્યમાણસ્યાવયવિનઃ કિમ્ અગૃહીતં મન્યતે?
% ભવાન્ પૃષ્ટો ... અગૃહીતં મન્યતે?] પ્.472
યેનૈકદેશોપલબ્ધિઃ સ્યાદ્ ઇતિ। ન હ્ય્ અસ્ય કારણેભ્યો ઽન્યે એકદેશા ભવન્તીતિ તત્રાવયવવૃત્તં નોપપદ્યત ઇતિ।
% નોપપદ્યત ઇતિ।] પ્.473
ઇદં તસ્ય વૃત્તમ્ --- યેષામ્ ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદ્ ગ્રહણમ્ અવયવાનાં તૈઃ સહ ગૃહ્યતે, યેષામ્ અવયવાનાં વ્યવધાનાદ્ અગ્રહણં તૈઃ સહ ન ગૃહ્યતે। ન ચૈતત્કૃતો ઽસ્તિ ભેદ ઇતિ।
% પ્.477
સમુદાયશેષતા વા સમુદાયો વૃક્ષઃ સ્યાત્ તત્પ્રાપ્તિર્ વા, ઉભયથા ગ્રહણાભાવઃ। મૂલસ્કન્ધશાખાપલાશાદીનામ્ અશેષતા વા સમુદાયો વૃક્ષ ઇતિ સ્યાત્ પ્રાપ્તિર્ વા સમુદાયિનામ્ ઇતિ, ઉભયથા સમુદાયભૂતસ્ય વૃક્ષસ્ય ગ્રહણં નોપપદ્યત ઇતિ। અવયવૈસ્ તાવદ્ અવયવાન્તરસ્ય વ્યવધાનાદ્ અશેષગ્રહણં નોપપદ્યતે। પ્રાપ્તિગ્રહણમ્ અપિ નોપપદ્યતે પ્રાપ્તિમતામ્ અગ્રહણાત્। સેયમ્ એકદેશગ્રહણસહચરિતા વૃક્ષવુદ્ધિર્ દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તૌ કલ્પતે ન સમુદયમાત્રે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.33 **********************
% પ્.478
ન્ય્સ્_2,1.33: સાધ્યત્વાદ્ અવયવિનિ સન્દેહઃ ॥
યદ્ ઉક્તમ્ અવયવિસધ્બાવાદ્ ઇતિ, અયમ્ અહેતુઃ સાધ્યત્વાત્। સાધ્યં તાવદ્ એતત્ કારણેભ્યો દ્રવ્યાન્તરમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ, અનુપપાદિતમ્ એતત્। એવં ચ સતિ વિપ્રતિપત્તિમાત્રં ભવતિ વિપ્રતિપત્તેશ્ ચાવયવિનિ સંશય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.34 **********************
% પ્.497
ન્ય્સ્_2,1.34: સર્વાગ્રહણમ્ અવયવ્યસિદ્ધેઃ ॥
યદ્ય્ અવયવી નાસ્તિ સર્વસ્ય ગ્રહણં નોપપદ્યતે। કિં તત્ સર્વમ્? દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાઃ। કથં કૃત્વા? પરમાણુસમવસ્થાનં તાવદ્ દર્શનવિષયો ન ભવત્ય્ અતીન્દ્રિયત્વાદ્ અણૂનામ્, દ્રવ્યાન્તરઞ્ ચાવયવિભૂતં દર્શનવિષયો નાસ્તિ, દર્શનવિષયસ્થાશ્ ચેમે દ્રવ્યાદયો ગૃહન્તે તે નિરધિષ્ઠાના ન ગૃહ્યેરન્। ગૃહ્યન્તે તુ કુમ્ભો ઽયં શ્યામ એકો મહાન્ સંયુક્તઃ સ્પન્દતે અસ્તિ મૃન્મયશ્ ચેતિ, સન્તિ ચેમે ગુણાદયો ધર્મા ઇતિ। તેન સર્વસ્ય ગ્રહણાત્ પશ્યામો ઽસ્તિ દ્રવ્યાન્તરભૂતો .વયવીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.35 **********************
% પ્.498
ન્ય્સ્_2,1.35: ધારણાકર્ષણોપપત્તેશ્ ચ ॥
અવયવ્ય્ અર્થાન્તરભૂત ઇતિ।
સઙ્ગ્રહકારિતે વૈ ધારણાકર્ષણે। સંગ્રહો નામ સંયોગસહચરિતં ગુણાન્તરં સ્નેહદ્રવત્વકારિતમ્, અપાં સંયોગાદ્ આમે કુમ્ભે, અગ્નિસંયોગાત્ પક્વે। યદિ ત્વ્ અવયવિકારિતે અભવિષ્યતાં પાંશુરાશિપ્રભૃતિશ્વ્ અપ્ય્ અજ્ઞાસ્યેતામ્। દ્રવ્યાન્તરાનુત્પત્તૌ ચ તૃણોપલકાષ્ઠાદિષુ જતુસંગૃહીતેષ્વ્ અપિ નાભાવિષ્યતામ્ ઇતિ।
% પ્.499
અથાવયવિનં પ્રત્યાચક્ષાણકો મા ભૂત્ પ્રત્યક્ષલોપ ઇત્ય્ અણુસઞ્ચયં દર્શનવિષયં પ્રતિજાનાનઃ કિમ્ અનુયોક્તવ્ય ઇતિ। એકમ્ ઇદં દ્રવ્યમ્ ઇત્ય્ એકવુદ્ધેર્ વિષયં પર્યનુયોજ્યઃ --- કિમ્ એકબુદ્ધિર્ અભિન્નાર્થવિષયેતિ આહોસ્વિત્ ભિન્નાર્થવિષયેતિ। અભિન્નાર્થવિષયેતિ ચેત્ ---
% ચેત્ ---] પ્.500
અર્થાન્તરાનુજ્ઞાનાદ્ અવયવવિસિદ્ધિઃ। નાનાર્થવિષયેતિ ચેત્ --- ભિન્નેષ્વ્ એકદર્શનાનુપપત્તિઃ અનેકસ્મિન્ન્ એક ઇતિ વ્યાહતા બુદ્ધિર્ ન દૃશ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.36 **********************
ન્ય્સ્_2,1.36: સેનાવનવત્ ગ્રહણમ્ ઇતિ ચેન્ નાતીન્દ્રિયત્વાદ્ અણૂનામ્ ॥
યથા સેનાઙ્ગેષુ વનાઙ્ગેષુ ચ દૂરાદ્ અગૃહ્યમાણપૃથક્ત્વેષ્વ્ એકમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ ઉપપદ્યતે બુદ્ધિઃ એવમ્ અણુષુ સઞ્ચિતેષ્વ્ અગૃહ્યમાણપૃથક્ત્વેષ્વ્ એકમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ ઉપપદ્યતે બુદ્ધિર્ ઇતિ। યથા ગૃહ્યમાણપૃથક્ત્વાનાં સેનાવનાઙ્ગાનામ્ આરાત્ કારણાન્તરતઃ પૃથક્ત્વસ્યાગ્રહણમ્,
% પ્.501
યથા ગૃહ્યમાણજાતીનાં પલાશ ઇતિ વા ખદિર ઇતિ વા નારાજ્ જાતિગ્રહણં ભવતિ। યથા ગૃહ્યમાણપ્રસ્પન્દાનાં નારાત્ સ્પન્દગ્રહણમ્, ગૃહ્યમાણે ચાર્થજાતે પૃથક્ત્વસ્યાગ્રહણાદ્ એકમ્ ઇતિ ભાક્તઃ પ્રત્યયો ભવતિ, ન ત્વ્ અણૂનાં ગૃહ્યમાણપૃથક્ત્વાનાં કારણતઃ પૃથક્ત્વસ્યાગ્રહણાદ્ ભાક્ત એકપ્રત્યયઃ, અતીન્દ્રિયત્વાદ્ અણૂનામ્ ઇતિ।
% પ્.503
ઇદમ્ એવ ચ પરીક્ષ્યતે કિમ્ એકપ્રત્યયો ણુસઞ્ચયવિષય આહોસ્વિત્ નેતિ, અણુસઞ્ચય એવ સેનાવનાઙાનિ। ન ચ પરીક્ષ્યમાણમ્ ઉદાહરણમ્ ઇતિ યુક્તં સાધ્યત્વાદ્ ઇતિ।
દૃષ્ટમ્ ઇતિ ચેન્ ન તદ્વિષયસ્ય પરીક્ષોપપત્તેઃ। યદ્ અપિ મન્યેત દૃષ્ટમ્ ઇદં સેનાવનાઙ્ગાનાં પૃથક્ત્વસ્યાગ્રહણાદ્ અભેદેનૈકમ્ ઇતિ ગ્રહણમ્, ન ચ દૃષ્ટં શક્યં પ્રત્યાખ્યાતુમ્ ઇતિ, તચ્ ચ નૈવમ્, તદ્વિષયસ્ય પરીક્ષોપપત્તેઃ --- દર્શનવિષય એવાયં પરીક્ષ્યતે યો ઽયમ્ એકમ્ ઇતિ પ્રત્યયો દૃશ્યતે, સ પરીક્ષ્યતે કિં દ્રવ્યાન્તરવિષયો વા અથાણુસઞ્ચયવિષય ઇતિ। અત્ર દર્શનમ્ અન્યતરસ્ય સાધકં ન ભવતિ। નાનાભાવે ચાણૂનાં પૃથક્ત્વસ્યાગ્રહણાદ્ અભેદેનૈકમ્ ઇતિ ગ્રહણમ્ અતસ્મિંસ્ તદ્ ઇતિ પ્રત્યયઃ, યથા સ્થાણૌ પુરુષ ઇતિ। તતઃ કિમ્?
% કિમ્?] પ્.504
અતસ્મિંસ્ તદ્ ઇતિ પ્રત્યયસ્ય પ્રધાનાપેક્ષિત્વાત્ પ્રધાનસિદ્ધિઃ। સ્થાણૌ પુરુષ ઇતિ પ્રત્યયસ્ય કિં પ્રધાનમ્? સો ઽસૌ પુરુષે પુરુષપ્રત્યયઃ, તસ્મિન્ સતિ પુરુષસામાન્યગ્રહણાત્ સ્થાણૌ પુરુષો .યમ્ ઇતિ। એવં નાનાભૂતેષ્વ્ એકમ્ ઇતિ સામાન્યગ્રહણાત્ પ્રધાને સતિ ભવિતુમ્ અર્હતિ। પ્રધાનં ચ સર્વસ્યાગ્રહણાદ્ ઇતિ નોપપદ્યતે। તસ્માદ્ અભિન્ન એવાયમ્ અભેદપ્રત્યય એકમ્ ઇતિ।
% પ્.505
ઇન્દ્રિયાન્તરવિષયેષ્વ્ અભેદપ્રત્યયઃ પ્રધાનમ્ ઇતિ ચેદ્, ન વિશેષહેત્વભાવાદ્ દૃષ્ટાન્તાવ્યવસ્થા --- શ્રોત્રાદિવિષયેષુ શબ્દાદિષ્વ્ અભિન્નેષ્વ્ એકપ્રત્યયઃ પ્રધાનમ્ અનેકસ્મિન્ન્ એકપ્રત્યયસ્યેતિ। એવં ચ સતિ દૃષ્ટાન્તોપાદાનં ન વ્યવતિષ્ઠતે વિશેષહેત્વભાવાત્। અણુષુ સંશિતેષ્વ્ એકપ્રત્યયઃ કિમ્ અતસ્મિંસ્ તદ્ ઇતિ પ્રત્યયઃ સ્થાણૌ પુરુષપ્રત્યયવત્, અથાર્થસ્ય તથાભાવાત્ તસ્મિંસ્ તદ્ ઇતિ પ્રત્યયઃ યથા શબ્દસ્યૈકત્વાદ્ એકઃ શબ્દ ઇતિ વિશેષહેતુપરિગ્રહણમ્ અન્તરેણ દૃષ્ટાન્તૌ સંશયમ્ આપાદયત ઇતિ। કુમ્ભવત્સઞ્ચયમાત્રં ગન્ધાદયો ઽપીત્ય્ અનુદાહરણં ગન્ધાદય ઇતિ।
% -દાહરણં ગન્ધાદય ઇતિ।] પ્.507
એવં પરિમાણસંયોગસ્પન્દજાતિવિશેષપ્રત્યયાન્ અપ્ય્ અનુયોક્તવ્યઃ, તેષુ ચૈવં પ્રસઙ્ગ ઇતિ।
એકત્વબુદ્ધિસ્ તસ્મિંસ્ તદ્ ઇતિ પ્રત્યય ઇતિ વિશેષહેતુર્ મહદ્ ઇતિ પ્રત્યયેન સામાનાધિકરણ્યાત્ --- એકમ્ ઇદં મહચ્ ચેતિ એકવિષયૌ પ્રત્યયૌ સમાનાધિકરણૌ ભવતઃ તેન વિજ્ઞાયતે યન્ મહત્ તદ્ એકમ્ ઇતિ। અણુસમૂહાતિશયગ્રહણં મહત્પ્રત્યય ઇતિ ચેત્ સો .યમ્ અમહત્સુ અણુષુ મહત્પ્રત્યયો ઽતસ્મિંસ્ તદ્ ઇતિ પ્રત્યયો ભવતીતિ। કિં ચાતઃ? અતસ્મિંસ્ તદ્ ઇતિ પ્રત્યયસ્ય પ્રધાનાપેક્ષિત્વાત્ પ્રધાનસિદ્ધિર્ ઇતિ ભવિતવ્યં મહત્ય્ એવ મહત્પ્રત્યયેનેતિ।
% પ્.508
અણુઃ શબ્દો મહાન્ ઇતિ ચ વ્યવસાયાત્ પ્રધાનસિદ્ધિર્ ઇતિ ચેત્, ન મન્દતીવ્રતાગ્રહણમ્ ઇયત્તાનવધારણાત્ --- યથા દ્રવ્યે અણુઃ શબ્દો ઽલ્પો મન્દ ઇત્ય્ એતસ્ય ગ્રહણં મહન્ શબ્દઃ પટુસ્ તીવ્ર ઇત્ય્ એતસ્ય ગ્રહણમ્। કસ્માત્? ઇયત્તાનવધારણાત્। ન હ્ય્ અયં મહાન્ શબ્દ ઇતિ વ્યવસ્યન્ન્ ઇયાન્ અયમ્ ઇત્ય્ અવધારયતિ, યથા બદરામલકબિલ્વાદીનિ।
% પ્.509
સંયુક્તે ઇમે ઇતિ ચ દ્વિત્વસમાનાશ્રયપ્રાપ્તિગ્રહણમ્ --- દ્વૌ સમુદાયાવ્ આશ્રયઃ સંયોગસ્યેતિ ચેત્ કો ઽયં સમુદાયઃ? પ્રાપ્તિર્ અનેકસ્યાનેકા વા પ્રાપ્તિર્ એકસ્ય સમુદાય ઇતિ ચેત્ પ્રાપ્તેર્ અગ્રહણં પ્રાપ્ત્યાશ્રિતાયાઃ। સંયુક્તે ઇમે વસ્તુની ઇતિ નાત્ર દ્વે પ્રાપ્તી સંયુક્તે ગૃહ્યેતે।
અનેકસમૂહઃ સમુદાય ઇતિ ચેત્, ન દ્વિત્વેન સમાનાધિકરણસ્ય ગ્રહણાત્। દ્વાવ્ ઇમૌ સંયુક્તાવ્ અર્થાવ્ ઇતિ ગ્રહણે સતિ નાનેકસમૂહાશ્રયઃ સંયોગો ગૃહ્યતે। ન ચ દ્વયોર્ અણ્વોર્ ગ્રહણમ્ અસ્તિ। તસ્માન્ મહતી દ્વિત્વાશ્રયભૂતે દ્રવ્યે સંયોગસ્ય સ્થાનમ્ ઇતિ।
% પ્.510
પ્રત્યાસત્તિઃ પ્રતીઘાતાવસાના સંયોગો નાર્થાન્તરમ્ ઇતિ ચેત્, નાર્થાન્તરહેતુત્વાત્ સંયોગસ્ય। શબ્દરૂપાદિસ્પન્દાનાં હેતુઃ સંયોગઃ। ન ચ દ્રવ્યયોર્ ગુણાન્તરોપજનનમ્ અન્તરેણ શબ્દે રૂપાદિષુ સ્પન્દે ચ કારણત્વં ગૃહ્યતે, તસ્માદ્ ગુણાન્તરમ્। પ્રત્યયવિષયશ્ ચાર્થાન્તરં તત્પ્રતિષેધો વા, કુણ્ડલી ગુરુર્ અકુણ્ડલશ્ છાત્ર ઇતિ। સંયોગબુદ્ધેશ્ ચ યદ્ય્ અર્થાન્તરં ન વિષયઃ અર્થાન્તરપ્રતિષેધસ્ તર્હિ વિષયઃ, તત્ર પ્રતિષિધ્યમાનવચનમ્ --- સંયુક્તે દ્રવ્યે ઇતિ યદ્ અર્થાન્તરમ્ અન્યત્ર દૃષ્ટમ્ ઇહ પ્રતિષિધ્યતે તદ્વક્તવ્યમ્ ઇતિ। દ્વયોર્ મહતોર્ આશ્રિતસ્ય ગ્રહણાન્ નાણ્વાશ્રય ઇતિ।
% પ્.511
જાતિવિશેષસ્ય પ્રત્યયાનુવૃત્તિલિઙ્ગસ્યાપ્રત્યાખ્યાનમ્, પ્રત્યાખ્યાને વા પ્રત્યયવ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ। વ્યધિકરણસ્યાનભિવ્યક્તેર્ અધિકરણવચનમ્। અણુસમવસ્થાનં વિષય ઇતિ ચેત્ પ્રાપ્તાપ્રાપ્તસામર્થ્યવચનમ્ --- કિમ્ અપ્રાપ્તે અણુસમવસ્થાને તદાશ્રયો જાતિવિશેષો ગૃહ્યતે અથ પ્રાપ્તે ઇતિ। અપ્રાપ્તે ગ્રહણમ્ ઇતિ ચેત્ વ્યવહિતસ્યાણુસમવસ્થાનસ્યાપ્ય્ ઉપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ, વ્યવહિતે ઽણ્સમવસ્થાને તદાશ્રયો જાતિવિશેષો ગૃહ્યેત। પ્રાપ્તે ગ્રહણમ્ ઇતિ ચેત્,
% ચેત્,] પ્.512
મધ્યપરભાગયોર્ અપ્રાપ્તાવ્ અનભિવ્યક્તિઃ। યાવત્ પ્રાપ્તં ભવતિ તાવત્ય્ અભિવ્યક્તિર્ ઇતિ ચેત્, તાવતો ઽધિકરણત્વમ્ અણુસમવસ્થાનસ્ય। યાવતિ પ્રાપ્તે જાતિવિશેષે ગૃહ્યતે તાવદ્ અસ્યાધિકરણમ્ ઇતિ પ્રાપ્તં ભવતિ। તત્રૈકસમુદાયે પ્રતીયમાને ઽર્થભેદઃ। એવં ચ સતિ યો ઽયમ્ અણુસમુદાયો વૃક્ષ ઇતિ પ્રતીયતે તત્ર વૃક્ષબહુત્વં પ્રતીયેત, યત્ર યત્ર હ્ય્ અણુસમુદાયસ્ય ભાગે વૃક્ષત્વં ગૃહ્યતે સ સ વૃક્ષ ઇતિ। તસ્માત્ સમુદિતાણુસમવસ્થાનસ્યાર્થાન્તરસ્ય જાતિવિશેષાભિવ્યક્તિવિષયત્વાદ્ અવયવ્યર્થાન્તરભૂત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.37 **********************
% પ્.514
પરીક્ષિતં પ્રત્યક્ષમ્। અનુમાનમ્ ઇદાનીં પરીક્ષ્યતે ---
ન્ય્સ્_2,1.37: રોધોપઘાતસાદૃશ્યેભ્યો વ્યભિચારાદ્ અનુમાનમ્ અપ્રમાણમ્ ॥
અપ્રમાણમ્ ઇતિ એકદાપ્ય્ અર્થસ્ય ન પ્રતિપાદકમ્ ઇતિ। રોધાદ્ અપિ નદી પૂર્ણા ગૃહ્યતે, તદા ચોપરિષ્ટાદ્ વૃષ્ટો દેવ ઇતિ મિથ્યાનુમાનમ્। નીડોપઘાતાદ્ અપિ પિપીલિકાણ્ડસઞ્ચારો ભવતિ, તદા ચ ભવિષ્યતિ વૃષ્ટિર્ ઇતિ મિથ્યાનુમાનમ્ ઇતિ। પુરુષો ઽપિ મયૂરવાશિતમ્ અનુકરોતિ તદા ઽપિ શબ્દસાદૃશ્યાન્ મિથ્યાનુમાનં ભવતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.38 **********************
% પ્.516
ન્ય્સ્_2,1.38: નૈકદેશત્રાસસાદૃશ્યેભ્યો ઽર્થાન્તરભાવાત્ ॥
નાયમ્ અનુમાનવ્યભિચારઃ, અનનુમાને તુ ખલ્વ્ અયમ્ અનુમાનાભિમાનઃ। કથમ્? નાવિશિષ્ટો લિઙ્ગં ભવિતુમ્ અર્હતિ। પૂર્વોદકવિશિષ્ટં ખલુ વર્ષોદકં શીગ્રતરત્વં સ્રાતસો બહુતરફેનફલપર્ણકાષ્ઠાદિવહનં ચોપલભમાનઃ પૂર્ણત્વેન નદ્યા ઉપરિ વૃષ્ટો દેવ ઇત્ય્ અનુમિનોતિ નોદકવૃદ્ધિમાત્રેણ। પિપીલિકાપ્રાયસ્યાણ્ડસઞ્ચારે ભવિષ્યતિ વૃષ્ટિર્ ઇત્ય્ અનુમીયતે ન કાસાઞ્ચિદ્ ઇતિ। નેદં મયૂરવાશિતં તત્સદૃશો ઽયં શબ્દ ઇતિ વિશેષાપરિજ્ઞાનાન્ મિથ્યાનુમાનમ્ ઇતિ। યસ્ તુ સદૃશાદ્ વિશિષ્ટાચ્ છબ્દાદ્ વિશિસ્ટમયૂરવાશિતં ગૃહ્ણાતિ તસ્ય વિશિષ્ટો ઽર્થો ગૃહ્યમાણો લિઙ્ગમ્, યથા સર્પાદીનામ્ ઇતિ। સો ઽયમ્ અનુમાતુર્ અપરાધો નાનુમાનસ્ય, યો ઽર્થવિશેષેણાનુમેયમ્ અર્થમ્ અવિશિષ્ટાર્થદર્શનેન બુભુત્સત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.39 **********************
% પ્.517
ત્રિકાલવિષયમ્ અનુમાનં ત્રૈકાલ્યગ્રહણાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્। અત ચ ---
ન્ય્સ્_2,1.39: વર્તમાનાભાવઃ પતતઃ પતિતપતિતવ્યકાલોપપત્તેઃ ॥
વૃન્તાત્ પ્રચ્યુતસ્ય ફલસ્ય ભૂમૌ પ્રત્યાસીદતો યદૂર્ધ્વં સ પતિતો ઽધ્વા તત્સંયુક્તઃ કાલઃ પતિતકાલઃ, યો ઽધસ્તાત્ સ પતિતવ્યો ઽધ્વા, તત્સંયુક્તઃ કાલઃ પતિતવ્યકાલઃ। નેદાનીં તૃતીયો ઽધ્વા વિદ્યતે યત્ર પતતીતિ વર્તમાનઃ કાલો ગૃહ્યેત। તસ્માદ્ વર્તમાનઃ કાલો ન વિદ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.40 **********************
% પ્.520
ન્ય્સ્_2,1.40: તયોર્ અપ્ય્ અભાવો વર્તમાનાભાવે તદપેક્ષત્વાત્ ॥
નાધ્વવ્યઙ્ગ્યઃ કાલઃ। કિં તર્હિ? ક્રિયાવ્યઙ્ગ્યઃ પતતીતિ। યદા પતનક્રિયા વ્યુપરતા ભવતિ સ કાલઃ પતિતકાલઃ। યદોત્પત્સ્યતે સ પતિતવ્યકાલઃ।
% પ્.521
યદા દ્રવ્યે વર્તમાના ક્રિયા ગૃહ્યતે સ વર્તમાનઃ કાલઃ। યદિ ચાયં દ્રવ્યે વર્તમાનં પતનં ન ગૃહ્ણાતિ કસ્યોપરમમ્ ઉત્પત્સ્યમાનતાં વા પ્રતિપદ્યતે। પતિતઃ કાલ ઇતિ ભૂતા ક્રિયા, પતિતવ્યઃ કાલ ઇતિ ચોત્પત્સ્યમાના ક્રિયા, ઉભયોઃ કાલયોઃ ક્રિયાહીનં દ્રવ્યમ્; અધઃ પતતીતિ ક્રિયાસમ્બદ્ધમ્। સો ઽયં ક્રિયાદ્રવ્યયોઃ સમ્બન્ધં ગૃહ્ણાતીતિ વર્તમાનઃ કાલઃ, તદાશ્રયૌ ચેતરૌ કાલૌ તદહાવે ન સ્યાતામ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.41 **********************
% પ્.522
અથાપિ ---
ન્ય્સ્_2,1.41: નાતીતાનાગતયોર્ ઇતરેતરાપેક્ષા સિદ્ધિઃ ॥
યદ્ય્ અતીતાનાગતાવ્ ઇતરેતરાપેક્ષૌ સિધ્યેતાં પ્રતિપદ્યેમહિ વર્તમાનવિલોપમ્। નાતીતાપેક્ષાનાગતસિદ્ધિઃ નાપ્ય્ અનાગતાપેક્ષાતીતસિદ્ધિઃ। કયા યુક્ત્યા? કેન કલ્પેનાતીતઃ કથમ્ અતીતાપેક્ષાનાગતસિદ્ધિઃ, કેન ચ કલ્પેનાનાગત ઇતિ નૈતચ્ છક્યં નિર્વક્તુમ્ અવ્યાકરણીયમ્ એતદ્ વર્તમાનલોપ ઇતિ। યચ્ ચ મન્યેત હ્રસ્વદીર્ઘયોઃ સ્થલનિમ્નયોશ્ છાયાતપયોશ્ ચ યથેતરેતરાપેક્ષયા સિદ્ધિર્ એવમ્ અતીતાનાગતયોર્ ઇતિ, તન્ નોપપદ્યતે વિશેષહેત્વભાવાત્। દૃષ્ટાન્તવત્ પ્રતિદૃષ્ટાન્તો ઽપિ પ્રસજ્યતે, યથા રૂપસ્પર્શૌ ગન્ધરસૌ નેતરેતરાપેક્ષૌ સિદ્ધ્યતઃ એવમ્ અતીતાનાગતાવ્ ઇતિ નેતરેતરાપેક્ષા કસ્યચિત્ સિદ્ધિર્ ઇતિ।
% સિદ્ધ્યતઃ એવમ્ ... સિદ્ધિર્ ઇતિ।] પ્.523
યસ્માદ્ એકાભાવે ણ્યતરાભાવાદ્ ઉભયાભાવઃ --- યદ્ય્ એકસ્યાન્યતરાપેક્ષા સિદ્ધિર્ અન્યતરસ્યેદાનીં કિમ્ અપેક્ષા? યદ્ય્ અન્યતરસ્યૈકાપેક્ષા સિદ્ધિર્ એકસ્યેદાનીં કિમ્ અપેક્ષા? એવમ્ એકસ્યાભાવે અન્યતરન્ ન સિધ્યતીત્ય્ ઉભયાભાવઃ પ્રસજ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.42 **********************
અર્થસદ્ભાવવ્યઙ્ગ્યશ્ ચાયં વર્તમાનઃ કાલઃ, વિદ્યતે દ્રવ્યં વિદ્યતે ગુણઃ વિદ્યતે કર્મેતિ। યસ્ય ચાયં નાસ્તિ, તસ્ય ---
ન્ય્સ્_2,1.42: વર્તમાનાભાવે સર્વાગ્રહણં પ્રત્યક્ષાનુપપત્તેઃ ॥
પ્રત્યક્ષમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજમ્, ન ચાવિદ્યમાનમ્ અસદ્ ઇન્દ્રિયેણ સન્નિકૃષ્યતે। નચાયં વિદ્યમાનં સત્ કિઞ્ચિદ્ અનુજાનાતિ। પ્રત્યક્ષનિમિત્તં પ્રત્યક્ષવિષયઃ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં સર્વં નોપપદ્યતે, પ્રત્યક્ષાનુપપત્તૌ તત્પૂર્વકત્વાદ્ અનુમાનાગમયોર્ અનુપપત્તિઃ। સર્વપ્રમાણવિલોપે સર્વગ્રહણં ન ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.43 **********************
% પ્.524
ઉભયથા ચ વર્તમાનઃ કાલો ગૃહ્યતે ક્વચિદ્ અર્થસદ્ભાવવ્યઙ્ગ્યઃ યથાસ્તિ દ્રવ્યમ્ ઇતિ। ક્વચિત્ ક્રિયાસન્તાનવ્યઙ્ગ્યઃ યથા પચતિ છિનત્તીતિ। નાનાવિધા ચૈકાર્થા ક્રિયા ક્રિયાસન્તાનઃ ક્રિયાભ્યાસશ્ ચ। નાનાવિધા ચૈકાર્થા ક્રિયા પચતીતિ સ્થાલ્યધિશ્રયણમ્ ઉદકાસેચનં તણ્ડુલાવપનમ્ એધોઽપસર્પણમ્ અગ્ન્યભિજ્વાલનં દર્વીઘટ્ટનં મણ્ડસ્રાવણમ્ અધોઽવતારણમ્ ઇતિ।
છિનત્તીતિ ક્રિયાભ્યાસ ઉદ્યમ્યોદ્યમ્ય પરશું દારુણિ નિપાતયન્ છિનત્તીત્ય્ ઉચ્યતે।
% પ્.525
યચ્ ચેદં પચ્યમાનં છિદ્યમાનં ચ તત્ ક્રિયમાણમ્, તસ્મિન્ ક્રિયમાણે ---
ન્ય્સ્_2,1.43: કૃતતાકર્તવ્યતોપપત્તેસ્ તૂભયથા ગ્રહણમ્ ॥
ક્રિયાસન્તાનો ણારબ્ધશ્ ચિકીર્ષિતો .આગતઃ કાલઃ પક્ષ્યતીતિ। પ્રયોજનાવસાનઃ ક્રિયાસન્તાનોપરમઃ અતીતઃ કાલઃ અપાક્ષીદ્ ઇતિ।
% ક્રિયાસન્તાનોપરમઃ અતીતઃ કાલઃ અપાકૃઈદ્ ઇતિ।] પ્.526
આરબ્ધક્રિયાસન્તાનો વર્તમાનઃ કાલઃ પચતીતિ। તત્ર યા ઉપરતા સા કૃતતા। યા ચિકીર્ષિતા સા કર્તવ્યતા। યા વિદ્યમાના સા ક્રિયમાણતા। તદ્ એવં ક્રિયાસન્તાનસ્થસ્ ત્રૈકાલ્યસમાહારઃ પચતિ પચ્યત ઇતિ વર્તમાનગ્રહણેન ગૃહ્યતે, ક્રિયાસન્તાનસ્ય હ્ય્ અત્રાવિચ્છેદો ઽભિધીયતે નારમ્ભો નોપરમ ઇતિ। સો ઽયમ્ ઉભયથા વર્તમાનો ગૃહ્યતે અપવૃક્તો વ્યપવૃક્તશ્ ચાતીતાનાગતાભ્યામ્। સ્થિતિવ્યઙ્ગ્યઃ --- વિદ્યતે દ્રવ્યમ્ ઇતિ। ક્રિયાસન્તાનાવિચ્છેદાભિધાયી ચ ત્રૈકાલ્યાન્વિતઃ --- પચતિ છિનત્તીતિ। અન્યશ્ ચ પ્રત્યાસત્તિપ્રભૃતેર્ અર્થસ્ય વિવક્ષાયાં તદભિધાયી બહુપ્રકારો લોકેષુ ઉત્પ્રેક્ષિતવ્યઃ। તસ્માદ્ અસ્તિ વર્તમાનઃ કાલ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.44 **********************
% પ્.527
ન્ય્સ્_2,1.44: અત્યન્તપ્રાયૈકદેશસાધર્મ્યાદ્ ઉપમાનસિદ્ધિઃ ॥
અત્યન્તસાધર્મ્યાદ્ ઉપમાનં ન સિધ્યતિ। ન ચૈવં ભવતિ યથા ગૌર્ એવં ગૌર્ ઇતિ।
% ગૌર્ ઇતિ] પ્.528
પ્રાયઃસાધર્મ્યાદ્ ઉપમાનં ન સિધ્યતિ, ન હિ ભવતિ યથાનડ્વાન્ એવં મહિષ ઇતિ। એકદેશસાધર્મ્યાદ્ ઉપમાનં ન સિધ્યતિ, ન હિ સર્વેણ સર્વમ્ ઉપમીયત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.45 **********************
ન્ય્સ્_2,1.45: પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાદ્ ઉપમાનસિદ્ધેર્ યથોક્તદોષાનુપપત્તિઃ ॥
ન સાધર્મ્યસ્ય કૃત્સ્નપ્રાયાલ્પભાવમ્ આશ્રિત્યોપમાનં પ્રવર્તતે। કિં તર્હિ?
% પ્.529
પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનભાવમ્ આશ્રિત્ય પ્રવર્તતે। યત્ર ચૈતદ્ અસ્તિ ન તત્રોપમાનં પ્રતિષેદ્ધું શક્યમ્। તસ્માદ્ યથોક્તદોષો નોપપદ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.46 **********************
અસ્તુ તર્હ્ય્ ઉપમાનમ્ અનુમાનમ્ ---
ન્ય્સ્_2,1.46: પ્રત્યક્ષેણાપ્રત્યક્ષસિદ્ધેઃ ॥
યથા ધૂમેન પ્રત્યક્ષેણાપ્રત્યક્ષસ્ય વહ્નેર્ ગ્રહણમ્ અનુમાનમ્, એવં ગવા પ્રત્યક્ષેણાપ્રત્યક્ષસ્ય ગવયસ્ય ગ્રહણમ્ ઇતિ નેદમ્ અનુમાનાદ્ વિશિષ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.47 **********************
% પ્.530
વિશિષ્યત ઇત્ય્ આહ। કયા યુક્ત્યા?
ન્ય્સ્_2,1.47: નાપ્રત્યક્ષે ગવયે પ્રમાણાર્થમ્ ઉપમાનસ્ય પશ્યામઃ ॥
યદા હ્ય્ અયમ્ ઉપયુક્તોપમાનો ગોદર્શી ગવયસમાનમ્ અર્થં પશ્યતિ તદાયં ગવય ઇત્ય્ અસ્ય સંજ્ઞાશબ્દસ્ય વ્યવસ્થાં પ્રતિપદ્યતે ન ચૈવમ્ અનુમાનમ્ ઇતિ। પરાર્થં ચોપમાનમ્ --- યસ્ય હ્ય્ ઉપમાનમ્ અપ્રસિદ્ધં તદર્થં પ્રસિદ્ધોભયેન ક્રિયત ઇતિ પરાર્થમ્ ઉપમાનમ્ ઇતિ ચેત્; ન,
% પ્.531
સ્વયમ્ અધ્યવસાયાત્ --- ભવતિ ચ ભોઃ સ્વયમ્ અધ્યવસાયઃ યથા ગૌર્ એવં ગવય ઇતિ। નાધ્યવસાયઃ પ્રતિષિધ્યતે ઉપમાનં તુ તન્ ન ભવતિ ``પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનમ્ ઉપમાનમ્ઽઽ। ન ચ યસ્યોભયં પ્રસિદ્ધં તં પ્રતિ સાધ્યસાધનભાઅવો વિદ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.48 **********************
અથાપિ ---
ન્ય્સ્_2,1.48: તથેત્ય્ ઉપસંહારાદ્ ઉપમાનસિદ્ધેર્ નાવિશેષઃ ॥
તથેતિ સમાનધર્મોપસંહારાદ્ ઉપમાનં સિધ્યતિ નાનુમાનમ્। અયં ચાનયોર્ વિશેષ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.49 **********************
% પ્.534
ન્ય્સ્_2,1.49: શબ્દો ઽનુમાનમ્ અર્થસ્યાનુપલબ્ધેર્ અનુમેયત્વાત્ ॥
શબ્દો ઽનુમાનમ્, ન પ્રમાણાન્તરમ્। કસ્માત્? શબ્દાર્થસ્યાનુમેયત્વાત્। કથમ્ અનુમેયત્વમ્? પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલબ્ધેઃ। યથાનુપલભ્યમાનો લિઙ્ગી મિતેન લિઙ્ગેન પશ્ચાન્ મીયત ઇતિ અનુમાનમ્। એવં મિતેન શબ્દેન પશ્ચાન્ મીયતે અર્થો ઽનુપલભ્યમાન ઇત્ય્ અનુમાનં શબ્દઃ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.50 **********************
ઇતશ્ ચાનુમાનં શબ્દઃ।
ન્ય્સ્_2,1.50: ઉપલબ્ધેર્ અદ્વિપ્રવૃત્તિત્વાત્ ॥
પ્રમાણાન્તરભાવે દ્વિપ્રવૃત્તિર્ ઉપલબ્ધિઃ, અન્યથા હ્ય્ ઉપલબ્ધિર્ અનુમાને અન્યથોપમાને તદ્ વ્યાખ્યાતમ્। શબ્દાનુમાનયોસ્ તૂપલબ્ધિર્ અદ્વિપ્રવૃત્તિઃ યથાનુમાને તથા શબ્દે ઽપિ। વિશેષાભાવાદ્ અનુમાનં શબ્દ ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.51 **********************
% પ્.535
ન્ય્સ્_2,1.51: સમ્બન્ધાચ્ ચ ॥
શબ્દો ઽનુમાનમ્ ઇતિ વર્તતે। સમ્બદ્ધયોશ્ ચ શબ્દાર્થયોઃ સમ્બન્ધપ્રસિદ્ધૌ શબ્દોપલબ્ધેર્ અર્થગ્રહણં યથા સમ્બદ્ધયોર્ લિઙ્ગલિઙિનોઃ સમ્બન્ધપ્રતીતૌ લિઙ્ગોપલબ્ધૌ લિઙ્ગિગ્રહણમ્ ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.52 **********************
% પ્.536
યત્ તાવદ્ અર્થસ્યાનુમેયત્વાદ્ ઇતિ તન્ ન---
ન્ય્સ્_2,1.52: આપ્તોપદેશસામર્થ્યાચ્ છબ્દાદ્ અર્થસમ્પ્રત્યયઃ ॥
સ્વર્ગઃ અપ્સરસઃ ઉત્તરાઃ કુરવઃ સપ્ત દ્વીપાઃ સમુદ્રો લોકસન્નિવેશ ઇત્ય્ એવમાદેર્ અપ્રત્યક્ષસ્યાર્થસ્ય ચ શબ્દમાત્રાત્ પ્રત્યયઃ, કિં તર્હિ? આપ્તૈર્ અયમ્ ઉક્તાઃ શબ્દ ઇત્ય્ અતઃ સમ્પ્રત્યયઃ વિપર્યયેણ સમ્પ્રત્યયાભાવાત્; ન ત્વ્ એવમ્ અનુમાનમ્ ઇતિ।
% પ્.538
યત્ પુનર્ ઉપલબ્ધેર્ અદ્વિપ્રવૃત્તિત્વાદ્ ઇતિ, અયમ્ એવ શબ્દાનુમાનયોર્ ઉપલબ્ધેઃ પ્રવૃત્તિભેદઃ; તત્ર વિશેષે સત્ય્ અહેતુર્ વિશેષાભાવાદ્ ઇતિ।
% પ્.539
યત્ પુનર્ ઇદં સમ્બન્ધાચ્ ચેતિ, અસ્તિ ચ શબ્દાર્થયોઃ સમ્બન્ધો ઽનુજ્ઞાતઃ, અસ્તિ ચ પ્રતિષિદ્ધઃ। અસ્યેદમ્ ઇતિ ષષ્ઠીવિશિષ્ટસ્ય વાક્યસ્યાર્થવિશેષો ઽનુજ્ઞાતઃ, પ્રાપ્તિલક્ષણસ્ તુ શબ્દાર્થયોઃ સમ્બન્ધઃ પ્રતિષિદ્ધઃ। કસ્માત્? પ્રમાણતો ઽનુપલબ્ધેઃ---પ્રત્યક્ષતસ્ તાવચ્ છબ્દાર્થપ્રાપ્તેર્ નોપલબ્ધિર્ અતીન્દ્રિયત્વાત્। યેનેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે શબ્દસ્ તસ્ય વિષયભાવમ્ અતિવૃત્તો ઽર્થો ન ગૃહ્યતે। અસ્તિ ચાતીન્દ્રિયવિષયભૂતો ઽપ્ય્ અર્થઃ સમાનેન ચેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યમાણયોઃ પ્રાપ્તિર્ ગૃહ્યત ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.53 **********************
% પ્.540
ન્ય્સ્_2,1.53: પૂરણપ્રદાહપાટનાનુપલબ્ધેશ્ ચ સમ્બન્ધાભાવઃ ॥
પ્રાપ્તિલક્ષણે ચ ગૃહ્યમાણે સમ્બન્ધે શબ્દાર્થયોઃ શબ્દાન્તિકે વાર્થઃ સ્યાત્, અર્થાન્તિકે વા શબ્દઃ સ્યાત્, ઉભયં વોભયત્ર। અથ ખલ્વ્ ઉભયમ્?
સ્થાનકરણાભાવાદ્ ઇતિ ચાર્થઃ। ન ચાયમ્ અનુમાનતો ઽપ્ય્ ઉપલભ્યતે શબ્દાન્તિકે ઽર્થ ઇતિ। એતસ્મિન્ પક્ષે ઽપ્ય્ આસ્યસ્થાનકરણોચ્ચારણીયઃ શબ્દસ્ તદન્તિકે ઽર્થ ઇત્ય્ અન્નાગ્ન્યસિશબ્દોચ્ચારણે પૂરણપાહપાટનાનિ ગૃહ્યેરન્, ન ચ ગૃહ્યન્તે; અગ્રહણાત્ નાનુમેયઃ પ્રાપ્તિલક્ષણઃ સમ્બન્ધઃ।
% પ્.541
અર્થાન્તિકે શબ્દ ઇતિ સ્થાનકરણાસમ્ભવાદ્ અનુચ્ચારણમ્---સ્થાનં કણ્ઠાદયઃ, કરણં પ્રયત્નવિશેષઃ, તસ્યાર્થાન્તિકે ઽનુપપત્તિર્ ઇતિ। ઉભયપ્રતિષેધાચ્ ચ નોભયમ્। તસ્માન્ ન શબ્દેનાર્થઃ પ્રાપ્ત ઇતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.54 **********************
% પ્.542
ન્ય્સ્_2,1.54: શબ્દાર્થવ્યવસ્થાનાદ્ અપ્રતિષેધઃ ॥
શબ્દાદ્ અર્થપ્રત્યયસ્ય વ્યવસ્થાદર્શનાદ્ અનુમીયત અસ્તિ શબ્દાર્થસમ્બન્ધો વ્યવસ્થાકારણમ્। અસમ્બન્ધે હિ શબ્દમાત્રાદ્ અર્થમાત્રે પ્રત્યયપ્રસઙ્ગઃ। તસ્માદ્ અપ્રતિષેધઃ સમ્બન્ધસ્યેતિ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.55 **********************
% પ્.543
અત્ર સમાધિઃ---
ન્ય્સ્_2,1.55: ન સામાયિકત્વાચ્ છબ્દાર્થસમ્પ્રત્યયસ્ય ॥
ન સમ્બન્ધકારિતં શબ્દાર્થવ્યવસ્થાનમ્। કિં તર્હિ? સમયકારિતમ્। યત્ તદ્ અવોચામ અસ્યેદમ્ ઇતિ ષષ્ઠીવિશિષ્ટસ્ય વાક્યસ્યાર્થવિશેષો ઽનુજ્ઞાતઃ શબ્દાર્થયોઃ સમ્બન્ધ ઇતિ સમયં તમ્ અવોચામ ઇતિ। કઃ પુનર્ અયં સમયઃ? અસ્ય શબ્દસ્યેદમ્ અર્થજાતમ્ અભિધેયમ્ ઇત્ય્ અભિધાનાભિધેયનિયમનિયોગઃ। તસ્મિન્ન્ ઉપયુક્તે શબ્દાદ્ અર્થસમ્પ્રત્યયો ભવતિ। વિપર્યયે હિ શબ્દશ્રવણ ઽપિ પ્રત્યયાભાવઃ। સમ્બન્ધવાદિનો ઽપિ ચાયમ્ અવર્જનીય ઇતિ।
% પ્.544
પ્રયુજ્યમાનગ્રહણાચ્ ચ સમયોપયોગો લૌકિકાનામ્। સમયપરિપાલનાર્થં ચેદં પદલક્ષણાયા વાચાન્વાખ્યાનં વ્યાકરણમ્ વાક્યલક્ષણાયા વાચો ઽર્થલક્ષણમ્,
% લક્ષણાયા ... ઽર્થલક્ષણમ્,] પ્.545
પદસમૂહો વાક્યમ્ અર્થપરિસમાપ્રાવ્ ઇતિ। તદ્ એવં પ્રાપ્તિલક્ષણસ્ય શબ્દાર્થસમ્બન્ધસ્યાર્થતુષો ઽપિ અનુમાનહેતુર્ ન ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.56 **********************
% પ્.446(546)
ન્ય્સ્_2,1.56: જાતિવિશેષે ચાનિયમાત્ ॥
સામાયિકઃ શબ્દાદ્ અર્થસમ્પ્રત્યયો ન સ્વાભાવિકઃ। ઋષ્યાર્યમ્લેચ્છાનાં યથાકામં શબ્દવિનિયોગો ઽર્થપ્રત્યાયનાય પ્રવર્તતે। સ્વાભાવિકે હિ શબ્દસ્યાર્થપ્રત્યાયકત્વે યથાકામં ન સ્યાદ્ યથા તૈજસસ્ય પ્રકાશસ્ય રૂપપ્રત્યયહેતુત્વં ન જાતિવિશેષે વ્યભિચરતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.57 **********************
% પ્.547
પુત્રકામેષ્ટિહવનાભ્યાસેષુ---
ન્ય્સ્_2,1.57: તદપ્રામાણ્યમ્ અનૃતવ્યાઘાતપુનરુક્તદોષેભ્યઃ ॥
તસ્યેતિ શબ્દવિશેષમ્ એવાધિકુરુતે ભગવાન્ ઋષિઃ। શબ્દસ્ય પ્રમાણત્વં ન સમ્ભવતિ। કસ્માત્? અનૃતદોષાત્---પુત્રકમેષ્ટૌ ``પુત્રકામઃ પુત્રેષ્ટ્યા યજેતઽઽ ઇતિ; નેષ્ટૌ સંસ્થિતાયાં પુત્રજન્મ દૃશ્યતે। દૃષ્ટાર્થસ્ય વાક્યસ્યાનૃતત્વાદ્ અદૃષ્ટાર્થમ્ અપિ વાક્યમ્ ``અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામઽઽ ઇત્યાદ્ય્ અનૃતમ્ ઇતિ જ્ઞાયતે।
% પ્.548
વિહિતવ્યાઘાતદોષાચ્ ચ, હવને ``ઉદિતે હોતવ્યમ્ અનુદિતે હોતવ્યમ્ સમયાધ્યુષિતે હોતવ્યમ્ઽઽ ઇતિ વિધાય વિહિતં વ્યાહન્તિ---``શ્યાવો ઽસ્યાહુતિમ્ અભ્યવહરતિ ય ઉદિતે જુહોતિ, શબલો ઽસ્યાહુતિમ્ અભ્યવહરતિ યો ઽનુદિતે જુહોતિ શ્યાવશબલૌ વાસ્યાહુતિમ્ અભ્યવહરતો યઃ સમયાધ્યુષિતે જુહોતિઽઽ। વ્યાઘાતાચ્ ચાન્યતરન્ મિથ્યેતિ।
% પ્.549
પુનરુક્તદોષાચ્ ચ, અભ્યાસે દેશ્યમાને ``ત્રિઃ પ્રથમામ્ અન્વાહ ત્રિર્ ઉત્તમામ્ઽઽ ઇતિ પુનરુક્તદોષો ભવતિ। પુનરુક્તં ચ પ્રમત્તવાક્યમ્ ઇતિ। તસ્માદ્ અપ્રમાણં શબ્દો ઽનૃતવ્યાઘાતપુનરુક્તદોષેભ્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.58 **********************
% પ્.550
ન્ય્સ્_2,1.58: ન કર્મકર્તૃસાધનવૈગુણ્યાત્ ॥
નાનૃતદોષઃ પુત્રકામેષ્ટિઔ। કસ્માત્? કર્મકર્તૃસાધનવૈગુણ્યાત્। ઇષ્ટ્યા પિતરૌ સંયુજ્યમાનૌ પુત્રં જનયત ઇતિ। ઇષ્ટેઃ કરણં સાધનમ્, પિતરૌ કર્તારૌ, સંયોગઃ કર્મ, ત્રયાણાં ગુણયોગાત્ પુત્રજન્મ, વૈગુણ્યાદ્ વિપર્યયઃ। ઇષ્ટ્યાશ્રયં તાવદ્ કર્મવૈગુણ્યં સમીહાભ્રેષઃ, કર્તૃવૈગુણ્યમ્ અવિદ્વાન્ પ્રયોક્તા કપૂયાચરણશ્ ચ।
% પ્.551
સાધનવૈગુણ્યં હવિર્ અસંકૃતમ્ ઉપહતમ્ ઇતિ, મન્ત્રા ન્યૂનાધિકાઃ સ્વરવર્ણહીના ઇતિ, દક્ષિણા દુરાગતા હીના નિન્દિતા ચેતિ। અથોપજનાશ્રયં કર્મવૈગુણ્યં મિથ્યાસમ્પ્રયોગઃ, કર્તૃવૈગુણ્યં યોનિવ્યાપદો બીજોપઘાતશ્ ચેતિ। સાધનવૈગુણ્યમ્ ઇષ્ટાવ્ અભિહિતમ્। લોકે ચ ``અગ્નિકામો દારુણી મથ્નીયાત્ઽઽ ઇતિ વિધિવાક્યમ્, તત્ર કર્મવૈગુણ્યં મિથ્યાભિમન્થનમ્, કર્તૃવૈગુણ્યં પ્રજ્ઞાપ્રયત્નતઃ પ્રમાદઃ, સાધનવૈગુણ્યમ્ આર્દ્રં સુષિરં દાવિતિ, તત્ર ફલં ન નિષ્પદ્યત ઇતિ નાનૃતદોષઃ, ગુણયોગેન ફલનિષ્પત્તિદર્શનાત્। ન ચેદં લૌકિકાદ્ ભિદ્યતે ``પુત્રકામઃ પુત્રેષ્ટ્યા યજેતઽઽ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.59 **********************
% પ્.553
ન્ય્સ્_2,1.59: અભ્યુપેત્ય કાલભેદે દોષવચનાત્ ॥
ન વ્યાઘાતો હવન ઇત્ય્ અનુવર્તતે। યો ઽભ્યુપગતં હવનકાલં ભિનત્તિ તતો ઽન્યત્ર જુહોતિ તત્રાયમ્ અભ્યુપગતકાલભેદે દોષ ઉચ્યતે ``શ્યાવો ઽસ્યાહુતિમ્ અભ્યવહરતિ ય ઉદિતે જુહોતિઽઽ। તદ્ ઇદં વિધિભ્રેષે નિન્દાવચનમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.60 **********************
% પ્.554
ન્ય્સ્_2,1.60: અનુવાદોપપત્તેશ્ ચ ॥
પુનરુક્તદોષો ઽભ્યાસે નેતિ પ્રકૃતમ્।
અનર્થકો ઽભ્યાસઃ પુનરુક્તમ્, અર્થવાન્ અભ્યાસો ઽનુવાદઃ। યો ઽયમ્ અભ્યાસઃ ``ત્રિઃ પ્રથમામ્ અન્વાહ ત્રિર્ ઉત્તમામ્ઽઽ ઇત્ય્ અનુવાદ ઉપપદ્યતે અર્થવત્ત્વાત્। ત્રિર્વચનેન હિ પ્રથમોત્તમયોઃ પઞ્ચદશત્વં સામિધેનીનાં ભવતિ।
% દશત્વં સામિધેનીનાં ભવતિ।] પ્.555
તથા ચ મન્ત્રાભિવાદઃ ``ઇદમ્ અહં ભ્રાતૃવ્યં પઞ્ચદશાવરેણ વાગ્વજ્રેણાવબોધે યો ઽસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મઽઽ ઇતિ પઞ્ચદશ સામિધેનીર્ વજ્રમન્ત્રો ઽભિવદતિ તદ્ અભ્યાસમ્ અન્તરેણ ન સ્યાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.61 **********************
% પ્.556
ન્ય્સ્_2,1.61: વાક્યવિભાગસ્ય ચાર્થગ્રહણાત્ ॥
પ્રમાણં શબ્દો યથા લોકે

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.62 **********************
વિભાગશ્ ચ બ્રાહ્મણવાક્યાનાં ત્રિવિધઃ---
ન્ય્સ્_2,1.62: વિધ્યર્થવાદાનુવાદવચનવિનિયોગાત્ ॥
ત્રિધા ખલુ બ્રાહ્મણવાક્યાનિ વિનિયુક્તાનિ---વિધિવચનાન્ય્ અર્થવાદવચનાનિ અનુવાદવચનાનીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.63 **********************
% પ્.557
તત્ર---
ન્ય્સ્_2,1.63: વિધિર્ વિધાયકઃ ॥
યદ્ વાક્યં વિધાયકં ચોદકં સ વિધિઃ। વિધિસ્ તુ નિયોગો ઽનુજ્ઞા વા। યથા ``અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામઃઽઽ ઇત્યાદિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.64 **********************
% પ્.559
ન્ય્સ્_2,1.64: સ્તુતિર્ નિન્દા પરકૃતિઃ પુરાકલ્પ ઇત્ય્ અર્થવાદઃ ॥
વિધેઃ ફલવાદલક્ષણા યા પ્રશંસા સા સ્તુતિઃ સમ્પ્રત્યયાર્થા, સ્તૂયમાનં શ્રદ્દધીતેતિ, પ્રવર્તિકા ચ, ફલશ્રવણાત્ પ્રવર્તતે---``સર્વજિતા વૈ દેવાઃ સર્વમ્ અજયન્ સર્વસ્યાપ્ત્યૈ સર્વસ્ય જિત્યૈ સર્વમ્ એવૈતેનાપ્તેનાપ્નોતિ સર્વં જયતિઽઽ ઇતિ એવમાદિ। અનિષ્ટફલવાદો નિન્દા વર્જનાર્થા નિન્દિતં ન સમાચરેદ્ ઇતિ
% પ્.560
સ એષ વાવ પ્રથમો યજ્ઞો યજ્ઞાનાં યજ્ જોતિષ્ટોમો ય એતેનાદિષ્ટ્વાન્યન યજતે ગર્ત્તપત્યમ્ એવ તજ્ જીયતે વા પ્રમીયતે વા ઇત્ય્ એવમાદિઃ।
અન્યકર્તૃકસ્ય વ્યાહતસ્ય વિધેર્ વાદઃ પરકૃતિઃ ``હુત્વા વપામ્ એવાગ્રે ઽભિઘારયન્તિ અથ પૃષદ્ આજ્યં તદુહ ચરકાધ્વર્યવઃ પૃષદાજ્યમ્ એવાગ્રે ઽભિધારયન્તિ અગ્નેઃ પ્રાણાઃ પૃષદાજ્યસ્તોમમ્ ઇત્ય્ એવમ્ અભિદધતિઽઽ ઇત્ય્ એવમાદિ।
ઐતિહ્યસમાચરિતો વિધિઃ પુરાકલ્પ ઇતિ। ``તસ્માદ્ વા એતેન બ્રાહ્મણા બહિષ્ પવમાનં સામસ્તોમમ સ્તોષન્ યોને યજ્ઞં પ્રતનવામહે ઇત્ય્ એવમાદિ।
કથં પુરાકૃતિપુરાકલ્પાવ્ અર્થવાદાવ્ ઇતિ? સ્તુતિનિન્દાવાક્યેનાભિસમ્બન્ધાદ્ વિધ્યાશ્રયસ્ય કસ્યચિદ્ અર્થસ્ય દ્યોતનાદ્ અર્થવાદ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.65 **********************
% પ્.561
ન્ય્સ્_2,1.65: વિધિવિહિતસ્યાનુવચનમ્ અનુવાદઃ ॥
વિધ્યનુવચનં ચાનુવાદો વિહિતાનુવચનં ચ। પૂર્વઃ શબ્દાનુવાદો ઽપરો ઽર્થાનુવાદઃ। યથા પુનરુક્તં દ્વિવિધમ્ એવમ્ અનુવાદો ઽપિ। કિમર્થં પુનર્ વિહિતમ્ અનૂદ્યતે? અધિકારાર્થમ્; વિહિતમ્ અધિકૃત્ય સ્તુતિર્ બોધ્યતે નિન્દા વા, વિધિશેષો વાભિધીયતે।
% પ્.562
વિહિતાનન્તરાર્થો ઽપિ ચાનુવાદા ભવતિ। એવમ્ અન્યદ્ અપ્ય્ ઉત્પ્રેક્ષણીયમ્।
લોકે ઽપિ ચ વિધિર્ અર્થવાદો ઽનુવાદ ઇતિ ચ ત્રિવિધં વાક્યમ્। ઓદનં પચેદ્ ઇતિ વિધિવાક્યમ્। અર્થવાદવાક્યમ્---આયુર્વર્ચો બલં સુખં પ્રતિભાનં ચાન્ને પ્રતિષ્ઠિતમ્। અનુવાદઃ---પચતુ પચતુ ભવાન્ ઇત્ય્ અભ્યાસઃ, ક્ષિપ્રં પચ્યતામ્ ઇતિ વા; અઙ્ગ પચ્યતામ્ ઇત્ય્ અધ્યેષણાર્થમ્, પચ્યતામ્ એવેતિ ચાવધારણાર્થમ્।
યથા લૌકિકે વાક્યે વિભાગેનાર્થગ્રહણાત્ પ્રમાણત્વમ્ એવમ્ વેદવાક્યાનામ્ અપિ વિભાગેનાર્થગ્રહણાત્ પ્રમાણત્વં ભવિતુમ્ અર્હતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.66 **********************
% પ્.563
ન્ય્સ્_2,1.66: નાનુવાદપુનરુક્તયોર્ વિશેષઃ શબ્દાભ્યાસોપપત્તેઃ ॥
પુનરુક્તમ્ અસાધુ સાધુર્ અનુવાદ ઇતિ અયં વિશેષો નોપપદ્યતે। કસ્માત્? ઉભયત્ર હિ પ્રતીતાર્થઃ શબ્દો ઽભ્યસ્યતે ચરિતાર્થસ્ય શબ્દસ્યાભ્યાસાદ્ ઉભયમ્ અસાધ્વ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.67 **********************
ન્ય્સ્_2,1.67: શીઘ્રતરગમનોપદેશવદ્ અભ્યાસાન્ નાવિશેષઃ ॥
નાનુવાદપુનરુક્તયોર્ અવિશેષઃ। કસ્માત્? અર્થવતો ઽભ્યાસસ્યાનુવાદભાવાત્। અર્થવાન્ અભ્યાસો ઽનુવાદઃ, શીઘ્રતરગમનોપદેશવત્। શીઘ્રં શીઘ્રં ગમ્યતામ્ ઇતિ ક્રિયાતિશયો ઽભ્યાસેનૈવોચ્યતે।
%શયો ઽભ્યાસેનૈવોચ્યતે।] પ્.564
ઉદાહરણાર્થં ચેદમ્। એવમ્ અન્યો ઽપ્ય્ અભ્યાસઃ પચતિ પચતીતિ ક્રિયાનુપરમઃ। ગ્રામો ગ્રામો રમનીય ઇતિ વ્યાપ્તિઃ। પરિ પરિ ત્રિગર્તેભ્યો વૃષ્ટો દેવ ઇતિ પરિવર્જનમ્। અધ્ય્ અધિ કુડ્યં નિષણ્ણમ્ ઇતિ સામીપ્યમ્। તિક્તં તિક્તમ્ ઇતિ પ્રકારઃ। એવમ્ અનુવાદસ્ય સ્તુતિનિન્દાશેષવિધિષ્વ્ અધિકારાર્થતા વિહિતાનન્તરાર્થતા ચેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.68 **********************
કિં પુનઃ પ્રતિષેધહેતૂદ્ધારાદ્ એવ શબ્દસ્ય પ્રમાણત્વં સિધ્યતિ? ન, અતશ્ ચ---
% પ્.565
ન્ય્સ્_2,1.68: મન્ત્રાયુર્વેદપ્રામાણ્યવચ્ ચ તત્પ્રામાણ્યમ્ આપ્તપ્રામાણ્યાત્ ॥
કિં પુનર્ આયુર્વેદસ્ય પ્રામાણ્યમ્? યત્ તદ્ આયુર્વેદેનોપદિશ્યતે ઇદં કૃત્વેષ્ટમ્ અધિગચ્છતિ, ઇદં વર્જયિત્વાનિષ્ટં જહાતિ, તસ્યાનુષ્ઠીયમાનસ્ય તથાભાવઃ સત્યાર્થતાવિપર્યયઃ। મન્ત્રપદાનાં ચ વિષયભૂતાશનિપ્રતિષેધાર્થાનાં પ્રયોગે ઽર્થસ્ય તથાભાવ એતત્પ્રામાણ્યમ્। કિંકૃતમ્ એતત્? આપ્તપ્રામાણ્યકૃતમ્। કિં પુનર્ આપ્તાનાં પ્રામાણ્યમ્? સાક્ષાત્કૃતધર્મતા ભૂતદયા યથાભૂતાર્થચિખ્યાપયિષેતિ।
% યથાભૂતાર્થચિખ્યાપયિષેતિ।] પ્.566
આપ્તાઃ ખલુ સાક્ષાત્કૃતધર્માણઃ ઇદં હાતવ્યમ્ ઇદમ્ અસ્ય હાનિહેતુર્ ઇદમ્ અસ્યાધિગન્તવ્યમ્ ઇદમ્ અસ્યાધિગમહેતુઃ ઇતિ ભૂતાન્ય્ અનુકમ્પન્તે। તેષાં ખલુ વૈ પ્રાણભૃતાં સ્વયમ્ અનવબુધ્યમાનાનાં નાન્યદ્ ઉપદેશાદ્ અવબોધકારણમ્ અસ્તિ।%વૈ પ્રાણભૃતાં સ્વયમ્ અનવબુધ્યમાનાનાં નાન્યદ્ ઉપદેશાદ્ અવબોધકારણમ્ અસ્તિ।] પ્.567
ન ચાનવબોધે સમીહા વર્જનં વા, ન વાકૃત્વા સ્વસ્તિભાવઃ, નાપ્ય્ અસ્યાન્ય ઉપકારકો ઽપ્ય્ અસ્તિ। હન્ત વયમ્ એભ્યો યથાદર્શનં યથાભૂતમ્ ઉપદિશ્યામઃ ત ઇમે શ્રુત્વા પ્રતિપદ્યમાના હેયં હાસ્યન્ત્ય્ અધિગન્તવ્યમ્ એવાધિગમિષ્યન્તીતિ। એવમ્ આપ્તોપદેશઃ એતેન ત્રિવિધેનાપ્તપ્રામાણ્યેન પરિગૃહીતો ઽનુષ્ઠીયમાનો ઽર્થસ્ય સાધકો ભવતિ; એવમ્ આપ્તોપદેશઃ પ્રમાણમ્। એવમ્ આપ્તાઃ પ્રમાણમ્।
દૃષ્ટાર્થેનાપ્તોપદેશેનાયુર્વેદેનાદૃષ્ટાર્થો વેદભાગો ઽનુમાતવ્યઃ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આપ્તપ્રામાણ્યસ્ય હેતોઃ સમાનત્વાદ્ ઇતિ। અસ્યાપિ ચૈકદેશો ``ગ્રામકામો યજેતઽઽ ઇત્ય્ એવમાદિર્ દૃષ્ટાર્થઃ, તેનાનુમાતવ્યમ્ ઇતિ।
લોકે ચ ભૂયાન્ ઉપદેશાશ્રયો વ્યવહારઃ। લૌકિકસ્યાપ્ય્ ઉપદેષ્ટુર્ ઉપદેષ્ટવ્યાર્થજ્ઞાનેન પરાનુજિઘૃક્ષયા યથાભૂતાર્થચિખ્યાપયિષયા ચ પ્રામાણ્યમ્,
% જ્ઞાનેન પરાનુજિઘૃક્ષયા યથાભૂતાર્થચિખ્યાપયિષયા ચ પ્રામાણ્યમ્,] પ્.568
તત્પરિગ્રહાદ્ આપ્તોપદેશઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ।
દ્રષ્ટૃપ્રવક્તૃસામાન્યાચ્ ચાનુમાનમ્। ય એવાપ્તા વેદાર્થાનાં દ્રષ્ટારઃ પ્રવક્તારશ્ ચ ત એવાયુર્વેદપ્રભૃતીનામ્ ઇત્ય્ આયુર્વેદપ્રામાણ્યવદ્ વેદપ્રામાણ્યમ્ અનુમાતવ્યમ્ ઇતિ।
નિત્યત્વાદ્ વેદવાક્યાનાં પ્રમાણત્વે તત્પ્રામાણ્યમ્ આપ્તપ્રામાણ્યાદ્ ઇત્ય્ અયુક્તમ્। શબ્દસ્ય વાચકત્વાદ્ અર્થપ્રતિપત્તૌ પ્રમાણત્વં ન નિત્યત્વાદ્। નિત્યત્વે હિ સર્વસ્ય સર્વેણ વચનાચ્ છબ્દાર્થવ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ। નાનિત્યત્વે વાચકત્વમ્ ઇતિ ચેદ્ ન, લૌકિકેષ્વ્ અદર્શનાત્। તે ઽપિ નિત્યા ઇતિ ચેત્ ન, અનાપ્તોપદેશાદ્ અર્થવિસંવાદો ઽનુપપન્નઃ। નિત્યત્વાદ્ ધિ શબ્દઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ।
%શબ્દઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ।] પ્.569
અનિત્યઃ સ ઇતિ ચેત્? અવિશેષવચનમ્। અનાપ્તોપદેશો લૌકિકો ન નિત્ય ઇતિ કારણં વાચ્યમ્ ઇતિ। યથાયોગં ચાર્થસ્ય પ્રત્યાયનાદ્ નામધેયશબ્દાનાં લોકે પ્રામાણ્યં નિત્યત્વાત્ પ્રામાણ્યાનુપપત્તિઃ। યત્રાર્થે નામધેયશબ્દો નિયુજ્યતે લોકે તસ્ય નિયોગસામર્થ્યાત્ પ્રત્યાયકો ભવતિ, ન નિત્યત્વાત્। મન્વન્તરયુગાન્તન્તરેષુ ચાતીતાનાગતેષુ સમ્પ્રદાયાભ્યાસપ્રયોગાવિચ્છેદો વેદાનાં નિત્યત્વમ્,
% ચાતીતાનાગતેષુ સમ્પ્રદાયાભ્યાસપ્રયોગાવિચ્છેદો વેદાનાં નિત્યત્વમ્,] પ્.570
આપ્તપ્રામાણ્યાચ્ ચ પ્રામાણ્યમ્; લૌકિકેષુ શબ્દેષુ ચૈતત્ સમાનમ્ ઇતિ