ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

% પ્.1
ન્યાયદર્શનમ્
વાત્સ્યાયનભાષ્યમ્
********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.1 **********************
પ્રમણતો ઽર્થપ્રતિપત્તૌ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાદ્ અર્થવત્ પ્રમાણમ્।
% પ્.21
પ્રમાણમ્ અન્તરેણ નાર્થપ્રતિપત્તિઃ, નાર્હ્તપ્રતિપત્તિમ્ અન્તરેણ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યમ્। પ્રમાણેન ખલ્વ્ અયં જ્ઞાતાર્થમ્ અભીપ્સતિ જિહાસતિ વા। તસ્યેપ્સાજિહાસાપ્રયુક્તસ્ય સમીહા પ્રવૃત્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે। સામ્ર્થ્યં પુનર્ અસ્યાઃ ફલેનાભિસમ્બન્ધઃ। સમીહમાનસ્ તમ્ અર્થમ્ અભીપ્સન્ જિહાસન્ વા તમ્ અર્થમ્ આપ્નોતિ જહાતિ વા। અર્થસ્ તુ સુખં સુખહેતુશ્ ચ, દુઃખં દુઃખહેતુશ્ ચ।
% પ્.22
સો ઽયં પ્રમાણાર્થો ઽપરિસઙ્ખ્યેયઃ, પ્રાણભૃદ્ભેદસ્યાપરિસઙ્ખ્યેયત્વાત્। અર્થવતિ ચ પ્રમાણે પ્રમાતા પ્રમેયં પ્રમિતિર્ ઇત્ય્ અર્થવન્તિ ભવન્તિ। કસ્માત્? અન્યતમાપાયે ઽર્થસ્યાનુપપત્તેઃ।
% પ્.24
તત્ર યસ્યેપ્સાજિહાસાપ્રયુક્તસ્ય પ્રવૃત્તિઃ સ પ્રમાતા, સ યેનાર્થં પ્રમિણોતિ તત્ પ્રમાણમ્, યો ઽર્થઃ પ્રમીયતે તત્ પ્રમેયમ્, યદ્ અર્થવિજ્ઞાનં સા પ્રમિતિઃ, ચતસૃષુ ચૈવંવિધાસ્વ્ અર્થતત્ત્વં પરિસમાપ્યતે।
કિં પુનસ્ તત્ત્વમ્? સતશ્ ચ સદ્ભાવો ઽસતશ્üએચાસદ્ભાવઃ। સત્ સદ્ ઇતિ ગૃહ્યમાણં યથાભૂતમ્ અવિપરીતં તત્ત્વં ભવતિ।
% યથાભૂતમ્ અવિપરીતં તત્ત્વં ભવતિ।] પ્.25
અસચ્ ચાસદ્ ઇતિ ગૃહ્યમાણં યથાભૂતમ્ અવિપરીતં તત્ત્વં ભવતિ।
% પ્.26
કથમ્ ઉત્તરસ્ય પ્રમાણેનોપલબ્ધિર્ ઇતિ? સત્ય્ ઉપલભ્યમાને તદનુપલબ્ધેઃ પ્રદીપવત્। યથા દર્શકેન દીપેન દૃશ્યે ગૃહ્યમાણે તદ્ ઇવ યન્ ન ગૃહ્યતે, તન્ નાસ્તિ। યદ્ય્ અભવિષ્યદ્ ઇદમ્ ઇવ વ્યજ્ઞાસ્યત, વિજ્ઞાનાભાવાન્ નાસ્તીતિ। એવં પ્રમાણેન સતિ ગૃહ્યમાણે તદ્ ઇવ યન્ ન ગૃહ્યતે,
% પ્.27
તન્ નાસ્તિ। યદ્ય્ અભવિષ્યદ્ ઇદમ્ ઇવ વ્યજ્ઞાસ્યત, વિજ્ઞાનાભાવાન્ નાસ્તીતિ। તદ્ એવં સતઃ પ્રકાશકં પ્રમાણમ્ અસદ્ અપિ પ્રકાશયતીતિ।
% પ્.28
સચ્ ચ ખલુ ષોડશધા વ્યૂઢમ્ ઉપદેક્ષ્યતે। તાસાં ખલ્વ્ આસાં સદ્વિધાનામ્---
ન્ય્સ્_1,1.1: પ્રમાણપ્રમેયસંશયપ્રયોજનદૃષ્ટાન્તસિદ્ધાન્તાવયવતર્કનિર્ણયવાદજલ્પવિતણ્ડાહેત્વાભાસચ્છલજાતિનિગ્રહસ્થાનાનાં તત્ત્વજ્ઞાનાન્ નિઃશ્રેયસાધિગમઃ ॥
% પ્.29
નિર્દેશે યથાવચનં વિગ્રહઃ। ચાર્થે દ્વન્દ્વસમાસઃ। પ્રમાણાદીનાં તત્ત્વમ્ ઇતિ શૈષિકી ષષ્ઠી।
% પ્.31
તત્ત્વસ્ય જ્ઞાનં નિઃશ્રેયસસ્યાધિગમ ઇતિ કર્મણિ ષષ્ઠૌ। ત એતાવન્તો વિદ્યમાનાર્થાઃ, યેષામ્ અવિપરીતજ્ઞાનાર્થમ્ ઇહોપદેશઃ।
% વિદ્યમાનાર્થા, ...] પ્।32
સો ઽયમ્ અનવયવેન તન્ત્રાર્થ ઉદ્દિષ્ટો વેદિતવ્યઃ। આત્માદેઃ ખલુ પ્રમેયસ્ય તત્ત્વજ્ઞાનાન્ નિઃશ્રેયસાધિગમઃ।
% પ્.33
તચ્ ચૈતદ્ ઉત્તરસૂત્રેણાનૂદ્યત ઇતિ। હેયમ્, તસ્ય નિર્વર્તકં હાનમ્ આત્યન્તિકમ્, તસ્યોપાયો ઽધિગન્તવ્ય ઇત્ય્ એતાનિ ચત્વાર્ય્ અર્થપદાનિ સમ્યગ્ બુદ્ધ્વા નિઃશ્રેયસમ્ અધિગચ્છતિ।
% પ્.34
તત્ર સંશયાદીનાં પૃથગ્વચનમ્ અનર્થકમ્ --- સંશયાદયો યથાસમ્ભવં પ્રમાણેષુ પ્રમેયેષુ ચાન્તર્ભવન્તો ન વ્યતિરિચ્યન્ત ઇતિ? સત્યમ્ એતત્, ઇમાસ્ તુ ચતસ્રો વિદ્યાઃ પૃથક્પ્રસ્થાનાઃ પ્રાણભૃતામ્ અનુગ્રહાયોપદિશ્યન્તે, યાસાં ચતુર્થીયમ્ આન્વીક્ષિકી ન્યાયવિદ્યા।
% -પ્રસ્થાનાઃ પ્રાણભૃતામ્ ... ] પ્.35
તસ્યાઃ પૃથક્પ્રસ્થાનાઃ સંશયાદયઃ પદાર્થાઃ। તેષાં પૃથગ્વચનમ્ અન્તરેણાધ્યાત્મવિદ્યામાત્રમ્ ઇયં સ્યાત્, યથોપનિષદઃ। તસ્માત્ સંશયાદિભિઃ પદાર્થૈઃ પૃથક્ પ્રસ્થાપ્યતે। તત્ર નાનુપલબ્ધે ન નિર્ણીતે ઽર્થે ન્યાયઃ પ્રવર્તતે, કિં તર્હિ? સંશયિતે ઽર્થે। યથોક્તં --- ``વિમૃશ્ય પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામ્ અર્થાવધારણં નિર્ણયઃઽઽ ઇતિ। વિમર્શઃ --- સંશયઃ। પક્ષપ્રતિપક્ષૌ --- ન્યાયપ્રવૃત્તિઃ। અર્થાવધારણં --- નિર્ણયસ્ તત્ત્વજ્ઞાનમ્ ઇતિ। સ ચ ``અયં કિંસ્વિદ્ઽઽ ઇતિ વસ્તુવિમર્શમાત્રમ્ અનવધારણં જ્ઞાનં સંશયઃ, પ્રમેયે ઽન્તર્ભવન્ન્ એવમ્ અર્થં પૃથગ્ ઉચ્યતે।
% પ્.37
અથ પ્રયોજનમ્ --- યેન પ્રયુક્તઃ પ્રવર્તતે, તત્ પ્રયોજનમ્। યમ્ અર્થમ્ અભીપ્સન્ જિહાસન્ વા કર્મારભતે,
% કર્મારભતે] પ્.38
તેનાનેન સર્વે પ્રાણિનઃ સર્વાણિ કર્માણિ સર્વાશ્ ચ વિદ્યા વ્યાપ્તાઃ, તદાશ્રયશ્ ચ ન્યાયઃ પ્રવર્તતે। કઃ પુનર્ અયં ન્યાયઃ? પ્રમાણૈર્ અર્થપરીક્ષણં ન્યાયઃ।
% પ્.39
પ્રત્યક્ષાગમાશ્રિતમ્ અનુમાનમ્, સાન્વીક્ષા। પ્રત્યક્ષાગમાભ્યામ્ ઈક્ષિતસ્યાન્વીક્ષણમ્ અન્વીક્ષા। તયા પ્રવર્ત્તત ઇત્ય્ આન્વીક્ષિકી --- ન્યાયવિદ્યા --- ન્યાયશાસ્ત્રમ્। યત્ પુનર્ અનુમાનં પ્રત્યક્ષાગમવિરુદ્ધં ન્યાયાભાસઃ સ ઇતિ।
% પ્.44
તત્ર વાદજલ્પૌ સપ્રયોજનૌ। વિતણ્ડા તુ પરીક્ષ્યતે। વિતણ્ડયા પ્રવર્તમાનો વૈતણ્ડિકઃ। સ પ્રયોજનમ્ અનુયુક્તો યદિ પ્રતિપદ્યતે સો ઽસ્ય પક્ષઃ સો ઽસ્ય સિદ્ધાન્ત ઇતિ, વૈતણ્ડિકત્વં જહાતિ। અથ ન પ્રતિપદ્યતે નાયં લૌકિકો ન પરીક્ષક ઇત્ય્ આપદ્યતે। અથાપિ પરપક્ષપ્રતિષેધજ્ઞાપનં પ્રયોજનં બ્રવીતિ, એતદ્ અપિ તાદૃગ્ એવ। યો જ્ઞાપયતિ યો જાનાતિ યેન જ્ઞાપ્યતે યચ્ ચ જ્ઞાપ્યતે એતચ્ ચ પ્રતિપદ્યતે યદિ, તદા વૈતણ્ડિકત્વં જહાતિ। અથ ન પ્રતિપદ્યતે, પરપક્ષપ્રતિષેધજ્ઞાપનં પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અસ્ય વાક્યમ્ અનર્થકં ભવતિ। વાક્યસમૂહશ્ ચ સ્થાપનાહીનો વિતણ્ડા, તસ્ય યદ્ય્ અભિધેયં પ્રતિપદ્યતે, સો ઽસ્ય પક્ષઃ સ્થાપનીયો ભવતિ। અથ ન પ્રતિપદ્યતે, પ્રલાપમાત્રમ્ અનર્થકં ભવતિ, વિતણ્ડાત્વં નિવર્તત ઇતિ।
અથ દૃષ્ટાન્તઃ પ્રત્યક્ષવિષયો ઽર્થઃ, યત્ર લૌકિકપરીક્ષકાણાં દર્શનં ન વ્યાહન્યતે।
% પ્.45
સ ચ પ્રમેયમ્। તસ્ય પૃથગ્વચનં ચ તદાશ્રયાવ્ અનુમાનાગમૌ, તસ્મિન્ સતિ સ્યાતામ્ અનુમાનાગમૌ અસતિ ચ ન સ્યાતામ્। તદાશ્રયા ચ ન્યાયપ્રવૃત્તિઃ। દૃષ્ટાન્તવિરોધેન ચ પરપક્ષપ્રતિષેધો વચનીયો ભવતિ, દૃષ્ટાન્તસમાધિના ચ સ્વપક્ષઃ સાધનીયો ભવતિ। નાસ્તિકશ્ ચ દૃષ્ટાન્તમ્ અભ્યુપગચ્છન્ન્ આસ્તિકત્વં જહાતિ। અનભ્યુપગચ્છન્ કિંસાધનઃ પરમ્ ઉપાલભેતેતિ। નિરુક્તેન ચ દૃષ્ટાન્તેન શક્યમ્ અભિધાતું ``સાધ્યસાધર્મ્યાત્ તદ્ધર્મભાવી દૃષ્ટાન્ત ઉદાહરણમ્ઽઽ ``તદ્વિપર્યયાદ્ વિપરીતમ્ઽઽ ઇતિ।
% પ્.46
અસ્ત્ય્ અયમ્ ઇત્ય્ અનુજ્ઞાયમાનો ઽર્થઃ સિદ્ધાન્તઃ। સ ચ પ્રમેયમ્। તસ્ય પૃથગ્વચનં સત્સુ સિદ્ધાન્તભેદેષુ વાદજલ્પવિતણ્ડાઃ પ્રવર્તન્તે, નાતો ઽન્યથેતિ।
% પ્.47
સાધનીયાર્થસ્ય યાવતિ શબ્દસમૂહે સિદ્ધિઃ પરિસમાપ્યતે તસ્ય પઞ્ચાવયવાઃ પ્રતિજ્ઞાદયઃ, સમૂહમ્ અપેક્ષ્યાવયવા ઉચ્યન્તે।
% પ્.48
તેષુ પ્રમાણસમવાયઃ, આગમઃ પ્રતિજ્ઞા। હેતુર્ અનુમાનમ્।
% પ્.51
ઉદાહરણં પ્રત્યક્ષમ્। ઉપનયનમ્ ઉપમાનમ્।
% પ્.52
સર્વેષામ્ એકાર્થસમવાયે સામર્થ્યપ્રદર્શનં નિગમનમ્ ઇતિ। સો ઽયં પરમો ન્યાય ઇતિ। એતેન વાદજલ્પવિતણ્ડાઃ પ્રવર્તન્તે નાતો ઽન્યથેતિ।
% પ્.53
તદાશ્રયા ચ તત્ત્વવ્યવસ્થા। તે ચૈતે ઽવયવાઃ શબ્દવિશેષાઃ સન્તઃ પ્રમેયે ઽન્તર્ભૂતા એવમર્થં પૃથગ્ ઉચ્યન્ત ઇતિ।
તર્કો ન પ્રમાણસંગૃહીતો, ન પ્રમાણાન્તરમ્, પ્રમાણાનામ્ અનુગ્રાહકસ્ તત્ત્વજ્ઞાનાય કલ્પતે। તસ્યોદાહરણમ્ --- કિમ્ ઇદં જન્મ કૃતકેન હેતુના નિર્વર્ત્યતે, આહોસ્વિદ્ અકૃતકેન, અથાકસ્મિકમ્ ઇતિ?
% -આકસ્મિકમ્ ઇતિ?] પ્.54

એવમ્ અવિજ્ઞાતે ઽર્થે કારણોપપત્ત્યા ઊહઃ પ્રવર્ત્તતે --- યદિ કૃતકેન હેતુના નિર્વર્ત્યતે, હેતૂચ્છેદાદ્ ઉપપન્નો ઽયં જન્મોચ્છેદઃ। અથાકૃતકેન હેતુના, તતો હેતૂચ્છેદસ્યાશક્યત્વાદ્ અનુપપન્નો જન્મોચ્છેદઃ। અથાકસ્મિકમ્, અતો ઽકસ્માન્ નિર્વર્ત્યમાનં ન પુનર્ નિવર્ત્સ્યતીતિ નિવૃત્તિકારણં નોપપદ્યતે, તેન જન્માનુચ્છેદ ઇતિ। એતસ્મિંસ્ તર્કવિષયે કર્મનિમિત્તં જન્મેતિ પ્રમાણાનિ પ્રવર્ત્તમાનાનિ તર્કેણાનુગૃહન્તે,
% પ્.55
તત્ત્વજ્ઞાનવિષયસ્ય વિભાગાત્ તત્ત્વજ્ઞાનાય કલ્પતે તર્ક ઇતિ। સો ઽયમ્ ઇત્થમ્ભૂતસ્ તર્કઃ પ્રમાણસહિતો વાદે સાધનાયોપાલમ્ભાય ચાર્થસ્ય ભવતીત્ય્ એવમ્ અર્થં પૃઘગ્ ઉચ્યતે પ્રમેયાન્તર્ભૂતો ઽપીતિ।
% પ્.56
નિર્ણયસ્ તત્ત્વજ્ઞાનં પ્રમાણાનાં ફલમ્, તદવસાનો વાદઃ, તસ્ય પાલનાર્થં જલ્પવિટણ્ડે। તાવ્ એતૌ તર્કનિર્ણયૌ લોકયાત્રાં વહત ઇતિ। સો ઽયં નિર્ણયઃ પ્રમેયાન્તર્ભૂત એવમર્થં પૃથગ્ ઉદ્દીષ્ટ ઇતિ।
% પ્.57
વાદઃ ખલુ નાનાપ્રવક્તૃકઃ પ્રત્યધિકરણસાધનો ઽન્યતરાધિકરણનિર્ણયાવસાનો વાક્યસમૂહઃ।
% વાક્યસમૂહઃ।] પ્.58
પૃથગ્ ઉદ્દિષ્ટ ઉપલક્ષણાર્થમ્। ઉપલક્ષિતેન વ્યવહારસ્ તત્ત્વજ્ઞાનાય ભવતીતિ। ``તદ્વિશેષૌ જલ્પવિતણ્ડે તત્ત્વાધ્યવસાયસંરક્ષણાર્થમ્ઽઽ ઇત્ય્ ઉક્તમ્।
% પ્.59
નિગ્રહસ્થાનેભ્યઃ પૃથગ્ ઉદ્ધિષ્ટા હેત્વાભાસા વાદે ચોદનીયા ભવિષ્યન્તીતિ।
% પ્.62
જલ્પવિતણ્ડયોસ્ તુ નિગ્રહસ્થાનાનીતિ।
% પ્.63
છલજાતિનિગ્રહસ્થાનાનાં પૃથગુપદેશ ઉપલક્ષણાર્થમ્ ઇતિ। ઉપલક્ષિતાનાં સ્વવાક્યે પરિવર્જનમ્, છલજાતિનિગ્રહસ્થાનાનાં પરવાક્યે પર્યનુયોગઃ। જાતેશ્ ચ પરેણ પ્રયુજ્યમાનાયાઃ સુલભઃ સમાધિઃ, સ્વયં ચ સુકરઃ પ્રયોગ ઇતિ।
% પ્.64
સેયમ્ આન્વીક્ષિકી પ્રમાણાદિભિઃ પદાર્થૈર્ વિભજ્યમાના ---
પ્રદીપઃ સર્વવિદ્યાનામ્ ઉપાયઃ સર્વકર્મણામ્।
આશ્રયઃ સર્વધર્માણાં વિદ્યોદ્દેશે પ્રકીર્તિતા॥
% પ્.65
તદ્ ઇદં તત્ત્વજ્ઞાનં નિઃશ્રેયસાધિગમાર્થં યથાવિદ્યં વેદિતવ્યમ્। ઇહ ત્વ્ અધ્યાત્મવિદ્યાયામ્ આત્માદિજ્ઞાનં તત્ત્વજ્ઞાનમ્। નિઃશ્રેયસાધિગમો ઽપવર્ગપ્રાપ્તિઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.2 **********************
% પ્.67
તત્ ખલુ નિઃશ્રેયસં કિં તત્ત્વજ્ઞાનાન્તરમ્ એવ ભવતિ? નેત્ય્ ઉચ્યતે। કિં તર્હિ? તત્ત્વજ્ઞાનાત્ ---
% પ્.69
ન્ય્સ્_1,1.2: દુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનામ્ ઉત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાપાયાદ્ અપવર્ગઃ ॥
% પ્.70
તત્રાત્માદ્યપવર્ગપર્યન્તપ્રમેયે મિથ્યાજ્ઞાનમ્ અનેકપ્રકારકં વર્ત્તતે।
% પ્.71
આત્મનિ તાવન્ નાસ્તીતિ, અનાત્મનિ આત્મેતિ દુઃખે સુખમ્ ઇતિ અનિત્યે નિત્યમ્ ઇત્ય્ અત્રાણે ત્રાણમ્ ઇતિ,
% અત્રાણે ત્રાણમ્ ઇતિ] પ્.76
સભયે નિર્ભયમ્ ઇતિ, જુગુપ્સિતે ઽભિમતમ્ ઇતિ, હાતવ્યે અપ્રતિહાતવ્યમ્ ઇતિ, પ્રવૃત્તૌ નાસ્તિ કર્મ, નાસ્તિ કર્મફલમ્ ઇતિ, દોષેષુ નાયં દોષનિમિત્તઃ સંસાર ઇતિ, પ્રેત્યભાવે નાસ્તિ જન્તુર્ જીવો વા સત્ત્વ આત્મા વા, યઃ પ્રેયાત્, પ્રેત્ય ચ ભવેદ્ ઇતિ, અનિમિત્તં જન્મ, અનિમિત્તો જન્મોપરમ ઇત્ય્ આદિમાન્ પ્રેત્યભાવઃ, અનન્તશ્ ચેતિ, નૈમિત્તિકઃ સન્ન્ અકર્મનિમિત્તઃ પ્રેત્યભાવ ઇતિ, દેહેન્દ્રિયબુદ્ધિવેદનાસન્તાનોચ્છેદપ્રતિસન્ધાનાભ્યાં નિરાત્મકઃ પ્રેત્યભાવ ઇતિ। અપવર્ગે ભીષ્મઃ ખલ્વ્ અયં સર્વકાયોપરમઃ, સર્વવિપ્રયોગે ઽપવર્ગે બહુ ચ ભદ્રકં લુપ્યત ઇતિ કથં બુદ્ધિમાન્ સર્વસુખોચ્છેદમ્ અચૈતન્યમ્ અમુમ્ અપવર્ગં રોચયેદ્ ઇતિ।
એતસ્માન્ મિથ્યાજ્ઞાનાદ્ અનુકૂલેષુ રાગઃ, પ્રતિકૂલેષુ દ્વેષઃ। રાગદ્વેષાધિકારાચ્ ચાસત્યેર્ષ્યમાયાલોભાદયો દોષા ભવન્તિ। દોષૈઃ પ્રયુક્તઃ શરીરેણ પ્રવર્ત્તમાનો હિંસાસ્તેયપ્રતિષિદ્ધમૈથુનાન્ય્ આચરતિ, વાચાનૃતપરુષસૂચનાસમ્બદ્ધાનિ, મનસા પરદ્રોહં પરદ્રવ્યાભીપ્સાં નાસ્તિક્યં ચેતિ। સેયં પાપાત્મિકા પ્રવૃત્તિર્ અધર્માય।
અથ શુભા --- શરીરેણ દાનં પરિત્રાણં પરિચરણં ચ, વાચા સત્યં હિતં પ્રિયં સ્વાધ્યાયં ચેતિ, મનસા દયામ્ અસ્પૃહાં શ્રદ્ધાં ચેતિ। સેયં ધર્માય।
અત્ર પ્રવૃત્તિસાધનૌ ધર્માધર્મૌ પ્રવૃત્તિશબ્દેનોક્તૌ, યથાન્નસાધનાઃ પ્રાણાઃ ``અન્નં વૈ પ્રાણિનઃ પ્રાણાઽઽઇતિ।
% પ્.77
સેયં પ્રવૃત્તિઃ કુત્સિતસ્યાભિપૂજિતસ્ય ચ જન્મનઃ કારણમ્। જન્મ પુનઃ શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધીનાં નિકાયવિશિષ્ટઃ પ્રાદુર્ભાવઃ, તસ્મિન્ સતિ દુઃખમ્। તત્ પુનઃ પ્રતિકૂલવેદનીયં બાધના પીડા તાપ ઇતિ। ત ઇમે મિથ્યાજ્ઞાનાદયો દુઃખાન્તા ધર્મા અવિચ્છેદેનૈવ પ્રવર્તમાનાઃ સંસાર ઇતિ।
% પ્.78
યદા તુ તત્ત્વજ્ઞાનાન્ મિથ્યાજ્ઞાનમ્ અપૈતિ, તદા મિથ્યાજ્ઞાનાપાયે દોષા અપયન્તિ, દોષાપાયે પ્રવૃત્તિર્ અપૈતિ,
% પ્રવૃત્તિર્ અપૈતિ,] પ્.80
પ્રવૃત્ત્યપાયે જન્માપૈતિ, જન્માપાયે દુઃખમ્ અપૈતિ, દુઃખાપાયે ચ આત્યન્તિકો ઽપવર્ગો નિઃશ્રેયસમ્ ઇતિ।
% પ્.82
તત્ત્વજ્ઞાનં તુ ખલુ મિથ્યાજ્ઞાનવિપર્યયેણ વ્યાખ્યાતમ્। આત્મનિ --- તાવદ્ અસ્તીતિ, અનાત્મનિ --- અનાત્મેતિ, એવં દુઃખે ઽનિત્યે ઽત્રાણે સભયે જુગુપ્સિતે હાતવ્યે ચ યથાવિષયં વેદિતવ્યમ્, પ્રવૃત્તૌ --- અસ્તિ કર્મ, અસ્તિ કર્મફલમ્ ઇતિ, દોષેષુ --- દોષનિમિત્તો ઽયં સંસાર ઇતિ, પ્રેત્યભાવે ખલુ --- અસ્તિ જન્તુર્ જીવઃ સત્ત્વ આત્મા વા, યઃ પ્રેત્ય ભવેદ્ ઇતિ, નિમિત્તવજ્ જન્મ, નિમિત્તવાન્ જન્મોપરમ ઇત્ય્ અનાદિઃ પ્રેત્યભાવો ઽપવર્ગાન્ત ઇતિ, નૈમિત્તિકઃ સન્ પ્રેત્યભાવઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્ત ઇતિ, સાત્મકઃ સન્ દેહેન્દ્રિયબુદ્ધિવેદનાસન્તાનોચ્છેદપ્રતિસન્ધાનાભ્યાં પ્રવર્ત્તત ઇતિ, અપવર્ગે શાન્તઃ ખલ્વ્ અયં સર્વવિપ્રયોગઃ સર્વોપરમો ઽપવર્ગઃ, બહુ ચ કૃચ્છં ઘોરં પાપકં લુપ્યત ઇતિ કથં બુદ્ધિમાન્ સર્વદુઃખોચ્છેદં સર્વદુઃખાસંવિદમ્ અપવર્ગં ન રોચયેદ્ ઇતિ,
% -મ્ અપવર્ગં ન રોચયેદ્ ઇતિ,] પ્.83
તદ્ યથા મધુવિષસમ્પૃક્તાન્નમ્ અનાદેયમ્ ઇતિ, એવં સુખં દુઃખાનુષક્તમ્ અનાદેયમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.3 **********************
ત્રિવિધા ચાસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પ્રવૃત્તિઃ, --- ઉદ્દેશો લક્ષણં પરીક્ષા ચેતિ। તત્ર નામધેયેન પદાર્થમાત્રસ્યાભિધાનમ્ ઉદ્દ્શઃ।
% નામધેયેન ... ઉદ્દેશઃ।] પ્.84
તત્રોદ્દિષ્ટસ્ય તત્ત્વવ્યવચ્છેદકો ધર્મઓ લક્ષણમ્। લક્ષિતસ્ય યથાલક્ષણમ્ ઉપપદ્યતે ન વેતિ પ્રમાણૈર્ અવધારણં પરીક્ષા। તત્રોદ્દિષ્ટસ્ય પ્રવિભક્તસ્ય લક્ષણમ્ ઉચ્યતે,
% -દ્દિષ્ટસ્ય પ્રવિભક્તસ્ય લક્ષણમ્ ઉચ્યતે,] પ્.85
યથા --- પ્રમાણાનાં પ્રમેયસ્ય ચ। ઉદ્ધિષ્ટસ્ય લક્ષિતસ્ય ચ વિભાગવચનમ્, યથા --- છલસ્ય ``વચનવિઘાતો ઽર્થવિકલ્પોપપત્ત્યા ચ્છલમ્ઽઽ, ``તત્ ત્રિવિધમ્ઽઽ ઇતિ। અથોદ્દિષ્ટસ્ય વિભાગવચનમ્ ---
ન્ય્સ્_1,1.3: પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનશબ્દાઃ પ્રમાણાનિ ॥
% પ્.86
અક્ષસ્યાક્ષસ્ય પ્રતિવિષયં વૃત્તિઃ પ્રત્યક્ષમ્। વૃત્તિસ્ તુ --- સન્નિકર્ષઃ, જ્ઞાનં વા।
% પ્.87
યદા સન્નિકર્ષસ્ તદા જ્ઞાનં પ્રમિતિઃ, યદા જ્ઞાનમ્, તદા હાનોપાદાનોપેક્ષાબુદ્ધયઃ ફલમ્।
% પ્.88
અનુમાનં --- મિતેન લિઙ્ગેન લિઙ્ગિનો ઽર્થસ્ય પશ્ચાન્ માનમ્ અનુમાનમ્।
% પ્.90
ઉપમાનં --- સામીપ્યજ્ઞાનં --- યથા ગૌર્ એવં ગવય ઇતિ। સામીપ્યં તુ સામાન્યયોગઃ। શબ્દઃ --- શબ્દ્યતે ઽનેનાર્થ ઇત્ય્ અભિધીયતે જ્ઞાપ્યતે।
% પ્.91
ઉપલબ્ધિસાધનાનિ પ્રમાણાનિ સમાખ્યાનિર્વચનસામર્થ્યાત્ બોદ્ધવ્યમ્। પ્રમીયતે ઽનેનેતિ કરણાર્થાભિધાનો હિ પ્રમાણશબ્દઃ। તદ્વિશેષસમાખ્યાયા અપિ તથૈવ વ્યાખ્યાનમ્।
કિં પુનઃ પ્રમાણાનિ પ્રમેયમ્ અભિસંપ્લવન્તે? અથ પ્રતિપ્રમેયં વ્યવતિષ્ઠન્ત ઇતિ?
% પ્.92
ઉભયથા દર્શનમ્, ``અસ્ત્ય્ આત્માઽઽ ઇત્ય્ આપ્તોપદેશાત્ પ્રતીયતે, તત્રાનુમાનમ્ --- ``ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નસુખદુઃખજ્ઞાનાન્ય્ આત્મનો લિઙ્ગમ્ઽઽ ઇતિ, પ્રત્યક્ષં --- યુઞ્જાનસ્ય યોગસમાધિજમ્ ``આત્મમનસોઃ સંયોગવિશેષાદ્ આત્મા પ્રત્યક્ષઽઽ ઇતિ। અગ્નિર્ આપ્તોપદેશાત્ પ્રતીયતે ``અત્રાગ્નિઃઽઽઇતિ, પ્રત્યાસીદતા ધૂમદર્શનેનાનુમીયતે, પ્રત્યાસન્નેન ચ પ્રત્યક્ષત ઉપલભ્યતે। વ્યવસ્થા પુનઃ --- ``અગ્નિહોત્ર જુહુયાત્ સ્વર્ગકામઃઽઽ ઇતિ, લૌકિકસ્ય સ્વર્ગે ન લિઙ્ગદર્શનમ્, ન પ્રત્યક્ષમ્। સ્તનયિત્નુશબ્દે શ્રૂયમાણે શબ્દહેતોર્ અનુમાનમ્, તત્ર ન પ્રત્યક્ષમ્, નાગમઃ। પાણૌ પ્રત્યક્ષત ઉપલભ્યમાને નાનુમાનમ્, નાગમ ઇતિ।
સા ચેયં પ્રમિતિઃ પ્રત્યક્ષપરા। જિજ્ઞાસિતમ્ અર્થમ્ આપ્તોપદેશાત્ પ્રતિપદ્યમાનો લિઙ્ગદર્શનેનાપિ બુભુત્સતે,
% બુભુત્સતે,] પ્.93
લિઙ્ગદર્શનાનુમિતં ચ પ્રત્યક્ષતો દિદૃક્ષતે, ઉપલબ્ધે ઽર્થે જિજ્ઞાસા નિવર્ત્તતે। પૂર્વોક્તમ્ ઉદાહરણમ્ ``અગ્નિઃઽઽ ઇતિ। પ્રમાતુઃ પ્રમાણાનાં સમ્ભવો ઽભિસંપ્લવઃ, અસમ્ભવો વ્યવસ્થેતિ

ઇતિ ત્રિસૂત્રીભાષ્યમ્।
********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.4 **********************
અથ વિભક્તાનાં લક્ષણવચનમ્ ઇતિ।
ન્ય્સ્_1,1.4: ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્ત્પન્નં જ્ઞાનમ્ અવ્યપદેશ્યમ્ અવ્યભિચારિ વ્યવસાયાત્મકં પ્રત્યક્ષમ્ ॥
ઇન્દ્રિયસ્યાર્થેન સન્નિકર્ષાદ્ ઉત્પદ્યતે યજ્ જ્ઞાનં તત્ પ્રત્યક્ષમ્।
% પ્.94
ન તર્હીદાનીમ્ ઇદં ભવતિ, આત્મા મનસા સંયુજ્યતે, મન ઇન્દ્રિયેણ, ઇન્દ્રિયમ્ અર્થેનેતિ?
% પ્.98
નેદં કારણાવધારણમ્ --- એતાવત્ પ્રત્યક્ષે કારણમ્ ઇતિ, કિં તુ વિશિષ્ટકારણવચનમ્ ઇતિ। યત્ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય વિશિષ્ટકારણં તદ્ ઉચ્યતે, યત્ તુ સમાનમ્ અનુમાનાદિજ્ઞાનસ્ય, ન તન્નિવર્ત્તત ઇતિ।
મનસસ્ તર્હીન્દ્રિયેણ સંયોગો વક્તવ્યઃ?
% પ્.100
ભિદ્યમાનસ્ય પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય નાયં ભિદ્યત ઇતિ સમાનત્વાન્ નોક્ત ઇતિ।
% પ્.109
યાવદ્ અર્થં વૈ નામધેયશબ્દાસ્ તૈર્ અર્થસમ્પ્રત્યયઃ, અર્થસમ્પ્રત્યયાચ્ ચ વ્યવહારઃ। તત્રેદમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદ્ ઉત્પન્નમ્ અર્થજ્ઞાનં ``રૂપમ્ઽઽ ઇતિ વા, ``રસઃઽઽ ઇત્ય્ એવં વા ભવતિ, રૂપરસશબ્દાશ્ ચ વિષયનામધેયમ્। તેન વ્યપદિશ્યતે જ્ઞાનં --- રૂપમ્ ઇતિ જાનીતે, રસ ઇતિ જાનીતે। નામધેયશબ્દેન વ્યપદિશ્યમાનં સત્ શાબ્દં પ્રસજ્યતે, અત આહ --- અવ્યપદેશ્યમ્ ઇતિ।
% પ્.110
યદ્ ઇદમ્ અનુપયુક્તે શબ્દાર્થસન્બન્ધે ઽર્થજ્ઞાનમ્, ન તત્ નામધેયશબ્દેન વ્યપદિશ્યતે, ગૃહીતે ઽપિ ચ શબ્દાર્થસમ્બન્ધે ઽસ્યાર્થસ્યાયં શબ્દો નામધેયમ્ ઇતિ। યદા તુ સો ઽર્થો ગૃહ્યતે,
% ગૃહ્યતે,] પ્.111
તદા તત્ પૂર્વસ્માદ્ અર્થજ્ઞાનાન્ ન વિશિષ્યતે, તદ્ અર્થવિજ્ઞાનં તાદૃગ્ એવ ભવતિ। તસ્ય ત્વ્ અર્થજ્ઞાનસ્યાન્યઃ સમાખ્યાશબ્દો નાસ્તીતિ, યેન પ્રતીયમાનં વ્યવહારાય લક્પેત। ન ચાપ્રતીયમાનેન વ્યવહારઃ। તસ્માજ્ જ્ઞેયસ્યાર્થસ્ય સંજ્ઞાશબ્દેનેતિકરણયુક્તેન નિર્દિશ્યતે --- રૂપમ્ ઇતિ જ્ઞાનમ્, રસ ઇતિ જ્ઞાનમ્ ઇતિ। તદ્ એવમ્ અર્થજ્ઞાનકાલે સ ન સમાખ્યાશબ્દો વ્યાપ્રિયતે, વ્યવહારકાલે તુ વ્યાપ્રિયતે। તસ્માદ્ અશાબ્દમ્ અર્થજ્ઞાનમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નમ્ ઇતિ।
% પ્.112
ગ્રીષ્મે મરીચયો ભૌમેનોષ્મણા સંસૃષ્ટાઃ સ્પન્દમાના દૂરસ્થસ્ય ચક્ષુષા સન્નિકૃષ્યન્તે,
% પ્.113
તત્રેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદ્ ઉદકમ્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે, તચ્ ચ પ્રત્યક્ષં પ્રસજ્યત ઇત્ય્ અત આહ --- અવ્યભિચારીતિ। યદ્ અતસ્મિંસ્ તદ્ ઇતિ તદ્ વ્યભિચારિ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ।
% પ્.121
દૂરાચ્ ચક્ષુષા હ્ય્ અયમ્ અર્થં પશ્યન્ નાવધારયતિ ધૂમ ઇતિ વા રેણુર્ ઇતિ વા। તદ્ એતદ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નમ્ અનવધારણજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષં પ્રસજ્યત ઇત્ય્ અત આહ --- વ્યવસાયાત્મકમ્ ઇતિ। ન ચૈતન્ મન્તવ્યમ્ --- આત્મમનઃસન્નિકર્ષજમ્ એવાનવધારણજ્ઞાનમ્ ઇતિ। ચક્ષુષા હ્ય્ અયમ્ અર્થં પશ્યન્ નાવધારયતિ,
% હ્ય્ અયમ્ અર્થં પશ્યન્ નાવધારયતિ,] પ્.122
યથા ચેન્દ્રિયેણોપલબ્ધમ્ અર્થં મનસોપલભતે, એવમ્ ઇન્દ્રિયેણાનવધારયન્ મનસા નાવધારયતિ। યચ્ ચ તદિન્દ્રિયાનવધારણપૂર્વકં મનસાનવધારણં તદ્ વિશેષાપેક્ષં વિમર્શમાત્રં સંશયઃ, ન પૂર્વમ્ ઇતિ। સર્વત્ર પ્રત્યક્ષવિષયે જ્ઞાતુર્ ઇન્દ્રિયેણ વ્યવસાયઃ,
% વ્યવસાયઃ,] પ્.123
પશ્ચાન્ મનસાઅનુવ્યવસાયઃ, ઉપહતેન્દ્રિયાણામ્ અનુવ્યવસાયાભાવાદ્ ઇતિ।
આત્માદિષુ સુખાદિષુ ચ પ્રત્યક્ષલક્ષણં વક્તવ્યમ્, અનિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજં હિ તદ્ ઇતિ। ઇન્દ્રિયસ્ય વૈ સતો મનસ ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પૃથગુપદેશો ધર્મભેદાત્, ભૌતિકાનીન્દ્રિયાણિ નિયતવિષયાણિ,
% -નીન્દ્રિયાણિ નિયતવિષયાણિ,] પ્.124
સગુણાનાં ચૈષામ્ ઇન્દ્રિયભાવ ઇતિ, મનસ્ ત્વ્ અભૌતિકં સર્વવિષયં ચ, નાસ્ય સગુણસ્યેન્દ્રિયભાવ ઇતિ। સતિ ચેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષે સન્નિધિમ્ અસન્નિધિં ચાસ્ય યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિકારણં વક્ષ્યામઃ ઇતિ।
% -મ્ અસન્નિધિં ... વક્ષ્યામઃ ઇતિ।] પ્.129
મનસશ્ ચેન્દ્રિયભાવાન્ ન વાચ્યં લક્ષણાન્તરમ્ ઇતિ। તન્ત્રાન્તરસમાચારાચ્ ચૈતત્ પ્રત્યેતવ્યમ્ ઇતિ। પરમતમ્ અપ્રતિષિદ્ધમ્ અનુમતમ્ ઇતિ હિ તન્ત્રયુક્તિઃ। વ્યાખ્યાતં પ્રત્યક્ષમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.5 **********************
% પ્.132
ન્ય્સ્_1,1.5: અથ તત્પૂર્વકં ત્રિવિધમ્ અનુમાનં પૂર્વવચ્ છેષવત્ સામાન્યતો દૃષ્ટં ચ ॥
% પ્.142
તત્પૂર્વકમ્ ઇત્ય્ અનેન લિઙ્ગલિઙ્ગિનોઃ સમ્બન્ધદર્શનં લિઙ્ગદર્શનં ચાભિસમ્બધ્યતે।
% પ્.146
લિઙ્ગલિઙ્ગિનોઃ સમ્બદ્ધયોર્ દર્શનેન લિઙ્ગસ્મૃતિર્ અભિસમ્બધ્યતે। સ્મૃત્યા લિઙ્ગદર્શનેન ચાપ્રત્યક્ષો ઽર્થો ઽનુમીયતે।
પૂર્વવદ્ ઇતિ --- યત્ર કારણેન કાર્યમ્ અનુમીયતે, યથા મેઘોન્નત્યા ભવિષ્યતિ વૃષ્ટિર્ ઇતિ।
% પ્.148
શેષવત્ તદ્ --- યત્ર કાર્યેણ કારણમ્ અનુમીયતે, પૂર્વોદકવિપરીતમ્ ઉદકં નદ્યાઃ પૂર્ણત્વં શીઘ્રત્વઞ્ ચ દૃષ્ટ્વા સ્રોતસો ઽનુમીયતે ભૂતા વૃષ્ટિર્ ઇતિ। સામાન્યતોદૃષ્ટમ્ --- વ્રજ્યાપૂર્વકમ્ અન્યત્ર દૃષ્ટસ્ય ણ્યત્ર દર્શનમ્ ઇતિ,
% દૃષ્ટસ્ય ણ્યત્ર દર્શનમ્ ઇતિ,] પ્.149
તથા ચાદિત્યસ્ય, તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ અપ્રત્યક્ષાપ્ય્ આદિત્યસ્ય વ્રજ્યેતિ।
% પ્.152
અથ વા પૂર્વવદ્ ઇતિ --- યત્ર યથાપૂર્વં પ્રત્યક્ષભૂતયોર્ અન્યતરદર્શનેનાન્યતરસ્યાનુમાનમ્,
% પ્.155
ઽપ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનમ્, યથા ધૂમેનાગ્નિર્ ઇતિ। શેષવન્ નામ પરિશેષઃ, સ ચ પ્રસક્તપ્રતિષેધે ણ્યત્રાપ્રસઙ્ગાચ્ છિષ્યમાણે સમ્પ્રત્યયઃ, યથા સદ્ અનિત્યમ્ એવમાદિના દ્રવ્યગુણકર્મણામ્ અવિશેષેણ સામાન્યવિશેષસમવાયેભ્યો વિભક્તસ્ય શબ્દસ્ય, તસ્મિન્ દ્રવ્યકર્મગુણસંશયે, ન દ્રવ્યમ્, એકદ્રવ્યત્વાત્, ન કર્મ, શબ્દાન્તરહેતુત્વાત્, યસ્ તુ શિષ્યતે સો .યમ્ ઇતિ શબ્દસ્ય ગુણત્વપ્રતિપત્તિઃ।
%શબ્દસ્ય ગુણત્વપ્રતિપત્તિઃ।] પ્.156
સામાન્યતોદૃષ્ટં નામ --- યત્રાપ્રત્યક્ષે લિઙ્ગલિઙ્ગિનોઃ સમ્બન્ધે કેનચિદ્ અર્થેન લિઙ્ગસ્ય સામાન્યાદ્ અપ્રત્યક્ષો લિઙ્ગી ગમ્યતે, યથેચ્છાદિભિર્ આત્મા, ઇચ્છાદયો ગુણાઃ,
% ગુણાઃ,] પ્.157
ગુણાશ્ ચ દ્રવ્યસંસ્થાનાઃ, તદ્ તદ્ એષાં સ્થાનં સ આત્મેતિ।
વિભાગવચનાદ્ એવ ત્રિવિધમ્ ઇતિ સિદ્ધે ત્રિવિધવચનં મહતો મહાવિષયસ્ય ન્યાયસ્ય લઘીયસા સૂત્રેણોપદેશાત્ પરં વાક્યલાઘવં મન્યમાનસ્યાન્યસ્મિન્ વાક્યલાઘવે ઽનાદરઃ। તથા ચાયમ્ ઇત્થંભૂતેન વાક્યવિકલ્પેન પ્રવૃત્તઃ સિદ્ધાન્તે છલે શબ્દાદિષુ ચ બહુલં સમાચારઃ શાસ્ત્ર ઇતિ।
% પ્.158
સદ્વિષયં ચ પ્રત્યક્ષં સદસદ્વિષયં ચાનુમાનમ્। કસ્માત્?। ત્રૈકાલ્યગ્રહણાત્ ---
% પ્.161
ત્રિકાલયુક્તા અર્થા અનુમાનેન ગૃહ્યન્તે, ભવિષ્યતીત્ય્ અનુમીયતે, ભવતીતિ, ચાભૂદ્ ઇતિ ચ, અસચ્ ચ ખલ્વ્ અત્તમ્ અનાગતં ચેતિ

% પ્.168
********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.6 **********************
અથોપમાનમ્ ---
ન્ય્સ્_1,1.6: પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનમ્ ઉપમાનમ્ ॥
પ્રજ્ઞાતેન સામાન્યાત્ પ્રજ્ઞાપનીયસ્ય પ્રજ્ઞાપનમ્ ઉપમાનમ્ ઇતિ। યથા ગૌર્ એવં ગવય ઇતિ।
% પ્.169
કિં પુનર્ અત્રોપમાનેન ક્રિયતે? યદા ખલ્વ્ અયં ગવા સમાનધર્મં પ્રતિપદ્યતે તદા પ્રત્યક્ષતસ્ તમ્ અર્થં પ્રતિપદ્યત ઇતિ, સમાખ્યાસમ્બન્ધપ્રતિપત્તિર્ ઉપમાનાર્થ ઇત્ય્ આહ। યથા ગૌર્ એવં ગવય ઇત્ય્ ઉપમાને પ્રયુક્તે ગવા સમાનધર્મમ્ અર્થમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદ્ ઉપલભમાનો ઽસ્ય ગવયશબ્દઃ સંજ્ઞેતિ સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધં પ્રતિપદ્યત ઇતિ।
% ગૌર્ એવં ગવય ... પ્રતિપદ્યત ઇતિ] પ્.170
યથા મુદ્ગસ્ તથા મુદ્ગપર્ણી,
% -પર્ણી,] પ્.171
યથા માષસ્ તથા માષપર્ણીત્ય્ ઉપમાને પ્રયુક્તે ઉપમાનાત્ સંજ્ઞાસંજ્ઞિસન્બન્ધં પ્રતિપદ્યમાનસ્ તામ્ ઓષધીં ભૈષજ્યાયાહરતિ।
% પ્.172
એવમ્ અન્યો ઽપ્ય્ ઉપમાનસ્ય લોકે વિષયો બુભુત્સિતવ્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.7 **********************
% પ્.173
અથ શબ્દઃ ---
ન્ય્સ્_1,1.7: આપ્તોપદેશઃ શબ્દઃ ॥
આપ્તઃ ખલુ સાક્ષાત્કૃતધર્મા યથાદૃષ્ટસ્યાર્થસ્ય ચિખ્યાપયિષયા પ્રયુક્ત ઉપદેષ્ટા।
% પ્.174
સાક્ષાત્કરણમ્ અર્થસ્યાપ્તિઃ, તયા પ્રવર્તત ઇત્ય્ આપ્તઃ। ઋષ્યાર્યમ્લેચ્છાનાં સમાનં લક્ષણમ્।
% સમાનં લક્ષણમ્।] પ્.176
તથા ચ સર્વેષાં વ્યવહારાઃ પ્રવર્ત્તન્ત ઇતિ। એવમ્ એભિઃ પ્રમાણૈર્ દેવમનુષ્યતિરશ્ચાં વ્યવહારાઃ પ્રકલ્પન્તે, નાતો ઽન્યથેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.8 **********************
% પ્.179
ન્ય્સ્_1,1.8: સ દ્વિવિધો દૃષ્ટાદૃષ્.આર્થત્વાત્ ॥
યસ્યેહ દૃશ્યતે ઽર્થઃ સ દૃષ્ટાર્થઃ। યસ્યામુત્ર પ્રતીયતે સો ઽદૃષ્ટાર્થઃ। એવમ્ ઋષિલૌકિકવાક્યાનાં વિભાગ ઇતિ। કિમર્થં પુનર્ ઇદમ્ ઉચ્યતે? સ ન મન્યેત દૃષ્ટાર્થ એવાપ્તોપદેશઃ પ્રમાણમ્, અર્થસ્યાવધારણાદ્ ઇતિ, અદૃષ્ટાર્થો ઽપિ પ્રમાણમ્ અર્થસ્યાનુમાનાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.9 **********************
% પ્.180
કિં પુનર્ અનેન પ્રમાણેનાર્થજાતં પ્રમાતવ્યમ્ ઇતિ? ---
ન્ય્સ્_1,1.9: આત્મશરીરેન્દ્રિયાર્થબુદ્ધિમનઃપ્રવૃત્તિદોષપ્રેત્યભાવફલદુઃખાપવર્ગાસ્ તુ પ્રમેયમ્ ॥
% પ્.182
તત્રાત્મા સર્વસ્ય દ્રષ્ટા સર્વસ્ય ભોક્તા સર્વજ્ઞઃ સર્વાનુભાવી। તસ્ય ભોગાયતનં શરીરમ્। ભોગસાધનાનીન્દ્રિયાણિ। ભોક્તવ્યા ઇન્દ્રિયાર્થાઃ। ભોગો બુદ્ધિઃ। સર્વાર્થોપલબ્ધૌ નેન્દ્રિયાણિ પ્રભવન્તીતિ સર્વવિષયમ્ અન્તઃકરણં મનઃ। શરીરેન્દ્રિયાર્થબુદ્ધિસુખવેદનાનાં નિવૃત્તિકારણં પ્રવૃત્તિઃ, દોષાશ્ ચ। નાસ્યેદં શરીરમ્ અપૂર્વમ્ અનુત્તરં ચ, પૂર્વશરીરાણામ્ આદિર્ નાસ્તિ, ઉત્તરેષામ્ અપવર્ગો ઽન્ત ઇતિ પ્રેત્યભાવઃ। સસાધનસુખદુઃખોપભોગઃ ફલમ્। દુઃખમ્ ઇતિ નેદમ્ અનુકૂલવેદનીયસ્ય સુખસ્ય પ્રતીતેઃ પ્રત્યાખ્યાનમ્। કિં તર્હિ? જન્મન એવેદં સસુખસાધનસ્ય દુઃખાનુષઙ્ગાત્ દુઃખેનાવિપ્રયોગાદ્ વિવિધબાધનાયોગાદ્ દુઃખમ્ ઇતિ સમાધિભાવનમ્ ઉપદિશ્યતે।
% -યોગાદ્ દુઃખમ્ ... ઉપદિશ્યતે।] પ્.183
સમાહિતો ભાવયતિ, ભાવયન્ નિર્વિદ્યતે, નિર્વિણ્ણસ્ય વૈરાગ્યમ્, વિરક્તસ્યાપવર્ગ ઇતિ। જન્મમરણપ્રબન્ધોચ્છેદઃ સર્વદુઃખપ્રહાણમ્ અપવર્ગ ઇતિ। અસ્ત્ય્ અન્યદ્ અપિ દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાઃ પ્રમેયમ્, તદ્ભેદેન ચાપરિસઙ્ખ્યેયમ્; અસ્ય તુ તત્ત્વજ્ઞાનાદ્ અપવર્ગો મિથ્યાજ્ઞાનાત્ સંસાર ઇત્ય્ અત એતદ્ ઉપદિષ્ટં વિશેષેણેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.10 **********************
% પ્.184
તત્રાત્મા તાવત્ પ્રત્યક્ષતો ન ગૃહ્યતે। સ કિમ્ આપ્તોપદેશમાત્રાદ્ એવ પ્રતિપદ્યત ઇતિ? નેત્ય્ ઉચ્યતે। અનુમાનાચ્ ચ પ્રતિપત્તવ્ય ઇતિ। કથમ્?
ન્ય્સ્_1,1.10: ઇચ્છાદ્વેષપ્રયત્નસુખદુઃખજ્ઞાનાન્ય્ આત્મનો લિઙ્ગમ્ ઇતિ ॥
% પ્.185
યજ્જાતીયસ્યાર્થસ્ય સન્નિકર્ષાત્ સુખમ્ આત્મોપલબ્ધવાન્, તજ્જાતીયમ્ એવાર્થં પશ્યન્ન્ ઉપાદાતુમ્ ઇચ્છતિ, સેયમ્ આદાતુમ્ ઇચ્છા એકસ્યાનેકાર્થદર્શિનો દર્શનપ્રતિસન્ધાનાદ્ ભવતિ લિઙ્ગમ્ આત્મનઃ। નિયતવિષયે હિ બુદ્ધિભેદમાત્રે ન સમ્ભવતિ, દેહાન્તરવદ્ ઇતિ। એવમ્ એકસ્યાનેકાર્થદર્શિનો દર્શનપ્રતિસન્ધાનાત્ દુઃખહેતૌ દ્વેષઃ,
% -નેકાર્થદર્શિનો ... દ્વેષઃ,] પ્.187
યજ્જાતીયો ઽસ્યાર્થઃ સુખહેતુઃ પ્રસિદ્ધસ્ તજ્જાતીયમ્ અર્થં પશ્યન્ન્ આદાતું પ્રયતતે। એકમ્ અનેકાર્થદર્શિનં દર્શનપ્રતિસન્ધાતારમ્ અન્તરેણ ન સ્યાત્। નિયતવિષયે બુદ્ધિમાત્રે ન સમ્ભવતિ, દેહાન્તરવદ્ ઇતિ। એતેન દુઃખહેતૌ પ્રયત્નો વ્યાખ્યાતઃ। સુખદુઃખસ્મૃત્યા ચાયં તત્સાધનમ્ આદદાનઃ સુખમ્ ઉપલભતે દુઃખમ્ ઉપલભતે, સુખદુઃખે વેદયતે। પૂર્વોક્ત એવ હેતુઃ। બુભુત્સમાનઃ ખલ્વ્ અયં વિમૃશતિ કિંસ્વિદ્ ઇતિ, વિમૃશંશ્ ચ જાનીતે ઇદમ્ ઇતિ, તદ્ ઇદં જ્ઞાનં બુભુત્સાવિમર્શાભ્યામ્ અભિન્નકર્તૃકં ગૃહ્યમાણમ્ આત્મલિઙ્ગમ્। પૂર્વોક્ત એવ હેતુર્ ઇતિ। તત્ર દેહાન્તરવદ્ ઇતિ વિભજ્યતે યથાનાત્મવાદિનો દેહાન્તરેષુ નિયતવિષયા બુદ્ધિભેદા ન પ્રતિસન્ધીયન્તે તથૈકદેહવિષયા અપિ ન પ્રતિસન્ધીયેરન્, અવિશેષાત્।
% તથૈકદેહવિષયા અપિ ન પ્રતિસન્ધીયેરન્, અવિશેષાત્।] પ્.188
સો ઽયમ્ એકસત્ત્વસ્ય સમાચારઃ સ્વયંદૃષ્ટસ્ય સ્મરણમ્, નાન્યદ્દૃષ્ટસ્ય, નાદૃષ્ટસ્યેતિ। એવં ખલુ નાનાસત્ત્વાનાં સમાચારો ઽન્યદૃષ્ટમ્ અન્યો ન સ્મરતીતિ। તદ્ એતદ્ ઉબ્યયમ્ અશક્યમ્ અનાત્મવાદિના વ્યવસ્થાપયિતુમ્ ઇત્ય્ એવમ્ ઉપપન્નમ્ અસ્ત્ય્ આત્મેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.11 **********************
% પ્.193
તસ્ય ભોગાધિષ્ઠાનમ્ ---
ન્ય્સ્_1,1.11: ચેષ્ટેન્દ્રિયાર્થાશ્રયઃ શરીરમ્ ॥
કથં ચેષ્ટાશ્રયઃ? ઈપ્સિતં જિહાસિતં વાર્થમ્ અધિકૃત્યેપ્સાજિહાસાપ્રયુક્તસ્ય તદુપાયાનુષ્ઠાનલક્ષણા સમીહા ચેષ્ટા, સા યત્ર વર્ત્તતે તચ્ છરીરમ્।
% તદુપાયાનુષ્ઠાનલક્ષણા ... તચ્ છરીરમ્।] પ્.194
કથમ્ ઇન્દ્રિયાશ્રયઃ? યસ્યાનુગ્રહેણાનુગૃહીતાનિ ઉપઘાતે ચોપહતાનિ સ્વવિષયેષુ સાધ્વસાધુષુ વર્તન્તે સ એષામ્ આશ્રયઃ તચ્ છરીરમ્। કથમ્ અર્થાશ્રયઃ।
% સ એષામ્ આશ્રયઃ તચ્ છરીરમ્। કથમ્ અર્થાશ્રયઃ।] પ્.195
યસ્મિન્ન્ આયતને ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદ્ ઉત્પન્નયોઃ સુખદુઃખયોઃ પ્રતિસંવેદનં પ્રવર્તતે સ એષામ્ આશ્રયઃ,
% સુખદુઃખયોઃ પ્રતિસંવેદનં પ્રવર્તતે સ એષામ્ આશ્રયઃ,] પ્.196
તચ્ છરીરમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.12 **********************
% પ્.197
ભોગસાધનાનિ પુનઃ ---
ન્ય્સ્_1,1.12: ઘ્રાણરસનચક્ષુસ્ત્વક્શ્રોત્રાણીન્દ્રિયાણિ ભૂતેભ્યઃ ॥
જિઘ્રત્ય્ અનેનેતિ ઘ્રાણં ગન્ધં ગૃહ્ણાતીતિ। રસયત્ય્ અનેનેતિ રસનં રસં ગૃહ્ણાતીતિ। ચષ્ટે ઽનેનેતિ ચક્ષૂ રૂપં પશ્યતીતિ। ત્વક્સ્થાનમ્ ઇન્દ્રિયં ત્વક્। તદુપચારઃ સ્થાનાદ્ ઇતિ।
% તદુપચારઃ સ્થાનાદ્ ઇતિ।] પ્.198
શૃણોત્ય્ અનેનેતિ શ્રોત્રં શબ્દં ગૃહ્ણાતીતિ। એવં સમાખ્યાનિર્વચનસામર્થ્યાદ્ બોધ્યં સ્વવિષયગ્રહણલક્ષણાનીન્દ્રિયાણીતિ।
% પ્.199
ભૂતેભ્ય ઇતિ। નાનાપ્રકૃતીનામ્ એષાં સતાં વિષયનિયમઃ, નૈકપ્રકૃતીનામ્। સતિ ચ વિષયનિયમે સ્વવિષયગ્રહણલક્ષણત્વં ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.13 **********************
% પ્.201
કાનિ પુનર્ ઇન્દ્રિયકારણાનિ?
ન્ય્સ્_1,1.13: પૃથિવ્ય્ આપસ્ તેજો વાયુર્ આકાશમ્ ઇતિ ભૂતાનિ ॥
સંજ્ઞાશબ્દૈઃ પૃથગુપદેશો ભૂતાનાં વિભક્તાનાં સુવચં કાર્યં ભવિષ્યતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.14 **********************
% પ્.202
ઇમે તુ ખલુ ---
ન્ય્સ્_1,1.14: ગન્ધરસરૂપસ્પર્શશબ્દાઃ પૃથિવ્યાદિગુણાસ્ તદર્થાઃ ॥
પૃથિવ્યાદીનાં યથાવિનિયોગં ગુણા ઇન્દ્રિયાણાં યથાક્રમમ્ અર્થા વિષયા ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.15 **********************
% પ્.213
અચેતનસ્ય કરણસ્ય બુદ્ધેર્ જ્ઞાનં વૃત્તિઃ ચેતનસ્યાકર્તુર્ ઉપલબ્ધિર્ ઇતિ યુક્તિવિરુદ્ધમ્ અર્થં પ્રત્યાચક્ષાણક ઇવેદમ્ આહ ---
ન્ય્સ્_1,1.15: બુદ્ધિર્ ઉપલબ્ધિર્ જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અનર્થાન્તરમ્ ॥
નાચેતનસ્ય કરણસ્ય બુદ્ધેર્ જ્ઞાનં ભવિતુમ્ અર્હતિ, તદ્ ધિ ચેતનં સ્યાત્, એકશ્ ચાયં ચેતનો દેહેન્દ્રિયસંઘાતવ્યતિરિક્ત ઇતિ।
% દેહેન્દ્રિયસંઘાતવ્યતિરિક્ત ઇતિ।] પ્.214
પ્રમેયલક્ષણાર્થસ્ય વાક્યસ્યાન્યાર્થપ્રકાશનમ્ ઉપપત્તિસામર્થ્યાદ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.16 **********************
% પ્.215
સ્મૃત્યનુમાનાગમસંશયપ્રતિભાસ્વપ્નજ્ઞાનોહાઃ સુખાદિપ્રત્યક્ષમ્ ઇચ્છાદયશ્ ચ મનસો લિઙ્ગાનિ। તેષુ સત્સ્વ્ અયમ્ અપિ ---
ન્ય્સ્_1,1.16: યુપગજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્ મનસો લિઙ્ગમ્ ॥
અનિન્દ્રિયનિમિત્તાઃ સ્મૃત્યાદયઃ કરણાન્તરનિમિત્તા ભવિતુમ્ અર્હન્તીતિ। યુગપચ્ ચ ખલુ ઘ્રાણાદીનાં ગન્ધાદીનાં ચ સન્નિકર્ષેષુ સત્સુ યુગપજ્ જ્ઞાનાનિ નોત્પદ્યન્તે,
% ખલુ ઘ્રાણાદીનાં ... યુગપજ્જ્ઞાનાનિ નોત્પદ્યન્તે, ] પ્.216
તેનાનુમીયતે, અસ્તિ તત્ તદ્ ઇન્દ્રિયસંયોગિ સહકારિ નિમિત્તાન્તરમ્ અવ્યાપિ, યસ્યાસન્નિધેર્ નોત્પદ્યતે જ્ઞાનં સન્નિધેશ્ ચોત્પદ્યત ઇતિ।
% જ્ઞાનં સન્નિધેશ્ ચોત્પદ્યત ઇતિ।] પ્.217
મનઃસંયોગાનપેક્ષસ્ય હીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્ય જ્ઞાનહેતુત્વે યુગપદ્ ઉપ્તદ્યેરન્ જ્ઞાનાનીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.17 **********************
% પ્.218
ક્રમપ્રાપ્તા તુ ---
ન્ય્સ્_1,1.17: પ્રવૃત્તિર્ વાગ્બુદ્ધિશરીરારમ્ભઃ ॥
મનો ઽત્ર બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ અભિપ્રેતમ્, બુધ્યતે ઽનેનેતિ બુદ્ધિઃ। સો ઽયમ્ આરમ્ભઃ શરીરેણ વાચા મનસા ચ પુણ્યઃ પાપશ્ ચ દશવિધઃ। તદ્ એતત્ કૃતભાષ્યં દ્વિતીયસૂત્ર ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.18 **********************
% પ્.220
ન્ય્સ્_1,1.18: પ્રવર્તનાલક્ષણા દોષાઃ ॥
પ્રવર્તના પ્રવૃત્તિહેતુત્વમ્, જ્ઞાતારં હિ રાગાદયઃ પ્રવર્તયન્તિ પુણ્યે પાપે વા। યત્ર મિથ્યાજ્ઞાનં તત્ર રાગદ્વેષાવ્ ઇતિ। પ્રત્યાત્મવેદનીયા હીમે દોષાઃ કસ્માલ્ લક્ષણતો નિર્દિશ્યન્ત ઇતિ? કર્મલક્ષણાઃ ખલુ રક્તદ્વિષ્ટમૂઢાઃ, રક્તો હિ તત્ કર્મ કુરુતે યેન કર્મણા સુખં દુઃખં વા લભતે, તથા દ્વિષ્ટસ્ તથા મૂઢ ઇતિ। રાગદ્વેષમોહા ઇત્ય્ ઉચ્યમાને બહુ નોક્તં ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.19 **********************
% પ્.221
ન્ય્સ્_1,1.19: પુનરુત્પત્તિઃ પ્રેત્યભાવઃ ॥
ઉત્પન્નસ્ય ક્વચિત્ સત્ત્વનિકાયે મૃત્વા યા પુનરુત્પત્તિઃ સ પ્રેત્યભાવઃ। ઉત્પન્નસ્ય --- સમ્બદ્ધસ્ય। સમ્બન્ધસ્ તુ દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવેદનાભિઃ। પુનરુત્પત્તિઃ --- પુનર્ દેહાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ। પુનર્ ઇત્ય્ અભ્યાસાભિધાનમ્। યત્ર ક્વચિત્ પ્રાણભૃન્નિકાયે વર્તમાનઃ પૂર્વોપાત્તાન્ દેહાદીન્ જહાતિ તત્ પ્રૈતિ।
% પૂર્વોપાત્તાન્ દેહાદીન્ જહાતિ તત્ પ્રૈતિ।] પ્.222
યત્ તત્રાન્યત્ર વા દેહાદીન્ અન્યાન્ ઉપાદત્તે તદ્ ભવતિ। પ્રેત્યભાવઃ --- મૃત્વા પુનર્જન્મ, સો ઽયં જન્મમરણપ્રબન્ધાભ્યાસો ઽનાદિર્ અપવર્ગાન્તઃ પ્રેત્યભાવો વેદિતવ્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.20 **********************
ન્ય્સ્_1,1.20: પ્રવૃત્તિદોષજનિતો ઽર્થઃ ફલમ્ ॥
સુખદુઃખસંવેદનં ફલમ્। સુખવિપાકં કર્મ દુઃખવિપાકં ચ। તત્ પુનર્ દેહેન્દ્રિયવિષયબુદ્ધિષુ સતીષુ ભવતીતિ સહ દેહાદિભિઃ ફલમ્ અભિપ્રેતમ્। તથા હિ પ્રવૃત્તિદોષજનિતો ઽર્થઃ ફલમ્ એતત્ સર્વં ભવતિ।
% પ્રવૃત્તિદોષજનિતો ઽર્થઃ ફલમ્ એતત્ સર્વં ભવતિ।] પ્.223
તદ્ એતત્ ફલમ્ ઉપાતમ્ ઉપાતં હેયમ્, ત્યક્તં ત્યક્તમ્ ઉપાદેયમ્ ઇતિ નાસ્ય હાનોપાદાનયોર્ નિષ્ઠા પર્યવસાનં વાસ્તિ, સ ખલ્વ્ અયં ફલસ્ય હાનોપાદાનસ્રોતસોહ્યતે લોક ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.21 **********************
% પ્.224
અથૈતદ્ એવ ---
ન્ય્સ્_1,1.21: બાધનાલક્ષણં દુઃખમ્ ॥
બાધના પીડા તાપ ઇતિ। તયાનુવિદ્ધમ્ અનુષક્તમ્ અવિનિર્ભાગેન વર્તમાનં દુઃખયોગાદ્ દુઃખમ્ ઇતિ। સો ઽયં સર્વં દુઃખેનાનુવિદ્ધમ્ ઇતિ પશ્યન્ દુઃખં જિહાસુર્ જન્મનિ દુઃખદર્શી નિર્વિદ્યતે, નિર્વિણ્ણો વિરજ્યતે, વિરક્તો વિમુચ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.22 **********************
% પ્.225
યત્ર તુ નિષ્ઠા યત્ર તુ પર્યવસાનં સો .યમ્ ---
ન્ય્સ્_1,1.22: તદત્યન્તવિમોક્ષો .પવર્ગઃ ॥
તેન --- દુઃખેન જન્મના અત્યન્તં વિમુક્તિર્ અપવર્ગઃ। કથમ્? ઉપાત્તસ્ય જન્મનો હાનમ્, અન્યસ્ય ચાનુપાદાનમ્। એતામ્ અવસ્થામ્ અપર્યન્તમ્ અપવર્ગં વેદયન્તે ઽપવર્ગવિદઃ। તદ્ અભયમ્ અજરમ્ અમૃત્યુપદં બ્રહ્મ ક્ષેમપ્રાપ્તિર્ ઇતિ।
% પ્.226
નિત્યં સુખમ્ આત્મનો મહત્ત્વવન્ મોક્ષે વ્યજ્યતે, યેનાભિવ્યક્તેનાત્યન્તં વિમુક્તઃ સુખી ભાતીતિ કેચિન્ મન્યન્તે। તેષાં પ્રમાણાભાવાદ્ અનુપપત્તિઃ। ન પ્રત્યક્ષં નાનુમાનં નાગમો વા વિદ્યતે નિત્યં સુખમ્ આત્મનો મહત્ત્વવન્ મોક્ષે ઽભિવ્યજ્યત ઇતિ।
નિત્યસ્યાભિવ્યક્તિઃ --- સંવેદનમ્, તસ્ય હેતુવચનમ્। નિત્યસ્યાભિવ્યક્તિઃ ---સંવેદનમ્ --- જ્ઞાનમ્ ઇતિ, તસ્ય હેતુર્ વાચ્યો યતસ્ તદ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ।
% પ્.227
સુખવન્ નિત્યમ્ ઇતિ ચેત્? સંસારસ્થસ્ય મુક્તેનાવિશેષઃ। યથા મુક્તઃ સુખેન તત્સંવેદનેન ચ સન્નિત્યેનોપપન્નસ્ તથા સંસારસ્થો ઽપિ પ્રસજ્યત ઇતિ, ઉભયસ્ય નિત્યત્વાત્।
% પ્.228
અભ્યનુજ્ઞાને ચ ધર્માધર્મફલેન સાહચર્યં યૌગપદ્યં ગૃહ્યેત। યદ્ ઇદમ્ ઉત્પત્તિસ્થાનેષુ ધર્માધર્મફલં સુખં દુઃખં વા સંવેદ્યતે પર્યાયેણ, તસ્ય ચ નિત્યસંવેદનસ્ય ચ સહભાવો યૌગપદ્યં ગૃહ્યેત, ન સુખાભાવો નાનભિવ્યક્તિર્ અસ્તિ, ઉભયસ્ય નિત્યત્વાત્।
અનિત્યત્વે હેતુવચનમ્। અથ મોક્ષે નિત્યસ્ય સુખસ્ય સંવેદનમ્ અનિત્યમ્? યત ઉત્પદ્યતે સ હેતુર્ વાચ્યઃ।
આત્મમનઃસંયોગસ્ય નિમિત્તાન્તરસહિતસ્ય હેતુત્વમ્। આત્મમનઃસંયોગો હેતુર્ ઇતિ ચેત્? એવમ્ અપિ તસ્ય સહકારિ નિમિત્તાન્તરં વચનીયમ્ ઇતિ।
ધર્મસ્ય કારણવચનમ્। યદિ ધર્મો નિમિત્તાન્તરમ્? તસ્ય હેતુર્ વાચ્યો યતઃ ઉત્પદ્યત ઇતિ। યોગસમાધિજસ્ય કાર્યાવસાયવિરોધાત્ પ્રક્ષયે સંવેદનનિવૃત્તિઃ। યદિ યોગસમાધિજો ધર્મો હેતુઃ?
% -સમાધિજો ધર્મો હેતુઃ?] પ્.229
તસ્ય કાર્યાવસાયવિરોધાત્ પ્રક્ષયે સંવેદનમ્ અત્યન્તં નિવર્તતે।
અસંવેદને ચાવિદ્યમાનેનાવિશેષઃ। યદિ ધર્મક્ષયાત્ સંવેદનોપરમો નિત્યં સુખં ન સંવેદ્યત ઇતિ? કિં વિદ્યમાનં ન સંવેદ્યતે, અથાવિદ્યમાનમ્ ઇતિ નાનુમાનં વિશિષ્ટે ઽસ્તીતિ।
અપ્રક્ષયશ્ ચ ધર્મસ્ય નિરનુમાનમ્ ઉત્પત્તિધર્મકત્વાત્। યોગસમાધિજો ધર્મો ન ક્ષીયત ઇતિ નાસ્ત્ય્ અનુમાનમ્। ઉત્પત્તિધર્મકમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ વિપર્યયસ્ય ત્વ્ અનુમાનમ્। યસ્ય તુ સંવેદનોપરમો નાસ્તિ તેન સંવેદનહેતુર્ નિત્ય ઇત્ય્ અનુમેયમ્।
નિત્યે ચ મુક્તસંસારસ્થયોર્ અવિશેષ ઇત્ય્ ઉક્તમ્। યથા મુક્તસ્ય નિત્યં સુખં તત્સંવેદનહેતુશ્ ચ, સંવેદનસ્ય તૂપરમો નાસ્તિ, કારણસ્ય નિત્યત્વાત્, તથા સંસારસ્થસ્યાપીતિ। એવં ચ સતિ ધર્માધર્મફલેન સુખદુઃખસંવેદનેન સાહચર્યં ગૃહ્યેતેતિ।
શરીરાદિસમ્બન્ધઃ પ્રતિબન્ધહેતુર્ ઇતિ ચેત્? ન, શરીરાદીનામ્ ઉપભોગાર્થત્વાત્ વિપર્યયસ્ય ચાનનુમાનાત્।
% વિપર્યયસ્ય ચાનનુમાનાત્।] પ્.230
સ્યાન્ મતમ્ --- સંસારાવસ્થસ્ય શરીરાદિસમ્બન્ધો નિત્યસુખસંવેદનહેતોઃ પ્રતિબન્ધકઃ, તેનાવિશેષો નાસ્તીતિ। એતચ્ ચાયુક્તમ્, શરીરાદયઃ ઉપભોગાર્થાસ્ તે ભોગપ્રતિબન્ધં કરિષ્યન્તીત્ય્ અનુપપન્નમ્; ન ચાસ્ત્ય્ અનુમાનમ્ અશરીરસ્યાત્મનો ભોગઃ કશ્ચિદ્ અસ્તીતિ।
% પ્.231
ઇષ્ટાધિગમાર્થા પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ ચેત્? ન, અનિષ્ટોપરમાર્થત્વાત્। ઇદમ્ અનુમાનમ્ --- ઇષ્ટાધિગમાર્થો મોક્ષોપદેશઃ પ્રવૃત્તિશ્ ચ મુમુક્ષૂણામ્, નોભયમ્ અનર્થકમ્ ઇતિ। એતચ્ ચાયુક્તમ્, અનિષ્ટોપરમાર્થો મોક્ષોપદેશઃ પ્રવૃત્તિશ્ ચ મુમુક્ષૂણામ્ ઇતિ। નેષ્ટમ્ અનિષ્ટેનાનનુવિદ્ધં સમ્ભવતીતિ ઇષ્ટમ્ અપ્ય્ અનિષ્ટં સમ્પદ્યતે, અનિષ્ટહાનાય ઘટમાન ઇષ્ટમ્ અપિ જહાતિ, વિવેકહાનસ્યાશક્યત્વાદ્ ઇતિ।
દૃષ્ટાતિક્રમશ્ ચ દેહાદિષુ તુલ્યઃ। યથા દૃષ્ટમ્ અનિત્યં સુખં પરિત્યજ્ય નિત્યં સુખં કામયતે, એવં દેહેન્દ્રિયબુદ્ધીર્ અનિત્યા દૃષ્ટા અતિક્રમ્ય મુક્તસ્ય નિત્યા દેહેન્દ્રિયબુદ્ધયઃ કલ્પયિતવ્યાઃ, સાધીયશ્ ચૈવં મુક્તસ્ય ચૈકાત્મ્યં કલ્પિતં ભવતીતિ।
ઉપપત્તિવિરુદ્ધમ્ ઇતિ ચેત્? સમાનમ્। દેહાદીનાં નિત્યત્વં પ્રમાણવિરુદ્ધં કલ્પયિતુમ્ અશક્યમ્ ઇતિ? સમાનં સુખસ્યાપિ નિત્યત્વં પ્રમાણવિરુદ્ધં કલ્પયિતુમ્ અશક્યમ્ ઇતિ।
આત્યન્તિકે ચ સંસારદુઃખાભાવે સુખવચનાદ્ આગમે ઽપિ સત્ય્ અવિરોધઃ। યદ્ય્ અપિ કશ્ચિદ્ આગમઃ સ્યાત્ મુક્તસ્યાત્યન્તિકં સુખમ્ ઇતિ?
% કશ્ચિદ્ આગમઃ સ્યાત્ મુક્તસ્યાત્યન્તિકં સુખમ્ ઇતિ?] પ્.232
સુખશબ્દ આત્યન્તિકે દુઃખાભાવે પ્રયુક્ત ઇત્ય્ એવમ્ ઉપપદ્યતે, દૃષ્ટો હિ દુઃખાભાવે સુખશબ્દપ્રયોગો બહુલં લોક ઇતિ।
નિત્યસુખરાગસ્યાપ્રહાણે મોક્ષાધિગમાભાવઃ, રાગસ્ય બન્ધનસમાજ્ઞાનાત્। યદ્ય્ અયં મોક્ષો નિત્યં સુખમ્ અભિવ્યજ્યત ઇતિ, નિત્યસુખરાગેણ મોક્ષાય ઘટમાનો ન મોક્ષમ્ અધિગચ્છેત્, નાધિગન્તુમ્ અર્હતીતિ। બન્ધનસમાજ્ઞાતો હિ રાગઃ। ન ચ બન્ધને સત્ય્ અપિ કશ્ચિન્ મુક્ત ઇત્ય્ ઉપપદ્યત ઇતિ।
પ્રહીણનિત્યસુખરાગસ્યાપ્રતિકૂલત્વમ્। અથાસ્ય નિત્યસુખરાગઃ પ્રહીયતે, તસ્મિન્ પ્રહીણે નાસ્ય નિત્યસુખરાગઃ પ્રતિકૂલો ભવતિ? યદ્ય્ એવમ્, મુક્તસ્ય નિત્યં સુખં ભવતિ, અથાપિ ન ભવતિ, નાસ્યોભયોઃ પક્ષયોર્ મોક્ષાધિગમો વિકલ્પ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.23 **********************
% પ્.233
સ્થાનવત એવ તર્હિ સંશયસ્ય લક્ષણં વાચ્યમ્ ઇતિ તદ્ ઉચ્યતે ---
% પ્.234
ન્ય્સ્_1,1.23: સમાનાનેકધર્મોપપત્તેર્ વિપ્રતિપત્તેર્ ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધ્યવ્યવસ્થાતશ્ ચ વિશેષાપેક્ષો વિમર્શઃ સંશયઃ ॥
સમાનધર્મોપપત્તેર્ વિશેષાપેક્ષો વિમર્શઃ સંશય ઇતિ। સ્થાણુપુરુષયોઃ સમાનં ધર્મમ્ આરોહપરિણાહૌ પશ્યન્ પૂર્વદૃષ્ટં ચ તયોર્ વિશેષમ્ બુભુત્સમાનઃ કિંસ્વિદ્ ઇત્ય્ અન્યતરં નાવધારયતિ, તદનવધારણં જ્ઞાનં સંશયઃ। સમાનમ્ અનયોર્ ધર્મમ્ ઉપલભે વિશેષમ્ અન્યતરસ્ય નોપલભ ઇત્ય્ એષા બુદ્ધિર્ અપેક્ષા ---
% નોપલભ ઇત્ય્ એષા બુદ્ધિર્ અપેક્ષા ---] પ્.240
સંશયસ્ય પ્રવૃત્તિકા વર્તતે, તેન વિશેષાપેક્ષો વિમર્શઃ સંશયઃ।
અનેકધર્મોપપત્તેર્ ઇતિ। સમાનજાતીયમ્ અસમાનજાતીયં ચાનેકમ્। તસ્યાનેકસ્ય ધર્મોપપત્તેઃ ---
% ધર્મોપપત્તેઃ ---] પ્.244
વિશેષસ્યોબયથા દૃષ્ટત્વાત્। સમાનજાતીયેભ્યો ઽસમાનજાતીયેબ્યશ્ ચાર્થા વિશિષ્યન્તે, ગન્ધવત્ત્વાત્ પૃથિવ્ય્ અબાધિબ્યો વિશિષ્યતે ગુણકર્મભ્યશ્ ચ । અસ્તિ ચ શબ્દે વિભાગજન્યત્વં વિશેષઃ। તસ્મિન્ દ્રવ્યં ગુણઃ કર્મ વેતિ સન્દેહઃ, વિશેષસ્યોબયથા દૃષ્ટત્વાત્।
% -ત્વાત્] પ્.249
કિં દ્રવ્યસ્ય સતો ગુણકર્મભ્યો વિશેષઃ, આહોસ્વિદ્ ગુણસ્ય સત ઇતિ, અથ કર્મણઃ સત ઇતિ? વિશેષાપેક્ષા --- અન્યતમસ્ય વ્યવસ્થાપકં ધર્મ નોપલબ ઇતિ બુદ્ધિર્ ઇતિ।
વિપ્રતિપત્તેર્ ઇતિ। વ્યાહતમ્ એકાર્થદર્શનં વિપ્રતિપત્તિઃ, વ્યાઘાતઃ --- વિરોધો ઽસહભાવ ઇતિ। અસ્ત્ય્ આત્મેત્ય્ એકં દર્શનમ્, નાસ્ત્ય્ આત્મેત્ય્ અપરમ્, ન ચ સદ્ભાવાસદ્ભાવૌ સહૈકત્ર સમ્ભવતઃ, ન ચાન્યતરસાધકો હેતુર્ ઉપલભ્યતે, તત્ર તત્ત્વાનવધારણં સંશય ઇતિ।
ઉપલબ્ધ્યવયવસ્થાતઃ ખલ્વ્ અપિ સચ્ ચોદકમ્ ઉપલભ્યતે તડાગાદિષુ, મરીચિષુ ચાવિદ્યમાનમ્ ઉદકમ્ ઇતિ, અતઃ ક્વચિદ્ ઉપલભ્યમાને તત્ત્વવ્યવસ્થાપકસ્ય પ્રમાણસ્યાનુપલબ્ધેઃ કિં સદ્ ઉપલભ્યતે ઽથાસદ્ ઇતિ સંશયો ભવતિ।
અનુપલબ્ધ્યવ્યવસ્થાતઃ। સચ્ ચ નોપલબ્યતે મૂલકીલકોદકાદિ, અસચ્ ચાનુત્પન્નં નિરુદ્ધં વા,
% નુરુદ્ધં વા,] પ્.250
તતઃ ક્વચિદ્ અનુપલભ્યમાને સંશયઃ, કિં સન્ નોપલબ્યતે ઉતાસદ્ ઇતિ સંશયો ભવતિ। વિશેષાપેક્ષા પૂર્વવત્।
પૂર્વઃ સમાનો ઽનેકશ્ ચ ધર્મો જ્ઞેયસ્થઃ, ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી પુનર્ જ્ઞાતૃસ્થે, એતાવતા વિશેષેણ પુનર્વચનમ્।
% વિશેષેણ પુનર્વચનમ્।] પ્.255
સમાનધર્માધિગમાત્ સમાનધર્મોપપત્તેર્ વિશેષસ્મૃત્યપેક્ષો વિમર્શ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.24 **********************
% પ્.256
સ્થાનવતાં લક્ષણમ્ ઇતિ સમાનમ્।
ન્ય્સ્_1,1.24: યમ્ અર્હ્તમ્ અધિકૃત્ય પ્રવર્તતે તત્ પ્રયોજનમ્ ॥
યમ્ અર્થમ્ આપ્તવ્યં હાતવ્યં વા વ્યવસાય તદાપ્તિહાનોપાયમ્ અનુતિષ્ઠતિ, પ્રયોજનં તદ્ વેદિતવ્યમ્, પ્રવૃત્તિહેતુત્વાત્। ઇમમ્ અર્થમ્ આપ્સ્યામિ હાસ્યામિ વેતિ વ્યવસાયો ઽર્થસ્યાધિકારઃ, એવં વ્યવસીયમાનો ઽર્થો ઽધિક્રિયત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.25 **********************
% પ્.258
ન્ય્સ્_1,1.25: લૌકિકપરીક્ષકાણાં યસ્મિન્ન્ અર્થે બુદ્ધિસામ્યં સ દૃષ્ટાનતઃ ॥
લોકસામાન્યમ્ અનતીતા લૌકિકા નૈસર્ગિકં વૈનયિકં બુદ્ધ્યતિશયમ્ અપ્રાપ્તાઃ। તદ્વિપરીતાઃ પરીક્ષકાઃ। તર્કેણ પ્રમાણૈર્ અર્થં પરીક્ષિતુમ્ અર્હન્તીતિ। યથા યમ્ અર્થં લૌકિકા બુધ્યન્તે તથા પરીક્ષકા અપિ,
% યમ્ અર્થં લૌકિકા ...] પ્.259
સો ઽર્થો દૃષ્ટાન્તઃ। દૃષ્ટાન્તવિરોધેન હિ પ્રતિપક્ષાઃ પ્રતિષેદ્ધવ્યા ભવન્તીતિ, દૃષ્ટાન્તસમાધિના ચ સ્વપક્ષાઃ સ્થાપનીયા ભવન્તીતિ, અવયવેષુ ચોદાહરણાય કલ્પત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.26 **********************
% પ્.260
અથ સિદ્ધાન્તઃ, ઇદમ્ ઇત્થમ્ભૂતઞ્ ચેત્ય્ અભ્યનુજ્ઞાયમાનમ્ અર્થજાતં સિદ્ધમ્, સિદ્ધસ્ય સંસ્થિતિઃ સિદ્ધાન્તઃ, સંસ્થિતિર્ ઇત્થમ્ભાવવ્યવસ્થા ધર્મનિયમઃ।
સ ખલ્વ્ અયમ્ ---
ન્ય્સ્_1,1.26: તન્ત્રાધિકરણાભ્યુપગમસંસ્થિતિઃ સિદ્ધાન્તઃ ॥
% પ્.261
તન્ત્રાર્થસંસ્થિતિઃ તન્ત્રસંસ્થિતિઃ, તન્ત્રમ્ ઇતરેતરાભિસમ્બદ્ધસ્યાર્થસમૂહસ્યોપદેશઃ શાસ્ત્રમ્। અધિકરણાનુષક્તાર્થસંસ્થિતિર્ અધિકરણસંસ્થિતિઃ, અભ્યુપગમસંસ્થિતિર્ અનવધારિતાર્થપરિગ્રહઃ, તદ્વિશેષપરીક્ષણાયાભ્યુપગમસિદ્ધાન્તઃ।
********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.27 **********************
તન્ત્રભેદાત્ તુ ખલુ
ન્ય્સ્_1,1.27: સ ચતુર્વિધઃ સર્વતન્ત્રપ્રતિતન્ત્રાધિકરણાભ્યુપગમસંસ્થિત્યર્થાન્તરભાવાત્ ॥
% પ્.262
તત્રૈતાશ્ ચતસ્રઃ સંસ્થિતયો ઽર્થોઆનરભૂતાઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.28 **********************
% પ્.263
તાસામ્ ---
ન્ય્સ્_1,1.28: સર્વતન્ત્રાવિરુદ્ધસ્ તન્ત્રે ઽધિકૃતો ઽર્થઃ સર્વતન્ત્રસિદ્ધાન્તઃ ॥
યથા ઘ્રાણાદીનીનિન્દ્રિયાણિ ગન્ધાદય ઇન્દ્રિયાર્હાઃ પૃથિવ્યાદીનિ ભૂતાનિ પ્રમાણૈર્ અર્થસ્ય ગ્રહણમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.29 **********************
% પ્.264
ન્ય્સ્_1,1.29: સમાનતન્ત્રસિદ્ધઃ પ્રતન્ત્રાસિદ્ધઃ પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તઃ ॥
યથા નાસત આત્મલાભઃ, ન સત આત્મહાનમ્, નિરતિશયાશ્ ચેતનાઃ દેહેન્દ્રિયમનઃસુ વિષયેષુ તત્તત્કારણેષુ ચ વિશેષ ઇતિ સાઙ્ખ્યાનામ્, પુરુષકર્માદિનિમિત્તો ભૂતસર્ગઃ, કર્મહેતવો દોષાઃ પ્રવૃત્તિશ્ ચ, સ્વગુણવિશિષ્ટાશ્ ચેતનાઃ, અસદ્ ઉત્પદ્યતે ઉત્પન્નં નિરુધ્યત ઇતિ યોગાનામ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.30 **********************
ન્ય્સ્_1,1.30: યત્સિદ્ધાવ્ અન્યપ્રકરણસિદ્ધિઃ સો ઽધિકરણસિદ્ધાન્તઃ ॥
યસ્યાર્હ્તસ્ય સિદ્ધાવ્ અન્યે ઽર્થા અનુષજ્યન્તે, ન તૈર્ વિના સો ઽર્થઃ સિધ્યતિ તે ઽર્થા યદધિષ્ઠાનાઃ સો ઽધિકરણસિદ્ધાન્તઃ,
% -ષ્ઠાનાઃ સો ઽધિકરણસિદ્ધાન્તઃ,] પ્.265
યથા દેહેન્દ્રિયવ્યતિરિક્તો જ્ઞાતા ``દર્શનસ્પર્શનાભ્યામ્ એકાર્થગ્રહણાદ્ઽઽ ઇતિ અત્રાનુષઙ્ગિણો ઽર્થા ઇન્દ્રિયનાનાત્વં નિયતવિષયાણીન્દ્રિયાણિ સ્વવિષયગ્રહણલિઙ્ગાનિ જ્ઞાતુર્ જ્ઞાનસાધનાનિ, ગન્ધાદિગુણવ્યતિરિક્તં દ્રવ્યં ગુણાધિકરણમ્ અનિયતવિષયાશ્ ચેતના ઇતિ પૂર્વાર્થસિદ્ધાવ્ એતે ઽર્હાઃ સિધ્યન્તિ ન તૈર્ વિના સો ઽર્થઃ સમ્ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.31 **********************
% પ્.266
ન્ય્સ્_1,1.31: અપરીક્ષિતાભ્યુપગમાત્ તદ્વિશેષપરીક્ષણમ્ અભ્યુપગમસિદ્ધાન્તઃ ॥
યત્ર કિઞ્ચિદ્ અર્થજાતમ્ અપરીક્ષિતમ્ અભ્યુપગમ્યતે, અસ્તુ દ્રવ્યં શબ્દઃ સ તુ નિત્યો ઽથાનિત્ય ઇતિ? દ્રવ્યસ્ય સતો નિત્યતાનિત્યતા વા તદ્વિશેષઃ પરીક્ષ્યતે, સો ઽભ્યુપગમસિદ્ધાન્તઃ સ્વબુદ્ધ્યતિશયચિખ્યાપયિષયા પરબુદ્ધ્યવજ્ઞાનાચ્ ચ પ્રવર્તત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.32 **********************
% પ્.269
અથાવયવાઃ ---
ન્ય્સ્_1,1.32: પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમનાન્ય્ અવયવાઃ ॥
દશાવયવાન્ એકે નૈયાયિકા વાક્યે સઞ્ચક્ષતે, જિજ્ઞાસા સંશયઃ શક્યપ્રાપ્તિઃ પ્રયોજનં સંશયવ્યુદાસ ઇતિ, તે કસ્માન્ નોચ્યન્ત ઇતિ। તત્રાપ્રતીયમાને ઽર્થે પ્રત્યયાર્થસ્ય પ્રવર્તિકા જિજ્ઞાસા।
% જિજ્ઞાસા।]ü@પ્.270
અપ્રતીયમાનમ્ અર્થં કસ્માજ્ જિજ્ઞાસતે? તં તત્ત્વતો જ્ઞાતં હાસ્યામિ વોપાદાસ્ય ઉપેક્ષિષ્યે વેતિ। તા એતા હાનોપાદાનોપેક્ષાબુદ્ધયસ્ તત્ત્વજ્ઞાનસ્યાર્થષ્ તદર્થમ્(ચોર્ર્.; -ર્થઃ, સ્તદર્થમ્, એદ્.) અયં જિજ્ઞાસતે। સા ખલ્વ્ અયમ્ અસાધનમ્ અર્થસ્યેતિ। જિજ્ઞાસાધિષ્ઠાનં સંશયશ્ ચ વ્યાહતધર્મોપસઙ્ઘાતાત્ તત્ત્વજ્ઞાને પ્રત્યાસન્નઃ, વ્યાહતયોર્ હિ ધર્મયોર્ અન્યતરતત્ત્વં ભવિતુમ્ અર્હતીતિ। સ પૃથગ્ ઉપદિષ્ટો ઽપ્ય્ અસાધનમ્ અર્થસ્યેતિ। પ્રમાતુઃ પ્રમાણાનિ પ્રમેયાધિગમાર્થાનિ, સા શક્યપ્રાપ્તિર્ ન સાધકસ્ય વાક્યસ્ય ભાગેન યુજ્યતે પ્રતિજ્ઞાદિવદ્ ઇતિ। પ્રયોજનં તત્ત્વાવધારણમ્ અર્થસાધકસ્ય વાક્યસ્ય ફલં નૈકદેશ ઇતિ। સંશયવ્યુદાસઃ પ્રતિપક્ષોપવર્ણનં તત્પ્રતિષેધેન તત્ત્વજ્ઞાનાભ્યનુજ્ઞાનાર્થમ્, ન ત્વ્ અયં સાધકવાક્યૈકદેશ ઇતિ। પ્રકરણે તુ જિજ્ઞાસાદયઃ સમર્થા અવધારણીયાર્થોપકારાત્।
% તુ જિજ્ઞાસદયઃ સમર્થા અવધારણીયાર્થોપકારાત્।] પ્.271
તત્ત્વાર્થસાધકભાવાત્ તુ પ્રતિજ્ઞાદયઃ સાધકવાક્યસ્ય ભાગા એકદેશા અવયવા ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.33 **********************
% પ્.272
તેષાં તુ યથાવિભક્તાનામ્ ---
ન્ય્સ્_1,1.33: સાધ્યનિર્દેશઃ પ્રતિજ્ઞા ॥
પ્રજ્ઞાપનીયેન ધર્મેણ ધર્મિણો વિશિષ્ટસ્ય પરિગ્રહવચનં પ્રતિજ્ઞા સાધ્યનિર્દેશઃ અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.34 **********************
% પ્.283
ન્ય્સ્_1,1.34: ઉદાહરણસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનં હેતુઃ ॥
ઉદાહરણેન સામાન્યાત્ સાધ્યસ્ય ધર્મસ્ય સાધનં પ્રજ્ઞાપનં હેતુઃ, સાધ્યે પ્રતિસન્ધાય ધર્મમ્ ઉદાહરણે ચ પ્રતિસન્ધાય તસ્ય સાધનતાવચનં હેતુઃ ઉત્પત્તિધર્મકત્વાદ્ ઇતિ।
% પ્રતિસન્ધાય ધર્મમ્ ... ઉત્પત્તિ-] પ્.284
% -ધર્મકત્વાદ્ ઇતિ।] પ્.288
ઉત્પત્તિધર્મકમ્ અનિત્યં દૃષ્ટમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.35 **********************
% પ્.290
કિમ્ એતાવદ્ ધેતુલક્ષણમ્ ઇતિ? નેત્ય્ ઉચ્યતે। કિં તર્હિ?
ન્ય્સ્_1,1.35: તથા વૈધર્મ્યાત્ ॥
ઉદાહરણવૈધર્મ્યાચ્ ચ સાધ્યસાધનં હેતુઃ। કથમ્? અનિત્યઃ શબ્દ ઉત્પત્તિધર્મકત્વાત્, અનુત્પત્તિધર્મકં નિત્યં યથાત્માદિદ્રવ્યમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.36 **********************
% પ્.306
ન્ય્સ્_1,1.36: સાધ્યસાધર્મ્યાત્ તદ્ધર્મભાવી દૃષ્ટાન્ત ઉદાહરણમ્ ॥
સાધ્યેન સાધર્મ્યં સમાનધર્મતા। સાધ્યસાધર્મ્યાત્ કારણાત્ તદ્ધર્મભાવી દૃષ્ટાન્ત ઇતિ।
% દૃષ્ટાન્ત ઇતિ।] પ્.308
તસ્ય ધર્મસ્ તદ્ધર્મઃ, તસ્ય --- સાધ્યસ્ય। સાધ્યં ચ દ્વિવિધં ધર્મિવિશિષ્ટો વા ધર્મઃ શબ્દસ્યાનિત્યત્વમ્, ધર્મવિશિષ્ટો વા ધર્મ્ય્ અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ। ઇહોત્તરં તદ્ગ્રહણેન ગૃહ્યત ઇતિ। કસ્માત્? પૃથગ્ધર્મવચનાત્। તસ્ય ધર્મસ્ તદ્ધર્મસ્ તસ્ય ભાવસ્ તદ્ધર્મભાવઃ સ યસ્મિન્ દૃષ્ટાન્તે વર્તતે સ દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યસાધર્મ્યાદ્ ઉત્પત્તિધર્મકત્વત્ તદ્ધર્મભાવી ભવતિ, સ ચોદાહરણમ્ ઇષ્યતે। તત્ર યદ્ ઉત્પદ્યતે તદ્ ઉત્પત્તિધર્મકમ્। તચ્ ચ ભૂત્વા ન ભવતિ આત્માનં જહાતિ નિરુધ્યત ઇત્ય્ અનિત્યમ્। એવમ્ ઉત્પત્તિધર્મકત્વં સાધનમ્ અનિત્યત્વં સાધ્યમ્।
% પ્.309
સો ઽયમ્ એકસ્મિન્ દ્વયોર્ ધર્મયોઃ સાધ્યસાધનભાવઃ સાધર્મ્યાદ્ વ્યવસ્થિત ઉપલભ્યતે, તં દૃષ્ટાન્ત ઉપલભમાનઃ શબ્દે ઽપ્ય્ અનુમિનોતિ --- શબ્દો ઽપ્ય્ ઉત્પત્તિધર્મકત્વાદ્ અનિત્યઃ સ્થાલ્યાદિવદ્ ઇતિ, ઉદાહ્રિયતે ઽનેન ધર્મયોઃ સાધ્યસાધનભાવ ઇત્ય્ ઉદાહરણમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.37 **********************
ન્ય્સ્_1,1.37: તદ્વિપર્યયાદ્ વા વિપરીતમ્ ॥
દૃષ્ટાન્ત ઉદાહરણમ્ ઇતિ પ્રકૃતમ્। સાધ્યવૈધર્મ્યાદ્ અતદ્ધર્મભાવી દૃષ્ટાન્ત ઉદાહરણમ્ ઇતિ। અનિત્યઃ શબ્દ ઉત્પત્તિધર્મકત્વાત્ અનુત્પત્તિધર્મકં નિત્યમ્ આત્માદિ, સો ઽયમ્ આત્માદિર્ દૃટ્ષ્ટાન્તઃ સાધ્યવૈધર્મ્યાદ્ અનુત્પત્તિધર્મકત્વાદ્ અતદ્ધર્મભાવી --- યો ઽસૌ સાધ્યસ્ય ધર્મો ઽનિત્યત્વં સ તસ્મિન્ ન ભવતીતિ।
% ધર્મો ઽનિત્યત્વં ...] પ્.310
અત્રાત્માદૌ દૃષ્ટાન્ત ઉત્પત્તિધર્મકત્વસ્યાભાવાદ્ અનિત્યત્વં ન ભવતીત્ય્ ઉપલભમાનઃ શબ્દે વિપર્યયમ્ અનુમિનોત્ય્ ઉત્પત્તિધર્મકત્વસ્ય ભાવાદ્ અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ। સાધર્મ્યોક્તસ્ય હેતોઃ સાધ્યસાધર્મ્યાત્ તદ્ધર્મભાવી દૃષ્ટાન્ત ઉદાહરણમ્। વૈધર્મ્યોક્તસ્ય હેતોઃ સાધ્યવૈધર્મ્યાદ્ અતદ્ધર્મભાવી દૃષ્ટાન્ત ઉદાહરણમ્।
% પ્.311
પૂર્વસ્મિન્ દૃષ્ટાન્તે યૌ તૌ ધર્મૌ સાધ્યસાધનભૂતૌ પશ્યતિ સાધ્યે ઽપિ તયોઃ સાધ્યસાધનભાવમ્ અનુમિનોતિ। ઉત્તરસ્મિન્ દૃષ્ટાન્તે તયોર્ ધર્મયોર્ એકસ્યાભાવાદ્ ઇતરસ્યાભાવં પશ્યતિ તયોર્ એકસ્ય ભાવાદ્ ઇતરસ્ય ભાવં સાધ્યે ઽનુમિનોતીતિ। તદ્ એતદ્ ધેતુવાભાસેષુ ન સમ્ભવતીત્ય્ અહેતવો હેત્વાભાસાઃ।
% ન સમ્ભવતીત્ય્ અહેતવો હેત્વાભાસાઃ।] પ્.312
તદ્ ઇદં હેતૂદાહરણયોઃ સામર્થ્યં પરમસૂક્ષ્મં દુઃખબોધં પણ્ડિતરૂપવેદનીયમ્ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.38 **********************
% પ્.313
ન્ય્સ્_1,1.38: ઉદાહરણાપેક્ષસ્ તથેત્ય્ ઉપસંહારો ન તથેતિ વા સાધ્યસ્યોપનયઃ ॥
ઉદાહરણાપેક્ષ ઉદાહરણતન્ત્ર ઉદાહરણવશઃ। વશઃ સામર્થ્યમ્। સાધ્યસાધર્મ્યયુક્તે ઉદાહરણે સ્થાલ્યાદિ દ્રવ્યમ્ ઉત્પત્તિધર્મકમ્ અનિત્યં દૃષ્ટમ્, તથા શબ્દ ઉત્પત્તિધર્મક ઇતિ સાધ્યસ્ય શબ્દસ્યોત્પત્તિધર્મકત્વમ્ ઉપસંહ્રિયતે।
% ઉત્પત્તિધર્મક ઇતિ ...] પ્.314
સાધ્યવૈધર્મ્યયુક્તે પુનર્ ઉદાહરણ આત્માદિ દ્રવ્યમ્ અનુત્પત્તિધર્મકં નિત્યં દૃષ્ટમ્, ન ચ તથા શબ્દ ઇતિ, અનુત્પત્તિધર્મકત્વસ્યોપસંહારરપ્રતિષેધેનોત્પત્તિધર્મકત્વમ્ ઉપસંહ્રિયતે। તદ્ ઇદમ્ ઉપસંહારદ્વૈતમ્ ઉદાહરણદ્વૈતાદ્ ભવતિ। ઉપસંહ્રિયતે ઽનેનેતિ ચોપસંહારો વેદિતવ્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.39 **********************
% પ્.315
દ્વિવિધસ્ય પુનર્ હેતોર્ દ્વિવિધસ્ય ચોદાહરણસ્યોપસંહારદ્વૈતે ચ સમાનમ્ ---
ન્ય્સ્_1,1.39: હેત્વપદેશાત્ પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનં નિગમનમ્ ॥
સાધર્મ્યોક્તે વા વૈધર્મ્યોક્તે વા યથોદાહરણમ્ ઉપસંહ્રિયતે, તસ્માદ્ ઉત્પત્તિધર્મકત્વાદ્ અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ નિગમનમ્ --- નિગમ્યન્તે ઽનેનેતિ પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયા એકત્રેતિ નિગમનમ્। નિગમ્યન્તે --- સમર્થ્યન્તે --- સમ્બધ્યન્તે। તત્ર સાધર્મોક્તે તાવદ્ ધેતૌ વાક્યમ્ અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા। ઉત્પત્તિધર્મકત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ। ઉત્પત્તિધર્મકં સ્થાલ્યાદિ દ્રવ્યમ્ અનિત્યમ્ ઇત્ય્ ઉદાહરણમ્। તથા ચોત્પત્તિધર્મકઃ શબ્દ ઇત્ય્ ઉપનયઃ। તસ્માદ્ ઉત્પત્તિધર્મકત્વાદ્ અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ નિગમનમ્। વૈધર્મ્યોક્તે ઽપ્ય્ અનિત્યઃ શબ્દ ઉત્પત્તિધર્મકત્વાત્,
% ઉત્પત્તિધર્મકત્વાત્,] પ્.316
અનુત્પત્તિધર્મકમ્ આત્માદિ દ્રવ્યં નિત્યં દૃષ્ટમ્, ન ચ તથાનુત્પત્તિધર્મકઃ શબ્દઃ તસ્માદ્ ઉત્પત્તિધર્મકત્વાદ્ અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ।
અવયવસમુદાયે ચ વાક્યે સમ્ભૂયેતરેતરાભિસમ્બન્ધાત્ પ્રમાણાન્ય્ અર્થાન્ સાધયન્તીતિ। સમ્ભવસ્ તાવત્ શબ્દવિષયા પ્રતિજ્ઞા, આપ્તોપદેશસ્ય પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં પ્રતિસન્ધાનાદ્ અનૃષેશ્ ચ સ્વાતન્ત્ર્યાનુપપત્તેઃ। અનુમાનં હેતુઃ, ઉદાહરણે સાદૃશ્યપ્રતિપત્તેઃ। તચ્ ચોદાહરણભાષ્યે વ્યાખ્યાતમ્। પ્રત્યક્ષવિષયમ્ ઉદાહરણં દૃષ્ટેનાદૃષ્ટસિદ્ધેઃ। ઉપમાનમ્ ઉપનયઃ તથેત્ય્ ઉપસંહારાત્, ન ચ તથેતિ વોપમાનધર્મપ્રતિષેદેહે વિપરીતધર્મોપસંહારસિદ્ધેઃ। સર્વેષામ્ એકાર્થપ્રતિપત્તૌ સામર્થ્યપ્રદર્શનં નિગમનમ્ ઇતિ।
ઇતરેતરાભિસમ્બન્ધો ઽપિ --- અસત્યાં પ્રતિજ્ઞાયામ્ અનાશ્રયા હેત્વાદયો ન પ્રવર્તેરન્।
% પ્.317
અસતિ હેતૌ કસ્ય સાધનભાવઃ પ્રદર્શ્યેત। ઉદાહરણે સાધ્યે ચ કસ્યોપસંહારઃ સ્યાત્ કસ્ય ચાપદેશાત્ પ્રતિજ્ઞાયાઃ પુનર્વચનં નિગમનં સ્યાદ્ ઇતિ। અસત્ય્ ઉદાહરણે કેન સાધર્મ્યં વૈધર્મ્યં વા સાધ્યસાધનમ્ ઉપાદીયેત, કસ્ય વા સાધર્મ્યવશાદ્ ઉપસંહારઃ પ્રવર્તેત। ઉપનયં ચાન્તરેણ સાધ્યે ઽનુપસંહૃતઃ સાધકો ધર્મો નાર્થં સાધયેત્। નિગમનાભાવે ચાનભિયુક્તસમ્બન્ધાનાં પ્રતિજ્ઞાદીનામ્ એકાર્થેન પ્રવર્તનં તથેતિ પ્રતિપાદનં કસ્યેતિ।
અથાવયવાર્થઃ --- સાધ્યસ્ય ધર્મસ્ય ધર્મિણા સમ્બન્ધોપાદાનં પ્રતિજ્ઞાર્થઃ। ઉદાહરણેન સમાનસ્ય વિપરીતસ્ય વા સાધ્યસ્ય ધર્મસ્ય સાધકભાવવચનં હેત્વર્થઃ। ધર્મયોઃ સાધ્યસાધનભાવપ્રદર્શનમ્ એકત્રોદાહરણાર્થઃ। સાધનભૂતસ્ય ધર્મસ્ય સાધ્યેન ધર્મેણ સામાનાધિકરણ્યોપપાદનમ્ ઉપનયાર્થઃ। ઉદાહરણસ્થયોર્ ધર્મયોઃ સાધ્યસાધનભાવોપપત્તૌ સાધ્યે વિપરીતપ્રસઙ્ગપ્રતિષેધાર્થં નિગમનમ્। નચૈતસ્યાં હેતૂદાહરણપરિશુદ્ધૌ સત્યાં સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનસ્ય વિકલ્યાજ્ જાતિનિગ્રહસ્થાનબહુત્વં પ્રક્રમતે। અવ્યવસ્થાપ્ય ખલુ ધર્મયોઃ સાધ્યસાધનભાવમ્ ઉદાહરણે જાતિવાદી પ્રત્યવતિષ્ઠતે। વ્યવસ્થિતે તુ ખલુ ધર્મયોઃ સાધ્યસાધનભાવે દૃષ્ટાન્તસ્થે ગૃહ્યમાણે સાધનભૂતસ્ય ધર્મસ્ય હેતુત્વેનોપાદાનં ન સાધર્મ્યમાત્રસ્ય ન વૈધર્મ્યમાત્રસ્ય વેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.40 **********************
% સાધનભૂતસ્ય ...] પ્.318
% પ્.320
અત ઊર્ધ્વં તર્કો લક્ષણીય ઇત્ય્ અથેદમ્ ઉચ્યતે ---
ન્ય્સ્_1,1.40: અવિજ્ઞાતતત્ત્વે ઽર્થે કારણોપપત્તિતસ્ તત્ત્વજ્ઞાનાર્થમ્ ઊહસ્ તર્કઃ ॥
અવિજ્ઞાયમાનતત્ત્વે ઽર્થે જિજ્ઞાસા તાવજ્ જાયતે જાનીયેમમ્ અર્થમ્ ઇતિ। અથ જિજ્ઞાસિતસ્ય વસ્તુનો વ્યાહતૌ ધર્મૌ વિભાગેન વિમૃશતિ ---
% જિજ્ઞાસિતસ્ય વસ્તુનો ...] પ્.321
કિંસ્વિદ્ ઇત્થમ્ આહોસ્વિન્ નેત્થમ્ ઇતિ। વિમૃશ્યમાનયોર્ ધર્મયોર્ એકં કારણોપપત્ત્યાનુજાનાતિ, સમ્ભવત્ય્ અસ્મિન્ કારણં પ્રમાણં હેતુર્ ઇતિ કારણોપપત્ત્યા સ્યાદ્ એવમ્ એતન્ નેતરદ્ ઇતિ।
તત્ર નિદર્શનમ્ --- યો ઽયં જ્ઞાતા જ્ઞાતવ્યમ્ અર્થં જાનીતે તં તત્ત્વતો જાનીયેતિ જિજ્ઞાસા। સ કિમ્ ઉત્પત્તિધર્મકો ઽથાનુત્પત્તિધર્મક ઇતિ વિમર્શઃ। વિમૃશ્યમાને ઽવિજ્ઞાતતત્તે ઽર્થે યસ્ય ધર્મસ્યાભ્યનુજ્ઞાકારણમ્ ઉપપદ્યતે તમ્ અનુજાનાતિ। યદ્ય્ અયમ્ અનુત્પત્તિધર્મકઃ, તતઃ સ્વકૃતસ્ય કર્મણઃ ફલમ્ અનુભવતિ જ્ઞાતા, દુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનાનામ્ ઉત્તરમ્ ઉત્તરં પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્ય કારણમ્, ઉત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાપાયાદ્ અપવર્ગ ઇતિ સ્યાતાં સંસારાપવર્ગૌ।
% -પવર્ગૌ।] પ્.322
ઉત્પત્તિધર્મકે જ્ઞાતરિ પુનર્ ન સ્યાતામ્। ઉત્પન્નઃ ખલુ જ્ઞાતા દેહેન્દ્રિયબુદ્ધિવેદનાભિઃ સમ્બધ્યત ઇતિ નાસ્યેદં સ્વકૃતસ્ય કર્મણઃ ફલમ્ ઉત્પન્નશ્ ચ ભૂત્વા ન ભવતીતિ તસ્યાવિદ્યમાનસ્ય નિરુદ્ધસ્ય વા સ્વકૃતકર્મણઃ ફલોપભોગો નાસ્તિ। તદ્ એવમ્ એકસ્યાનેકશરીરયોગઃ શરીરવિયોગશ્ ચાત્યન્તં ન સ્યાદ્ ઇતિ યત્ર કારણમ્ અનુપપદ્યમાનં પશ્યતિ તન્ નાનુજાનાતિ। સો ઽયમ્ એવંલક્ષણ ઊહસ્ તર્ક ઇત્ય્ ઉચ્યતે।
કથં પુનર્ અયં તત્ત્વજ્ઞાનાર્થો ન તત્ત્વજ્ઞાનમ્ એવેતિ? અનવધારણાત્। અનુજાનાત્ય્ અયમ્ એકતરં ધર્મં કારણોપપત્ત્યા, ન ત્વ્ અવધારયતિ ન વ્યવસ્યતિ ન નિશ્ચિનોતિ એવમ્ એવેદમ્ ઇતિ। કથં તત્ત્વજ્ઞાનાર્થ ઇતિ? તત્ત્વજ્ઞાનવિષયાભ્યનુજ્ઞાલક્ષણાનુગ્રહભાવિતાત્ પ્રસન્નાદ્ અનતરપ્રમાણસામર્થ્યાત્ તત્ત્વજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ એવં તત્ત્વજ્ઞાનાર્થ ઇતિ।
સો ઽયં તર્કઃ પ્રમાણાનિ પ્રતિસન્દધાનઃ પ્રમાણાભ્યનુજ્ઞાનાત્ પ્રમાણસહિતો વાદે ઽપદિષ્ટ ઇત્ય્ અવિજ્ઞાતતત્ત્વમ્ અનુજાનાતિ।
% વાદે ઽપદિષ્ટ ...] પ્.323
યથા સો ઽર્હો ભવતિ તસ્ય તથાભાવઃ તત્ત્વમ્, અવિપર્યયો યાથાતથ્યમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,1.41 **********************
% પ્.329
એતસ્મિંશ્ ચ તર્કવિષયે ---
ન્ય્સ્_1,1.41: વિમૃશ્ય પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામ્ અર્થાવધારણં નિર્ણયઃ ॥
સ્થાપના સાધનમ્, પ્રતિષેધ ઉપાલમ્ભઃ। તૌ સાધનોપાલમ્ભૌ પક્ષપ્રતિપક્ષાશ્રયૌ વ્યતિષક્તાવ્ અનુબન્ધેન પ્રવર્તમાનૌ પક્ષપ્રતિપક્ષાવ્ ઇત્ય્ ઉચ્યેતે। તયોર્ અન્યતરસ્ય નિવૃત્તિર્ એકતરસ્યાવસ્થાનમ્ અવશ્યમ્ભાવિ, યસ્યાવસ્થાનં તસ્યાર્થાવધારણં નિર્ણયઃ।
નેદં પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામ્ અર્થાવધારણં સમ્ભવતીતિ --- એકો હિ પ્રતિજ્ઞાતમ્ અર્થં હેતુતઃ સ્થાપયતિ પ્રતિષિદ્ધં ચોદ્ધરતિ દ્વિતીયસ્ય। દ્વિતીયેન સ્થાપનાહેતુઃ પ્રતિષિધ્યતે તસ્યૈવ પ્રતિષેધહેતુશ્ ચોદ્ધ્રિયતે સ નિવર્તતે।
% તસ્યૈવ પ્રતિષેધહેતુશ્ ...] પ્.330
તસ્ય નિવૃત્તૌ યો ઽવતિષ્ઠતે તેનાર્થાવધારણં નિર્ણયઃ।
ઉભાભ્યામ્ એવાર્થાવધારણમ્ ઇત્ય્ આહ। કયા યુક્ત્યા? એકસ્ય સમ્ભવો દ્વિતીયસ્યાસમ્ભવઃ। તાવ્ એતૌ સમ્ભવાસમ્ભવૌ વિમર્શં સહ નિવર્ત્તયતઃ --- ઉભયસમ્ભવે ઉભયાસમ્ભવે વાનિવૃત્તો વિમર્શ ઇતિ। વિમૃશ્યેતિ વિમર્શં કૃત્વા। સો ઽયં વિમર્શઃ પક્ષપ્રતિપક્ષાવ્ અવદ્યોત્ય ન્યાયં પ્રવર્તયતીત્ય્ ઉપાદીયત ઇતિ। એતચ્ ચ વિરુદ્ધયોર્ એકધર્મિસ્થયોર્ બોદ્ધવ્યમ્। યત્ર તુ ધર્મિસામાન્યગતૌ વિરુદ્ધૌ ધર્મૌ હેતુતઃ સમ્ભવતઃ તત્ર સમુચ્ચયઃ, હેતુતો ઽર્થસ્ય તથાભાવોપપત્તેઃ। યથા --- ક્રિયાવદ્ દ્રવ્યમ્ ઇતિ લક્ષણવચને યસ્ય દ્રવ્યસ્ય ક્રિયાયોગો હેતુતઃ સમ્ભવતિ તત્ ક્રિયાવત્, યસ્ય ન સમ્ભવતિ તદ્ અક્રિયમ્ ઇતિ। એકધર્મિસ્થયોશ્ ચ વિરુદ્ધયોર્ ધર્મયોર્ અયુગપદ્ભાવિનોઃ કાલવિકલ્પઃ। યથા --- તદ્ એવ દ્રવ્યં ક્રિયાયુક્તં ક્રિયાવત્, અનુત્પન્નોપરતક્રિયં પુનર્ અક્રિયમ્ ઇતિ।
ન ચાયં નિર્ણયે નિયમો વિમૃશ્યૈવ પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામ્ અર્થાવધારણં નિર્ણય ઇતિ, કિં ત્વ્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નપ્રત્યક્ષે ઽર્થાવધારણં નિર્ણય ઇતિ, પરીક્ષાવિષયે તુ વિમૃશ્ય પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામ્ અર્થાવધારણં નિર્ણયઃ। વાદે શાસ્ત્રે ચ વિમર્શવર્જમ્