ન્યાયસુધા · અધ્યાય 4.4

ન્યાયસુધા:
પ્રતીકાલમ્બનેભ્યો ઽન્યે વ્યોપ્તોપાસકા અપ્રતીકાલમ્બનાઃ ।
પ્રથમતસ્તં વિષ્ણુમાપ્યાપિ પરાન્તકાલે ।
તસ્માદ્વિષ્ણોસ્તં બ્રહ્માણમાપ્ય હરિં ગતા ભવન્તીતિ ।
॥ ઇતિ શ્રીમત્પૂણર્પ્રમતિભગવત્પાદસુકૃતેરનુવ્યાખ્યાનસ્ય પ્રગુણજયતીર્થાખ્યયતિના કૃતાયાં ટીકાયાં વિષમપાદવાક્યાર્થવિવૃતૌ ચતુર્થાધ્યાયે ઽ(ર્ચિઃપ્રભૃતિ)સ્મિન્ગમનચરણઃ પર્યવસિતઃ ॥
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં ચતુર્થાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ ॥
અધ્યય 4, પદ 4
*12,366*
॥ અથ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં ચતુર્થાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ ॥
પાદપ્રતિપાદ્યં તત્સઙ્ગતિશ્ચ પ્રસિદ્ધૈવેત્યતઃ પૂર્વોત્તરપક્ષયુક્તિરેવાહ- અતિક્રમેતિ ॥
અતિક્રમોક્તિઃ કૃતિરર્થલાભઃ પરા ગતિઃ પારગતિસ્તદોકઃ ।
સમસ્તકાર્યં વશિતા ચ વિશ્વસમ્ભાવના યુક્તયસ્ત્વન્યપક્ષે

સામાન્યરૂપં પ્રતિભાનમુક્તિરાશ્ચર્યતાકૃત્રિમતાસ્તદોષઃ ।
વિશેષકૢપ્તિઃ કૃતનિઃશ્રમશ્ચ માહાત્મ્યમિત્યેવ સુનિર્ણયાર્થાઃ

ન્યાયસુધા:
અન્યપક્ષે પૂર્વપક્ષેષુ ।
સુનિર્ણયઃ સિદ્ધાન્તનિર્ણયઃ અર્થઃ પ્રયોજનં યાસાં તાઃ સુનિર્ણયાર્થા યુક્તયઃ ।
*12,367*
॥ ઓં અત એવ ચાનન્યાધિપતિઃ ઓં ॥
ઇદં (એતત્) સૂત્રં કશ્ચિદ્વયાખ્યાતિ ।
અત એવ ચાવન્ધ્યસઙ્કલ્પત્વા(દેવાન)દન્યાનધિપતિર્વિદ્વાન્ભવતિ ।
નાસ્યાન્યો ઽધિપતિર્ભવતીત્યર્થ ઇતિ ।
તદિદમસદિતિ ભાવેનાહ- અનન્યેતિ ॥
અત એવ ચાનન્યાધિપતિઃ

અનન્યભૃત્યત્વમિહોદિતભ્યસ્ત્વન્યસ્ય ભૃત્યત્વનિવારણાય
ન્યાયસુધા:
ઇહ સૂત્રે મુક્તસ્યાનન્યાધિપતિરિતિ યદનન્યભૃત્યત્વમુક્તં તત્તૂદિતેભ્યા યે યસ્ય મુક્તસ્યાધિપતિત્વેનોદિતાઃ શાસ્ત્રે તેભ્યઃ અન્યસ્ય ભૃત્યો ન ભવતિ મુક્ત ઇતિ પ્રતિપાદનાય ।
નતુ સર્વથા અધિપતિનિવારણાય ।
કુતઃ ।
અનન્યપદપ્રયોગાત્ ।
અન્યથાપતિરિત્યક્ષ્યત્ ।
*12,368*
ઇતશ્ચૈવમેવેત્યાહ- પતિમિતિ ॥
પતિં યદેષામપિ વિષ્ણુમાહ હ્યુતામૃતત્વસ્ય પતિત્વવાગ્ધરેઃ

ન્યાયસુધા:
યત્ યસ્માદ્ધરેરમૃતત્વસ્યોત યત્પતિત્વં તસ્ય વાક્"ઉતામૃતત્વસ્યેશાનઃઽ; ઇતિ શ્રુતિરિતિ યાવત્ ।
વિષ્ણુમેષાં મુક્તાનાં પતિમાહ ।
તતો ઽપ્યુક્ત એવ સૂત્રાર્થો નાપર ઇતિ ।
*12,369*
અનુમાનેનાપ્યેતમર્થં સમર્થયતે- એતે ઽપીતિ ॥
એતે ઽપિચાન્યાધિપતિત્વયુક્તા વિષ્ણ્વન્યચિત્ત્વેન યથા પુમાંસઃ ।
પ્રસિદ્ધિભાજસ્ત્વિતિ ચાનુમૈવ હ્યભીષ્યસિદ્ધયૈ ભવતીહ નિશ્ચયાત્

ન્યાયસુધા:
અપિ ચેતિ પ્રમાણસમુચ્ચયે ।
એતે મુક્તાઃ ।
અન્યો ઽધિપતિર્યેષાં તે ઽન્યાધિપતયઃ ।
તેષાં ભાવો ઽન્યાધિપતિત્વં તેન યુક્તાઃ ।
વિષ્ણ્વન્યત્વેન ચિત્ત્વેન જીવત્વેન ચ ।
તુશબ્દો વિશેષાર્થઃ ।
પરકીયવ્યાખ્યાનાનુસારેણાન્યાધિપતિત્વયુક્તા ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
સ્વમતે ત્વધિપતિયુક્તા ઇત્યેવ પ્રતિજ્ઞેતિ ।
યદિ કશ્ચિદુદાહૃતશ્રુત્યર્થે વિપ્રતિપદ્યેત તસ્યાનુમાનેનૈવાલ(મિત્યુક્ત)મિત્યનુમૈવ ચેહ મુક્તેષ્વભીષ્યસ્યાધિપતિસાહિત્યસ્ય સિદ્ધયૈ ભવતીતિ ।
કથમ્ ।
વ્યાપ્તિપક્ષધર્મ(ત્વ)તયોઃ પ્રમિતત્વાદિતિ હિશબ્દઃ ।
મુક્તા અધિપતિરહિતા મુક્તત્વાદવન્ધ્યસઙ્કલ્પત્વાદીશ્વરવદિત્યનુમાનપ્રતિરોધ ઇતિ ચેન્ન ।
મૂલપ્રકૃતાવનૈકાન્ત્યાત્ ।
વિપક્ષે બાધકાભાવાચ્ચ ।
તદિદમુક્તં નિશ્ચયાદિતિ ।
*12,370*
ન કેવલં મુક્તાનાં ભગવાનધિપતિઃ કિં ત્વન્યે ઽપિ યથાસમ્ભવં ભવન્તીત્યાશયવાનાહ- મુક્તેતિ ॥
મુક્તસ્વકીયાવરયન્તૃતાસ્તિ મુક્તાવપિ બ્રહ્મપુરસ્સરાણામ્
*12,370f.*
ન્યાયસુધા:
બ્રહ્મપુરઃસરાણામપિ મુક્તૌ મુક્તાશ્ચ તે સ્વકીયાઃ સ્વૈઃ સહ મુક્તિં ગતાશ્ચ ચ તે ઽવરાશ્ચ મુક્તસ્વકીયાવરાસ્તાન્નિયન્તૃતાસ્તિ ।
અમુક્તાન્પ્રતિ યન્તૃતા સર્વથા નાસ્તિ ।
યથાઽહ સૂત્રકારઃ"વિકારવતિર્ ચઽ; ઇતિ ।
મુક્તેષ્વપિ કલ્પાન્તરે મુક્તાન્સ્વકલ્પે મુક્તેષ્વપ્યુત્તમાન્સમાંશ્ચ પ્રતિ નાસ્તીત્યતો મુક્તેત્યાદ્યુક્તમ્ ।
અનેન પરોદાહૃતશ્રુતીનાં ગતિશ્ચોક્તા ભવતિ ।
*12,371*
કુત એતદિત્યત આહ- અનેનેતિ ॥
અનેન દેવેન તથામુના ચ હીષ્યે પરાર્વાક્તનલોકિનામિતિ

ફલં શ્રુતિર્જ્ઞાનત આહ ...
ન્યાયસુધા:
અનેન ચક્ષુરન્તસ્થેન દેવેન પ્રસન્નેન તથામુનાઽદિત્યાન્તર્ગતેન ચ પરાર્વાક્તનલોકવર્તિનાં મુક્તાનામીષ્યે ઈશિતા ભવતીતિ શ્રુતિર્જ્ઞાનતો મુક્તનિયન્તૃત્વં ફલમાહ- હીતિ ॥
અત્રામુના પરલોકિનાં, અનેન અર્વાક્તનલોકિનામિતિ જ્ઞેયમ્ ।
અનેન"અથ ય એવં વિદ્વાન્ઽ; ઇત્યાદ્યાં"સો ઽમુનૈવ યે ચામુષ્માત્પરાઞ્ચો લોકાસ્તાંશ્ચાપ્નોતિ દેવકામાંશ્ચ, અથાનેનૈવ યે ચૈતસ્માદર્વાઞ્ચો લોકાસ્તાંશ્ચાપ્નોતિ મનુષ્યકામાંશ્ચઽ; ઇતિ શ્રુતિમુપાદત્તે ।
નન્વસ્યાં શ્રુતાવુક્તમિદં જ્ઞાનફલં મુક્તિગતમિત્યેતત્કુત ઇત્યત આહ- મુક્તાવિતિ ॥
... મુક્તાવેતચ્ચ સર્વાશુભનાશલિઙ્ગાત્
ન્યાયસુધા:
એતચ્ચ સર્વલોકાપ્તિલક્ષણં ફલં મુક્તાવેવ ।
"ઉદેતિ હ વૈ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્યો ય એવં વેદઽ; ઇતિ સર્વપાપક્ષયલિઙ્ગાત્ ।
નહિ મુક્તેરિતત્રૈતત્સમ્ભવતિ ।
પ્રારબ્ધપાપસ્ય આમોક્ષં વિદ્યમાનત્વાત્ ।
*12,373*
યદિદં સર્વલોકાધિપત્યં મુક્તૌ ફલમુક્તં તત્સર્વેષામપિ મુક્તાનામિતિ પ્રતીતિનિરાસાયાહ- લોકેતિ ॥
લોકાધિપત્યં ચ વિધાતુરેવ સર્વાત્મના ...
ન્યાયસુધા:
સર્વાત્મના લોકાધિપત્યં ચ મુક્તસ્ય વિધાતુરેવ ।
અન્યેષાં યથાયોગ્યમિતિ ભાવઃ ।
સ્વકીયેત્યુક્તમનુસન્ધેયમ્ ।
અત્ર પ્રમાણમાહ- ઇત્યાહેતિ ॥
*12,374*
... ઇત્યાહ તુરશ્રુતિશ્ચ
ન્યાયસુધા:
સા ચાન્યત્ર દ્રષ્ટવ્યા ।
ચશબ્દો વક્ષ્યમાણયુક્તિસમુચ્ચયાર્થઃ ।
શ્રુત્યન્તરમપ્યેવમેવ વ્યાખ્યેયમિત્યાહ- સર્વ ઇતિ ॥
સર્વે બલિં દેવગણા વહન્તીત્યેતચ્ચ નાન્યસ્ય હિ યુક્તિમેતિ

ન્યાયસુધા:
"સ વેદ બ્રહ્મ, સર્વે ઽસ્મૈ દેવા બલિમાવહન્તિઽ; ઇતિ શ્રુત્યુક્તં મુક્તસ્ય સર્વદેવપૂજ્યત્વં ચાનવધિકં વિધાતુરેવ ન સર્વેષામુક્તશ્રુતેરેવેત્યર્થઃ ।
ઇતો ઽપ્યેવમિત્યાહ- નેતિ ॥
પૂજકા અપિ હિ દેવા મુક્તા એવ ।
અમુક્તાનાં મુક્તસમ્બન્ધસ્ય નિવારિતત્વાત્ ।
તથાચ સર્વે દેવા મુક્તાઃ સર્વૈર્મુક્તૈર્દેવૈઃ પૂજ્યન્ત ઇત્યુક્તં સ્યાત્ ।
એતચ્ચ વ્યાહતમ્ ।
તત એવ ન (સ્યૈવોત્ત)સ્યોત્તમત્વસ્યાધમત્વસ્ય ક્વાપ્યદર્શનાત્ ।
અત ઉક્ત એવ શ્રુત્યર્થઃ ।
*12,375*
સ્યાદેતત્ ।
તાંશ્ચાપ્નોતીત્યુક્ત આપ્તા સર્વાશુભનાશલિઙ્ગાદ્ભવતુ મુક્તઃ ।
તસ્ય ચાત્ર લોકાપ્તિરેવોચ્યતે ।
નતુ (મુક્ત)સ્વકીયાવરયન્તૃતેત્યત આહ- લોક ઇતિ ॥
લોકા ઇતીહાપિ તુ લોકિનાં વચો ...
ન્યાયસુધા:
ઇહ શ્રુતૌ લોકા ઇતિ પદં તાવલ્લોકિનાં વચઃપ્રતિપાદકમ્ ।
ન કેવલમાપ્તા મુક્તઃ ।
લોકપદમપિ લોકિવિષયમિત્યપિશબ્દઃ ।
તુશબ્દો વૃત્તિવિશેષદ્યોતકઃ ।
યથા મઞ્ચશબ્દો મઞ્ચસ્થેષુ પુરુષેષુ વિદ્યતે તથા લોકશબ્દો ઽપિ લોકસ્થેષુ પુરુષેષ્વિતિ ।
અત્ર લક્ષણાબીજસમ્બન્ધસ્તુ સ્ફુટ એવ ।
લાક્ષિણિકપ્રયોગપ્રયોજનં વાચ્યમિત્યત આહ- લોક ઇતિ ॥
... લોકા ઇતિ હ્યેવ રવઃ પ્રજાસુ ।
પ્રયુજ્યતે સર્વજનૈઃ સદૈવ ...
ન્યાયસુધા:
હિશબ્દઃ પ્રસિદ્ધૌ ।
પ્રયોજનાનુસન્ધાનેન વિનેત્યેવશબ્દઃ ।
રવઃ શબ્દઃ ।
પ્રજાસુ પ્રજાવિષયે ।
રૂઢલક્ષણૈષા તત્ર કિં પ્રયોજનાન્વેષણેનેતિ ભાવઃ ।
અથવા કિં લક્ષણયા ।
યતો વાચક એવ લોકશબ્દો જનાનામિતિ ભાવેનાહ- લોકા ઇતિ સર્વજનૈરિતિ શબ્દશક્તિજ્ઞૈઃ ।
પ્રકારાન્તરેણ લોકશબ્દસ્ય પુરુષવાચિત્વમાહ- તદિતિ ॥
... તન્માનિનો લોકપદેન ચોક્તાઃ
ન્યાયસુધા:
લોકાભિમાનિનઃ ।
અભિમાન્યધિકરણન્યાયેનેતિ ભાવઃ ।
*12,376*
અસ્તુ લોકશબ્દસ્ય જનેષુ વૃત્તિસ્તથાપ્યસ્યાં શ્રુતૌ તદ્વિવક્ષા કુતો જ્ઞાયતે ।
ન તાવતાપીષ્યસિદ્ધિઃ ।
મુક્તવિષયતાયાં પ્રમાણાભાવાત્ ।
આપ્તિરેવ ચેહોચ્યતે નતુ તન્નિયમનમિત્યત આહ- તદ્ગા ઇતિ ॥
*12,377*
તદ્ગાસ્તુ મુક્તા ઇહ લોકશબ્દા અન્યોન્યનાથા ઇતિ પૈઙ્ગિનાં શ્રુતિઃ

ન્યાયસુધા:
તુશબ્દો ઽવધારણે ।
ઇહ યે ચામુષ્માદિત્યસ્યાં શ્રૌતૌ તદ્ગાઃ પરાવરલોકગતાઃ મુક્તા એવ લોક ઇતિ શબ્દો એષાં તે લોકશબ્દાઃ ।
તે ચાન્યોન્યનાથાઃ ઉત્તમા અધમાનાં સ્વીયાનાં નિયામકા ઇત્યેવમેતચ્છતિવ્યાખ્યાનરૂપા પૈઙ્ગિશ્રુતિરસ્તિ ।
યદ્યપિ મુક્તસ્ય વિકારાવર્તિવ્યાપારનિષેધાદેવૈતત્સિદ્ધમ્ ।
તથાપિ દાર્ઢ્યાય શ્રુત્યુદાહરણમ્ ।
એતેન લક્ષણાપક્ષે મુખ્યે બાધકં ચોક્તં ભવતિ ।
અભિમાનિપક્ષે તુ ભૂતપૂર્વગત્યા મુક્તેષુ લોકશબ્દો વ્યાખ્યેયઃ ।
*12,378*
પ્રકારાન્તરેણાસ્યાં શ્રુતૌ મુક્તસ્ય મુક્તનિયામકત્વં પ્રતિપાદયન્નાહ- અલોકેતિ ॥
અલોકશબ્દેન વિમુક્તિભાજો વાચ્યાઃ ...
ન્યાયસુધા:
લોકદોષાતીતત્વાદ્વિદેહત્વાદ્વેતિ ભાવઃ ।
તતઃ કિં પ્રકૃત ઇત્યત આહ- પદમિતિ ॥
... પદં તાદૃગપીહ યુક્તમ્
ન્યાયસુધા:
ઇહ પરાઞ્ચો લોકા અર્વાઞ્ચો લોકા ઇત્યત્ર તાદૃગલોક ઇત્યપિ પદં છેત્તું યુક્તમ્ ।
લોકાલોકશબ્દયોઃ સંહિતાયા(યાં)ઃ સમાનરૂપત્વાદિતિ ભાવઃ ।
યોગવૃત્ત્યાપિ લોકશબ્દસ્ય મુક્તેષુ વૃત્તિઃ સમ્ભવતીત્યાહ- લોકેતિ ॥
લોકાભિધાશ્ચાપિ યતો હિ મુક્તાઃ પ્રકાશરૂપાઃ સતતં ચ સર્વે
ન્યાયસુધા:
યતઃ સર્વે ઽપિ મુક્તાઃ સતતમપિ પ્રકાશરૂપાઃ પ્રસિદ્ધાસ્તતો ઽપિ લોકાભિધાઃ ।
લોકતેઃ પચાદ્યચિ કૃતે રૂપમેતત્ ।
દર્શનં પ્રકાશ ઇતિ ચ નાર્થાન્તરમ્ ।
*12,379*
યદુક્તં પ્રાગ્લોકાભિમાનિનો યે મુક્તાસ્ત ઇહ લોકશબ્દાર્થા ઇતિ તદસત્ ।
તે હિ ઉત્તમાઃ ।
નચ તન્નિયમનં મુક્તાનાં સમ્ભવતીત્યતો મોક્તં વિસ્માર્ષીરિત્યાહ- બ્રહ્મૈવેતિ ॥
બ્રહ્મૈવ લોકાધિપતિર્વિમુક્તો ભવેદિતિ પ્રાહ તુરશ્રુતિશ્ચ

ન્યાયસુધા:
તથાચ નાનુપપત્તિરિતિ ॥
*12,380*
એવં સ્વમતેન શ્રુતિં વ્યાખ્યાય યત્પરેષાં વ્યાખ્યાનમાદિત્યમણ્ડલે પરમેશ્વરમુપાસીનસ્ય વિદુષઃ પરલાકાધિપત્યં ભવતિ ચક્ષુષ્યુપાસીનસ્યાર્વાક્તનલોકાધિપત્યં ભવતીતિ તન્નિરાકરોતિ- નચેતિ ॥
નચેહ વિજ્ઞાનફલં સમુક્તં લોકાધિપત્યં ...
ન્યાયસુધા:
ઇહ શ્રુતૌ ।
લોકાધિપત્યં વિજ્ઞાનફલં સમુક્તમિતિ વ્યાખ્યાનં ન યુક્તમ્ ।
કુત ઇત્યત આહ- રવીતિ ॥
... રવિબિમ્બતો હરૌ ।
ઉક્તં પૃથક્ તચ્ચ પુરૈવ યસ્માદ્ ...
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દેન ચક્ષુર્ગતે ચેતિ સમુચ્ચિનોતિ ।
યસ્માત્ કારણાત્ તત્ લોકાધિપત્યં પુરૈવ પૂર્વવાક્ય એવ રવિબિમ્બગે હરૌ ચક્ષુરન્તર્ગતે ચ પૃથક્ વિભાગેનોક્તમ્ ।
આદિત્યગતં પ્રકૃત્ય"સ એષ યે ચામુષ્માત્પરાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્યે મનુષ્યકામાનાં ચઽ; ઇતિ ।
તસ્માન્નેતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ ।
ન સમસ્તલોકાધિપત્યં વિદુષો યુજ્યતે ।
તસ્ય ભગવદ્ધર્મત્વેનાત્રૈવોક્તત્વાદિતિ ।
*12,381*
ભગવદ્ધર્મો ઽપિ વિદુષો ભવતીત્યઙ્ગીકારે કો દોષ ઇતિ ચેત્ ।
તત્કિં ભગવાન્ સ્વીયસર્વલોકાધિપત્યં પરિત્યજ્ય વિદુષે દદાતીતિ ।
ઉત વિદ્વાંસમવાન્તરેશ્વરં કરોતીતિ ।
અથ વિદ્વાંસ્તાદાત્મ્યં પ્રાપ્નોતીતિ ।
નાદ્યઃ ।
ભગવદૈશ્વર્યસ્ય સમસ્તશ્રુત્યાદૌ નિત્યત્વાવગમાત્ ।
કિં ચૈકસ્મૈ વિદુષે દત્તસ્વાધિપત્યો મગવાનન્યસ્મૈ (વિદુષે) કિં દદ્યાત્ ।
સર્વપાપક્ષયલિઙ્ગવિરોધાચ્ચ ।
અત એવ ન દ્વિતીયઃ ।
હિરણ્યગર્ભે તદ્યુજ્યત ઇતિ ચેન્ન ।
પાપ્મ(પ)શબ્દેન પ્રકૃત્દેર્બન્ધસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
અત એવોક્તં સર્વાશુભેતિ ।
"તસ્યોદિતિ નામઽ; ઇતિ હિ પરમેશ્વરસ્યોચ્છબ્દં નામત્વેનોક્ત્વા તસ્ય નિર્વચનં ક્રિયતે"સ એષ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્ય ઉદિતેઽ; ઇતિ ।
તત્રોદિતત્વમેવોચ્છબ્દાથર્ઃ ।
કસ્માદિત્યપેક્ષાયાં યોગ્યં કિમપિ ગ્રાહ્યમ્ ।
નચ તત્પાપમેવેતિ નિયામકમસ્તિ ।
અતઃ સર્વમપ્યશુભં તત્ર વિવક્ષિતમ્ ।
તદેવ ચ વિદુષઃ ફલમુચ્યતે ।
તૃતીયં નિરાકરોતિ- ભેદ ઇતિ ॥
... ભેદો ઽમુનેત્યાદિ ચ સમ્યગુક્તઃ

ન્યાયસુધા:
વિદુષઃ ।
પરમેશ્વરાદિતિ શેષઃ ।
આદિપદેનાનેનેત્યસ્ય ગ્રહણમ્ ।
ક્રિયાવિશેષણં ચૈતત્ ।
ભેદશ્ચેતિ સમ્બન્ધઃ ।
સમ્યગિતિ ।
સ્પષ્ટમ્ ।
નહિ તદાત્મા તત્પ્રસાદાત્તદ્ધર્મા ભવતિ ।
*12,383*
ભવેદેતદ્યદ્યમુનાનેનેત્યેતદમુના દેવેન પ્રસન્નેન નિમિત્તેનેતિ વ્યાખ્યાયેવ ।
નચૈવમ્ ।
કિં નામ ।
અમુના રૂપેણામુષ્ય તાદાત્મ્યં પ્રાપ્યેતિ ।
નચૈવં સતિ ભેદોક્તિરસ્તીત્યત આહ- ત્વપ્રત્યયમિતિ ॥
ત્વપ્રત્યયં ચાપ્યતિહાય નૈવ રૂપેણ તેનેતિ ભવેદિહાર્થઃ
ન્યાયસુધા:
ચશબ્દસ્તત્સમાનાર્થપ્રત્યયાન્તરસમુચ્ચયાર્થઃ । અપિશબ્દો રૂપેણેતિ પદસ્ય ।
તેન ઇત્યમુના અનેનેત્યુભયોર્ગ્રહણમ્ ।
અતિહાય પ્રવૃત્તાયામિહ શ્રુતૌ ।
ભવે(દેવં પ)દયં પરસ્યસ્યાભિલાષઃ શ્રુતિસ્તુ ન તથા વક્તિ ।
યદિ ખલ્વદસ્ત્વેનાદસ્તયેદંત્વેનેદંતયેતિ ભાવવાચી પ્રત્યયઃ સ્યાત્ ।
યદિ વા(ચા)મુના રૂપેણાત્મના, અનેન રૂપેણાત્મનેતિ પદં સ્યાત્ ।
તદા પ્રતીમો ઽયમર્થઃ શ્રુત્યભિપ્રેત ઇતિ ।
નચૈતદસ્તીતિ ।
*12,384*
નનુ ભાવપ્રધાના નિર્દેશા બહુલમુપલભ્યતે ।
તતો વિનાપિ પ્રત્યયેન સો ઽર્થો ભવિષ્યતિ ।
સોપસ્કરાણિ ચ વાક્યાનિ ભવન્તિ ।
તતો રૂપેણેત્યાદિપદાધ્યાહારો વા કરિષ્યતે ।
કો દોષ ઇતિ ચેન્ન ।
નિશ્ચિતે હિ વાક્યાર્થે તદુપપદ્યતે ।
નચ તન્નિશ્ચાયકમત્રાસ્તીત્યાશયવાન્દોષાન્તરમાહ- ભવતીતિ ॥
ભવત્યસાવિત્યણુશબ્દમત્ર વિહાય વાક્યાનિ બહૂનિ દોષઃ

ન્યાયસુધા:
યદ્યસ્યાં શ્રુતૌ તાદાત્મ્યપ્રાપ્ત્યા(પ્તૌ) તદીયં સર્વલોકાધિપત્યમસ્ય ભવતીત્યર્થો વિવક્ષિતઃ સ્યાત્ ।
તર્હ્યત્રૈતદર્થપ્રતિપાદને ઽયં વિદ્વાનસૌ પરમાત્મા ભવતીત્યેતાવદેવ વક્તવ્યમ્ ।
નતુ સો ઽમુનૈવેત્યાદિકમ્ ।
તાદાત્મ્યપ્રાપ્તૌ તદ્ધર્મર્(મ્ય)સ્ય સ્વતઃ સિદ્ધત્વાત્ ।
અયમસૌ ભવતીત્યલ્પં શબ્દં વિહાય બહૂનિ વાક્યાનિ પ્રયુઞ્જાનાયાઃ શ્રુતેરકુશલત્વદોષઃ સ્યાત્ ।
નહિ કશ્ચિદલ્પીયસા પ્રયત્નેન સિદ્ધત્યર્થે મહાન્તં પ્રયત્નમાતિષ્ઠમા(નઃ સદ્ભિ)નો મહદ્ભિરાદ્રિયતે ।
કિં ચાત્ર પરમેશ્વરઃ સગુણો વા વિવક્ષિતો નિર્ગુણો વા ।
આદ્યે ન વિદુષસ્તત્તાદાત્મ્યમસ્તિ ।
પરેણા(પ્ય)નભ્યુપગતત્વાત્(માત્) ।
ન દ્વિતીયઃ ।
નિર્ગુણસ્યાઽદિત્યાદિપરિચ્છેદાનુપપત્તેઃ ।
ઐશ્વર્યાસમ્ભવાચ્ચ ।
નચ તદ્ભૂયંગતસ્ય સર્વલોકાધિપત્યં ભવતીતિ ।
*12,386*
અપવ્યાખ્યાનનિરાકરણમુપસંહરન્પાદાર્થં સઙ્ક્ષેપેણાહ- અત ઇતિ ॥
અતો જગદ્વયાપૃતિમન્ત એવ બ્રહ્માદયઃ પૂર્ણગુણાઃ ક્રમેણ ।
અમન્દમાનન્દમજસ્રમેવ ભુઞ્જન્ત આત્મીયમજાત્ સમાસતે

ન્યાયસુધા:
જગચ્છબ્દેન સ્વી(સ્યકી)યાવરમુક્તા ગૃહ્યન્તે ।
જગદ્વયાપારવર્જમિત્યેતન્મુક્તેતરજગદ્વિષયમ્ ।
અતો ન તદ્વિરોધ ઇત્યેતદપ્યનેન સૂચયતિ ।
અન્યથા સ્વાવરમુક્તનિમકા એવેત્યવક્ષ્યત્ ।
તથાચાનન્યાધિપતિપદમુક્તાર્થમેવેતિ ભાવઃ ।
આત્મીયં નતુ પરમેશ્વરમ્ ।
અજાત્ પરમેશ્વરાત્તમવિહાયેત્યર્થઃ ।
તત્પ્રસાદાદિતિ વા ।
॥ ઇતિ શ્રીમન્ન્યાયસુધાયાં અનન્યાધિપતિત્વાધિકરણમ્ ॥
*12,388*
એવંપરિસમાપિતગ્રન્થો ભગવાનાચાર્યઃ સ્વપ્રતિપાદિતપ્રકારં સ્વસ્યાતિવિશદાનાદિસાવર્જ્ઞપ્રદં નિરુપાધિકપરમપ્રેમાસ્પદગુણગણં પુરુષોત્તમં પૌનઃપુન્યેન પ્રણમતિ- નમ ઇતિ ॥
નમો નમો ઽશેષવિશેષપૂર્ણગુણૈકધામ્ને પુરુષોત્તમાય ।
ભક્તાનુકમ્પાદતિશુદ્ધસંવિદ્દાત્રે ઽનુપાધિપ્રિયસદ્ગુણાત્મને

ન્યાયસુધા:
અશેષવિશેષૈઃ પૂર્ણા યે ગુણાસ્તેષાં પ્રધાનાશ્રયાય, ભક્તે મય્યનુકમ્પાદનુક્રોશાત્ ।
અત એવ તાચ્છીલિકસ્ય તૃનઃ પ્રયોગઃ ।
સદ્ગુણાનુવાદેનાનુપાધિપ્રિયત્વં તાદાત્મ્યં ચ વિધીયત ઇતિ ન પુનરુક્તિઃ ।
*12,390*
યથા ભગવત્સ્વરૂપવિજ્ઞાનં સમસ્તપુરુષાર્થસાધનં તથા સ્વસ્વરૂપવિજ્ઞાનમપીત્યતઃ તદાવિષ્કુર્વન્નાહ- યસ્યેતિ ॥
યસ્ય ત્રીણ્યુદિતાનિ વેદવચને રૂપાણિ દિવ્યાનલં બટ્ તદ્ દર્શતમિત્થમેવ નિહિતં દેવસ્ય ભર્ગો મહત્ ।
વાયો રામવચોનયં પ્રથમકં પૃક્ષો દ્વિતીયં વપુર્મધ્વો યત્તુ તૃતીયમેતદનુમા ગ્રન્થઃ કૃતઃ કેશવે

ન્યાયસુધા:
યસ્ય વાયોર્દેવસ્ય વેદવચને બળિત્થેત્યાદાવલં દિવ્યાન્યદ્ભુતાનિ ત્રીણિ રૂપાણ્યુદિતાનિ ।
અમુના વાયુનાયં કેશવે વિષયે ગ્રન્થઃ કૃત ઇત્યન્વયઃ ।
*12,391*
કીદૃશં તસ્ય મૂલરૂપં કથંભૂતાનિ ચ તાનિ ત્રીણિ રૂપાણીત્યત ઉક્તમ્- બડિત્યાદિ ॥
યસ્ય તન્મૂલરૂપં બટ્ બલાત્મકં દર્શતં જ્ઞાનરૂપં ચ ।
દૃશેરૌણશદિકો ઽતચ્પ્રત્યયઃ ।
અનેન વાયુશબ્દો નિરુક્તઃ ।
વશબ્દો બલવાચી ।
અયતિઃ ગત્યર્થઃ ।
ગત્યર્થાશ્ચાવગત્યર્થાઃ ।
તત ઉણ્ ।
વશ્ચાસૌ આયુશ્ચેતિ વાયુરિતિ ।
કિઞ્ચ ભર્ગો ભરણગમનયોઃ કર્તૃ ।
હુભૃઞ્ ભરણે, ગમૢ ગતૌ, આભ્યામસુન્પ્રત્યયો ડિચ્ચ ।
ઇદમપિ વાયુશબ્દવ્યાખ્યાનમ્ ।
વા ગતિગન્ધનયોરિત્યતઃ કૃવાપાજિમિસ્વદિસાધ્યશૂભ્ય ઉણિત્યુણ્ ।
અનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનાં વાતિર્ભરણે ઽપિ વર્તતે ।
અપિ ચ મહત્ શ્રેષ્ઠમ્ ।
વયઃ શ્રેષ્ઠત્વ ઇત્યસ્માદુણ્ ।
ન કેવલં મૂલરૂપમેવં કિન્તુ યસ્યાવતારેષુ નિહિતં રૂપમિત્થમેવ ।
યસ્ય પ્રથમકં પ્રથમં રૂપં રામવિષયાણિ વચાંસિ મૂલરામાયણાદીનિ રામવચાંસિ તેષાં નયં નીયન્તે શિષ્યેષુ પ્રવર્ત્યન્તે ઽનેનેતિ ।
એરજિત્યચ્ ।
યસ્ય દ્વિતીયં વપુઃ પૃક્ષઃ ।
પૃચ્છબ્દઃ પૃતનાવાચી પ્રસિદ્ધઃ ।
તસ્મિન્કર્મણ્યુપપદે ક્ષૈ ક્ષય ઇત્યેતસ્માત્ આતો ઽનુપસર્ગે ક ઇતિ કઃ ।
ઉપપદતકારલોપશ્છાન્દસઃ ।
પુંલિઙ્ગં(ઙ્ગઃ) ચ શ્રુત્યનુસારેણ ।
અસુન્વા પ્રત્યયઃ ।
કિદિત નપુંસકમેવેદમ્ ।
રિપુપૃતનાક્ષયકારીત્યર્થઃ ।
*12,392*
યસ્ય તૃતીયં વપુઃ એતન્મધ્વઃ ।
મધુશબ્દઃ સુખવાચી ।
"મધુત દ્યૌરસ્તુ નઃ પિતાઽ; ઇતિ પ્રયોગાત્ ।
વશબ્દઃ શાસ્ત્રાપરપર્યાયતીર્થવાચી ।
વાતેરવગત્યર્થાત્કરણે ઘઞર્થે કવિધાનમિતિ કઃ ।
સુખસાધનં તીર્થમસ્યેતિ ।
સ્વરિત્યત્રેવોકારલોપઃ ।
*12,399*
ભગવત્સ્વરૂપપ્રતિપાદનેનૈવ ગ્રન્થોપસંહારઃ સમુચિત ઇત્યાશયવાન્નિત્યાપરોક્ષં ભગવન્તં સમ્બોધ્ય સ્તૌતિ- નિઃશેષમિતિ ॥
નિઃશેષદોષરહિતકલ્યાણાખિલસદ્ગુણ ।
ભૂતિસ્વયમ્ભુશર્વાદિવન્દ્યં ત્વાં નૌમિ મે પ્રિયમ્