ન્યાયબિન્દુપ્રકરણ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 9

અનુમાનં ચ સમ્યગ્જ્ઞાનમિત્યુક્તમ્, કથમનુમાનં વચનમિતિ ચેત્? તત્રાહ- કારણ ઇતિ ।
સ્વાર્થ- પરાર્થાનુમાનયોઃ સ્વાર્થ વ્યાખ્યાય, પરાર્થ વ્યાખ્યાતુકામ આહત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનમિતિ । ત્રીણિ રૂપાણિ- અન્વય વ્યતિરેક પક્ષધર્મત્વસંજ્ઞકાનિ યસ્ય તત્ ત્રિરૂપમ્ । ત્રિરૂપં ચ તલ્લિઙ્ગં ચ તસ્યાખ્યાનમ્ । આખ્યાયતે= પ્રકાશ્યતે ઽનેનેતિ ત્રિરૂપં લિઙ્ગમિતિ આખ્યાનમ્ । કિં પુનસ્તત્? વચનમ્ । વચનેન હિ ત્રિરૂપં લિઙ્ગમાખ્યાયતે । પરસ્માયિદં પરાર્થમ્

નનુ ચ સમ્યગ્જ્ઞાનાત્મકમનુમાનમુક્તમ્, તત્ કિમર્થ સમ્પ્રતિ વચનાત્મકમનુમાનમુચ્યતે? ઇત્યાહ-કારણે કાર્યોપચારાદિતિ । ત્રિરૂપલિઙ્ગાભિધાનાત્ ત્રિરૂપલિઙ્ગસ્મૃતિરુત્પદયતે, સ્મૃતેશ્વાનુમાનમ્ । તસ્માદનુમાનસ્ય પરંપરયા ત્રિરૂપલિઙ્ગાભિધાનં કારણમ્ । તસ્મિન્ કારણે વચને કાર્યસ્યાનુમાનસ્ય ઉપચારઃ સમારોપઃ ક્રિયતે । તતઃ સમારોપાત્ કારણં વચનમનુમાનશબ્દે નોચ્યતે । ઔપચારિકં વચનમનુમાનમ્, ન મુખ્યમિત્યર્થઆઃ । ન યાવત્ કિઞ્ચિત્ ઉપચારાદનુમાનશબ્દેન વક્તું શક્યં તાવત્ સર્વ વ્યાખ્યેયમ્, કિન્ત્વનુમાનં વ્યાખ્યાતુકામેન અનુમાનસ્વરૂપસ્ય વ્યાખ્યેયત્વાન્નિમિતં વ્યાખ્યેયમ્ । નિમિત્તં ચ ત્રિરૂપં લિઙ્ગમ્ । તચ્ચ સ્વયં વા પ્રતીતમનુમાનસ્ય નિમિત્તં ભવતિ, પરેણ વા પ્રતિપાદિતં ભવતિ । તસ્માલ્લિઙ્ગસ્ય સ્વરૂપં ચ વ્યાખ્યેયમ્, તત્પ્રતિપાદકશ્ચ શબ્દઃ । તત્ર સ્વરૂપં સ્વાર્થાનુમાને વ્યાખ્યાતમ્ । પ્રતિપાદકશ્ચ શબ્દ
3 તદ્ દ્વિવિધમ્ ।
4 પ્રયોગભેદાત્ ॥
5 સાધર્મ્યવદ્ વૈધર્મ્યવચ્ચ ॥
કારણં હિ વચનમ્, કાર્ય ચાનુમાનમિતિ વચને તસ્મિન્નનુમાનારોપાત્ તદ્વચનમેવાનુમાનમિત્યભિધીયતે । અનુમાનકારણત્વાત્ અનુમાનમ્ ઇત્યુચ્યતે ઇતિ શેષઃ

તદ્દ્વિવિધમિતિ । અત્ર તદિતિ પરાર્થાનુમાનમ્ । ત્રિરૂપલિઙ્ગાખ્યાનં તત્

કથં દ્વિવિધમિતિ ચેત્? આહ- પ્રયોગભેદાદિતિ । પ્રયોગસ્તુ શબ્દત ઉપસ્થાનમ્ । તસ્ય ભેદેન દ્વૈવિધ્યમિતિ

કિં તત્ પ્રકારહેયમિતિ આહ? આહ- સાધર્મ્યવદિતિ ।
સમાનો ધર્મો યસ્ય સ સધર્મા, સધર્મણો ભાવઃ સાધર્મ્યમ્, તદયસ્યાસ્તિ તત્ સાધર્મ્યવત્ । વિસદૃશો ધર્મો યસ્ય સ વિધર્મા, વિધર્મણો ભાવો વૈધર્મ્યમ્, તદયસ્યાસ્તિ તદ્ વૈધર્મ્યવત્ । અન્વયવત્ વ્યતિરેકવચ્ચેતિ શેષઃ