ન્યાયબિન્દુપ્રકરણ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5

કિં પુનસ્તદ્ દ્વૈવિધ્યમ્? ઇત્યાહ- પ્રત્યક્ષમિતિ । પ્રતિગતમાશ્ચિતમ્ અક્ષમ્ । " અત્યાદ્યઃ ક્રાન્તાદ્યર્થે દ્વિતીયયા" ઇતિ સમાસઃ । પ્રાપ્તાપન્નાલઙ્ગતિસમાસેષુ પરવલ્લિઙ્ગપ્રતિષેધાત્ અભિધેયવલ્લિઙ્ગે સતિ સર્વલિઙ્ગઃ પ્રત્યક્ષશબ્દઃ સિદ્ધઃ ।
નનુ ચ સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય લક્ષણે કથિતે સતિ પશ્ચાત્ તદ્ભેદઃ પ્રદર્શયિતુ યુજ્યતે- ઇત્યમ્ભુતલક્ષણં સમ્યગ્જ્ઞાનં દ્વિવિધમિતિ, તત્ કિમિત્યાદાવેવ પ્રદર્શિતમ્? ઇત્યાહ વ્યક્તિભેદે ચેત્યાદિ । એવં મન્યતે- સત્યમેવમેવ, કિન્ત્વત્ર સંખ્યાભેદે ઽકથિતે સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય લક્ષણમેવ ન શક્યતે કથયિતુમ્, અતઃ પ્રત્યક્ષસ્યાન્યલ્લક્ષણં પ્રતિનિયતં શક્યતે કથયિતુમિત્યતો લક્ષણાઙ્ગમેવાદૌ સંખ્યાભેદકથનમિતિ । નનુ ચ પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ ઇતિ નિર્દેશાદ્ દ્વિવિધમિતિ લબ્ધમ્, કિમર્થ દ્વિવિધગ્રહણમ્? ઉચ્યતે દ્વિવિધમેવ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્ ઇત્યવધારણાર્થમ્, તેનૈકત્રિચતુરા સંખ્યા નિરસ્તા સ્યાત્ ।
અસતિ દ્વિત્વકથને પ્રત્યક્ષાનુમાને તાવત્ સમ્ભવતિઽન્યાન્યપિ પ્રમાણાનિ ભવિષ્યન્તીતિ સ્યાદાશઙ્કા

પ્રતિગતમક્ષમિત્યાદિના ગતિસમાસં દર્શયતિ । અક્ષમક્ષં પ્રતિ પ્રત્યક્ષમિત્યવ્યયીભાવસમાસઃ, કસ્માન્ન પ્રદર્શ્યતે ઽયં સમાસઃ? યતો ઽવ્યયોભાવશ્ચેન્નપુસકલિંગતા સ્યાત્
3 પ્રત્યક્ષમ, અનુમાનં ચેતિ ॥
કોદૃશં ચ દ્વૈવિવ્યમ્? કથં ન વા ચતુર્વિધં જ્ઞાનમિતિ? અતઃ વિશેષેણોક્તમ્ પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનં ચેતિ ।
અક્ષેષુ આશ્રિતં પ્રત્યક્ષમ્ । નિપાતો ઽયં જ્ઞાનવિષયસ્ય પ્રત્યક્ષકારકત્વં સૂચયિત । યથા- ગમનેન ગૌરિતિ । તત્ર ગમનં ગોત્વસ્યોપલક્ષણમ્, તસ્માદ્ ગોત્વાશ્ચયપિણ્ડો ગોશબ્દાભિવેય ઇત્યુપાર્શ્યતે । તથાત્રાપિ ઇન્દ્રિયાશ્રિતત્વેન જ્ઞાનવિષયસ્ય પ્રત્યક્ષકારકત્વસૂચનાત્ પ્રત્યક્ષચતુષ્ઠયમેવ પ્રત્યક્ષત્વેનાશ્રીયતે ।
મોયતે ઽનેનેતિ માનમ્ । પરિચ્ચેદકમિતિ શેષઃ । અનુશબ્દં આનન્તર્યબોધકઃ । અપ્શ્ચાન્માનમ્ અનુમાનમ્ । પક્ષધર્મગ્રનપ્રતિબન્ધસ્મરણપૂર્વકં પ્રવર્તમાનમિતિ શેષઃ ।
અક્ષાશ્રિતત્વં ચ વ્યુત્પત્તિનિમિત્તં શબ્દસ્ય, ન તુ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ । અનેન ત્વક્ષાશ્રિતત્વેનૈકાર્થસમવેતમર્થસાક્ષાત્કારિત્વં લક્ષ્યતે । તદેવ શબ્દસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્ તતશ્ચયત્કિઞ્ચિદર્શસ્ય સાક્ષાત્કારિ જ્ઞાનં તત્ પ્રત્યક્ષમુચ્યતે ।
યદિ ત્વક્ષાશ્રિતત્વમેવ પ્રવૃત્તિનિમિત્તં સ્યાત્, ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનમેવ પ્રત્યક્ષમુચ્યેત, ન માનસાદિ । યથા ગચ્ચતોતિ ગૌઃ ઇતિ ગમનક્રિયાયાં વ્યુત્પાદિતો ઽપિ ગોશબ્દો ગમનક્રિયોપલક્ષિતમેકાર્થસમવેતં ગોત્વંપ્રવૃત્તિનિમિત્તી કરોતિ । યથા ચ ગચ્ચત્યગચ્ચતિ ચ ગવિ ગોશબ્દઃ સિદ્ધો ભવતિ ।
મીયતે ઽનેનેતિ માનમ્ । કરણસાધનેન માન શબ્દેન સારૂપ્યલક્ષણં પ્રમાણમભિદીયતે । લિઙ્ગગ્રહણસમ્બન્ધસ્ય્મરણસ્ય પશ્ચાત્ માનમ્ અનુમાનમ્ । ગૃહોતે પક્ષધર્મ, સ્મૃતે ચ સાધ્યસાધનસમ્બન્ધે ઽનુમાનં પ્રવર્તતે ઇતિ પશ્ચાત્કાલભાવિ ઉચ્યતે ।
પ્રત્યક્ષસ્ય્, તતશ્વ પ્રત્યક્ષા બુદ્ધિઃ, પ્રત્યક્ષો ઘટૈતિ ન સ્યાત્ઃ ઇદમેવ સ્યાત્પ્રત્યક્ષાજ્ઞાનમ્, પ્રત્યક્ષં કુણ્ડં ચેતિ । ગતિસમાસે તુ સર્વલિગતા ભવતિ । નનુ ચ પ્રતિગતમક્ષમિત્યસ્યાં વ્યુત્પત્તાવક્ષાશ્રિતસ્યૈવિદ્ન્રિયજ્ઞનસ્ય પ્રત્યક્ષશબ્દવાચ્યતા સ્યાત્, ન યોનિજ્ઞાનાદઃ, તેષાભક્ષાનાશ્રયાત્? ઇત્યાશઙ્કયાહ- અક્ષાશ્રિતત્વં ચેત્યાદિ । એકાર્થસમવેતમિત્યેકસ્મિન્નિન્દ્રિયજ્ઞાને સમવેતમક્ષાશ્રિતત્વમર્થસાક્ષાત્કારિત્વં ચ સમ્બદ્ધમિત્યથં ।
સારૂપ્યલક્ષણમિત્યનેનાર્થસારૂપ્યલક્ષિતં જ્ઞાનમેવોચ્યતે, તન્ન સારૂપ્યમાત્રમ્, અન્યથા વિરૂપાલ્લિગાદનુમેયે જ્ઞાનમિતિ વિરુદ્ધયેત । અપપિ પશ્ચાન્માનમનુમાનમિત્યવ્યયીભાવસમાસે પૂર્વચ્ચોદયમુદ્ભાવ્ય ગતિસમાસ આશ્રયિતવ્યઃ- અનુગતં માનમનુમાનમિતિ । પશ્ચાદિત્યર્થકથનં કૃતમ્, ન તસ્મિન્ વાક્યે સમાસઃ ।
પ્રત્યક્ષામનુમાનં ચેતિ વિભક્તિભેદેન નિર્વિષ્ઠમ્ । અથદિ વિષયભેદો ગમ્યતે । યથા તયોવિભક્તિભેદઃ, તથા તયોર્વિષયબેધો ઽપીતિ શેષઃ ।
ચ શબ્દઃ સમુચ્ચાયાર્થઃ । તેન પ્રત્યક્સાનુમાનયોઃ સમબલત્વસંગ્રહઃ । યથા પ્રત્યક્ષામર્થેનોત્પન્નં સદ્ અભ્રાન્તમિતિ પ્રમાણં ભવતિવ્ તથાનુમાનમપિ તાદાત્મ્યદુત્પત્તિભ્યામર્થપ્રતિબન્ધાદભ્રાન્તમિતિ તત્ પ્રમાણં ભવતિ । એતેન યદુવત કૈશ્ચિત્- સર્વેષુ પ્રમાણેષુ મુખ્યં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ તન્નિરસ્તમ્ ।
અભ્રાન્તત્વમુભયોરપિ સમાનમેવ । પ્રતિપાદિતં હિ કેનચિત્ પ્રત્યક્ષસ્ય મુખ્યત્વમ્

સ્વરૂપવિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થ તત્ર પ્રત્યક્ષં કલ્પનાપોઢમભ્રાન્તમિત્યુક્તમ્ । તત્રેતિ શબ્દઃ નિર્ધારણાર્થઃ । સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષમઘોલક્ષાણેન નિર્ધાયતે । પ્રત્ય્ક્ષમિત્યનેન લક્ષ્યમુક્તમ્ કલ્પનાપોઢમભ્રાન્તમિત્યનેન લક્ષણમુક્તમ્ । તેન કલ્પનાપોઢમભ્રાન્તં યદ્ ભવતિ તદેવ પ્રત્યક્ષં વિદિતવ્યમ્ ઇત્યર્થ ઉક્તો ભવતિ ।
ચકારઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોસ્તુલ્યબલત્વં સમુચ્ચિનોતિ । યથાર્થાવિનાભાવિત્વાદર્થ પ્રાપયત્ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્, તદ્વદર્થાવિનાભાવિત્વાદ અનુમાનમપિ પરિચ્ચન્નમર્થ પ્રાપયત્ પ્રમાણમિતિ

તત્રેતિ સપ્તમ્યર્થે વર્તમાનો નિર્ધારણે વર્તતે । તતો ઽયં વાક્યાર્થઃ- તત્ર તયોઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોરિતિ સમુદાયનિર્દેશઃ । પ્રત્યક્ષમિતિ એકદેશનિર્દેશઃ । ચકારઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનયોસ્તુલ્યવલત્વં સમુચ્ચિનોતીત્યાદિના યદુવતં શબરસ્વામિપ્રભૃતિભિઃ- પ્રત્યક્ષં શ્રેષ્ઠં નાનુમાનમ્, તથા ચોક્તં મીસાંસાભાસ્યે- પ્રત્યક્ષે વલીયસિ કથમનુમાનમ્ ઇતિ તત્ પ્રયુક્તમ્ યતો દ્વયોરપિ સ્વવ્યાપારે તુલ્યબલત્બમ્ । અમુમેવાર્થ દર્શયતિ- યથાર્થાવિનાભાવીત્યાદિના । અનેન વિનીતદેવ શાન્તભદ્રયોવ્યાખ્યા ચ દૂષિતા । તાભ્યામેવં વ્યાખ્યાતમ્- પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ ઇતિ ભિન્નવિભક્તિનિર્દેશો ઽર્થાદ્ વિષયભેદં દર્શયતિ । યથાનયોવ્રિભક્તિભિન્ના, એવં વિષયો ઽપિ ભિન્નઃ ઇતિ, એતચ્ચાયુક્તમ્ યસ્માદ્ એકવિભક્તિનિર્દેશે ક્રિયમાણે ચકારેણ તુલ્યબલત્વં ન પ્રદર્શિતં સ્યાદિતિ

પ્રત્ય્ક્ષત્વજાત્યેતિ । પ્રત્યક્ષાણાં બહુત્વાત્ તજ્જાત્યા નિર્યાયતે ।
પ્રત્યક્ષમનૂદ્ભયેતિ લક્ષયનિર્દેશઃ । કલ્પનાપોઢત્વમભ્રાન્તત્વં ચ વિધીયત ઇતિ લક્ષણનિર્દેશ । અનેન લક્ષ્યલક્ષણભાવં દર્શયતા વિનીતદેવવ્યાખ્યાનં સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધરૂપં પ્રત્યુક્તમ્ । ન હિ સંજ્ઞા યથાર્થ સમ્ભવતિ । યથાર્થકથનેન હિ વિપ્રતિપત્તિનિરાકૃતા સ્યાત્ । યદયપ્યન્વર્થસંજ્ઞયા કલ્પનાપોઢં યદ્ભ્રાન્તં ચ તત્પ્રત્યક્ષમિતિ શક્યતે યથાર્થ કથયિતુમ્, તથાપિ ન સ્વરૂપં પ્રત્યક્ષસ્ય કથિતં સ્યત્, યતો ઽન્યદપિ પ્રત્યક્ષસ્ય સ્વરૂપમર્થ અવયવાર્થસ્તુ- કલ્પનાભ્ય અપોઢમિતિ કલ્પનાપોઢમ્ । કલ્પનાવિયુક્તમિતિ શેષઃ । યદ્ધા- કલ્પનયા અપોઢં કલ્પનાપોઢમ્ । કલ્પનાવિવર્જિતમિતિ શેષઃ । ન ભ્રાન્તમભ્રાન્તમ્ । પ્રાપકવિષયે ઽવિસંવાદકમિતિ શેષઃ ।
કસ્માદ્ વિશેષણદ્વયમુક્તમિતિ ચેદ્? ઉચ્યતે, તિમિરવતો ભ્રાન્તજ્ઞાનવ્યચ્ચેદાર્થમ્ અભ્રાન્તમિત્યુક્તમ્ । કલ્પનાપોઢમિતિ ચાનુમાનવ્યવચ્ચેદાર્થમુક્તમ્ । એવમભ્રાન્તત્વે
તત્ર સમુદાયાત્ પ્રત્યક્ષત્વજાત્યૈકદેશસ્ય પૃથક્કરણં નિર્ધારણમ્ । પ્રત્યક્ષમનૂદય કલ્પનાપોઢત્વમ્, અશ્રાન્તત્વં વિધીયતે । યત્ તદ્ ભવતામ્ અસ્માકં ચાર્થેષુ સાક્ષાત્કારિ જ્ઞાનિ પ્રસિદ્ધમ્, તત્ કલ્પનાપોઢાભ્રાન્તત્વયુક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ન ચૈતન્મતવ્યમ્- કલ્પનાપોઢાભ્રાન્તત્વં ચેદપ્રસિદ્ધમ્, કિમન્યત્ પ્રત્યક્ષસ્ય જ્ઞાનસ્ય રૂપમવશિષ્યતે યત્ પ્રત્યક્ષશબ્દવાચ્યં સદ્ અનૂદ્યેતેતિ, યસ્માદિન્દ્રિયાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાય્યર્થેષુ સાક્ષાત્કારિ જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષશબ્દ વાચ્યં સર્વેષાં પ્રસિદ્ધમ્, તદનુવાદેન કલ્પનાપોઢાભ્રાન્તત્વવિધિઃ ।
સાક્ષાત્કારાદિકમસ્તીતિ । લક્ષ્યલક્ષણેતુકથિતે યથાર્થ કથિતં ભવતિ યત્ કિઞ્ચિત્ પ્રત્યક્ષં તત્ કલ્પનાપોઢાભ્રાન્તમિતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ । અત એવ લક્ષણકરણં સંજ્ઞાકરણં ભવતિ, સંજ્ઞાકરણત્વેનાપ્રતીતેલક્ષણકરણસ્ય । શબ્દમનૂદયાનિત્યત્વં લક્ષણં વિધીયતે, ન ચાનિત્યત્વં સંજ્ઞેતિ ગમ્યત ઇતિ સંજ્ઞા લક્ષણકરણયોર્ભેદઃ ।
યસ્ત્વમયોઃ પ્રદેશાન્તરપ્રદિસ્શયોરનુવાદં કૃત્વા પ્રત્યક્ષત્વં વિદધાતિ, તેનાપ્યત્ર લક્ષ્યલક્ષણભાવો વિપરીતમાખ્યાતં ભઙ્ગયાઃ યતો લક્ષણવિધાનકાલે લક્ષ્યમનૂદય લક્ષણવિધીયતે, ન તુ લક્ષણમનૂદય લક્ષ્યં વિધીયતે । સિદ્ધે તુ લક્ષ્યલક્ષણભાવે સતિ લક્ષણસનૂદય લક્ષ્યં વિધીયતે, અય્થા- યઃ શિખાવાન્ સ પરિવ્રાજકઃ ઇતિ । શિખાલક્ષણવિધાનકાલે તુ પરિવ્રાજકાનુવાદેન શિખૈવ વિધીયતે । વિપરીતવિધાનમિત્યન્યદપિ અસ્મિન્મતે દૂષણં દત્ત્વં વિનિશ્ચયટીકાયા ટીકાકૃત્તેતિ તત્રૈવ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નનુ ચ લક્ષણવિધિપક્ષે પ્રત્યક્ષસ્યાદ્યાપ્યસિદ્ધત્વાદનૂદ્યં ન સમ્ભવતિ, તતશ્ચ કથં પ્રત્યક્ષલક્ષણમનૂદ્ય લક્ષણં વિજ્ઞાપ્યતે, અય્થા- શિખયા પરિવ્રાજકઃ ઇત્યત્ર શિખાલક્ષણમનૂદ્ય કલ્પનાપોઢાદિ વિધીયતે? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ- યત્ તદ્ બવતામિત્યાદિ । એવં મન્યતે- યદ્યપિ કલ્પનાપોઢત્વેન પ્રત્યક્ષં ન સિદ્ધમ્, તથાપિ અર્થસાક્ષાત્કારિત્વેન સામાન્યં પ્રત્યક્ષાં પ્રસિદ્ધમ્, તતો ઽપ્યુચ્યતે- પ્રત્યક્ષમનૂદ્યેતિ ।
નનુ ચ તયોરપ્રસિદ્ધત્વાત્ પ્રત્યક્ષસ્યાપ્રસિદ્ધિરેવ, પ્રત્યસ્ય તત્સ્વભાવત્વાત્? ઇત્યાશઙ્કયાહ- ન ચૈતન્મન્તવ્યમિત્યાદિ । સુબોધમ્ ।
પ્રાપકવિષયે ઉપાદેયમ્, ન તુ આલમ્બનવિષયે । યદ્યાલમ્બનવિષયે અભ્રાન્તત્વમભ્યુપગમ્યતે, તહયત્ર યોગાચારનયનિરાસઃ સ્યાત્ । યોગાચારા હિ સર્વમાલમ્બનજ્ઞાનં ભ્રાન્તં કલ્પનાયાઃ અપોઢમ્ અપેત કલ્પનાપોઢમ્ । કલ્પનાસ્વભાવરહિતમિત્યર્થઃ । અભ્રાન્તમ્ અર્થક્રિયાક્ષમે ચ વસ્તુરૂપે ઽવિપર્યસ્તમુચ્યતે । અર્થક્રિયાક્ષમં ચ વસ્તુરૂપં સન્નિવેશોપાધિવર્ણાત્મકમ્ । તત્ર યન્ન ભ્રામ્યતિ તદભ્રાન્તામ્ ।
એતચ્ચ લક્ષણદ્વયં વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમ્, ન ત્વનુમાનનિવૃત્ત્યર્થમ્ઃ યતઃ કલ્પનાપોઢગ્રહણેનૈવાનુમાનં વિવર્તિતમ્ ।
તત્રાસતિ અભ્રાન્તગ્રહણે ગચ્ચદ્વૃક્ષદર્શનાદિ પ્રત્યક્ષં કલ્પનાપોઢત્વાત્ સ્યાત્ । તતો હિ પ્રવૃત્તેન વૃક્ષમાત્રમવાપ્યતે ઇતિ સંવાદકત્વાત્ સમ્યગ્જ્ઞાનમ્, કલ્પનાપોઢત્વાચ્ચ પ્રત્યક્ષમિતિ સ્યાદાશઙ્કા । તન્નિવૃત્ત્યર્યમ્ અભ્રાન્તગ્રહણમ્ ।
કલ્પનાસ્વભાવરહિતમિતિ । ભાવપ્રધાની નિર્દેશઃ । કલ્પનાત્વસ્વભાવરહિતમિર્યર્થઃ । અભ્રાન્તમર્થક્રિયાક્ષમે ચ વસ્તુરૂપ ઇત્યાદિનાવિસંવાદો ઽર્થો ઽભ્રાન્તશબ્દસ્ય ન સમ્ભવતીતિ દર્શયતિ । અવિસંવાદાર્થે ઽભ્રાન્તશબ્દે ગૃહ્યમાણ ઉતરત્ર દૂષણ પ્રતિપાદયતિ । સન્નિવેશોપાધિવર્ણાત્મકમિત્યનેનૈતદ્ દર્શયતિ- વર્ણાદન્યત્ સંસ્યાનાદિકં પરપરિકલ્પિતં નાસ્તીતિ ।
એતચ્ચ લક્ષણદ્વયમિત્યાદિના પદદ્વયેન વિપ્રતિપત્તિનિરાસં દર્શયતા વિનીતદેવવ્યખ્યા પદદ્વયવ્યવચેદકથનરૂપા દૂષિતા । તેન ત્વેવં વ્યાખ્યાતમ્- અભ્રાન્તમિતિ યદ્ વિસંવાદિ ન ભવતિ । એવં સત્યનુમાસ્યાપિ પ્રત્યક્ષલક્ષણં પ્રાપ્નોતીતિ કલ્પનાપોઢગ્રહણં તન્નિવૃત્ત્યર્થમ્ । યદ્યેવં વ્યાખ્યાયતે, આલમ્બને યન્ન ભ્રાન્તં તદભ્રાન્તમ્ ઇત્યેવમુચ્યમાને સર્વ પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનમાલમ્બને ભ્રાન્તમિતિ ન કસ્યચિત્ પ્રત્યક્ષત્વં સ્યાત્ ।
તથા ચાહ- સર્વમાલમ્બને ભ્રાન્તં મુક્ત્વા તથાગતજ્ઞાનમ્, ઇતિ યોગાચારમતેનઃ તદપ્યત્રાચાર્યેણ સંગૃહીતમિતિ તદયુક્તમ્, યત આચાર્યેણ વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થ પદદ્વયં કૃતમ્, ન વ્યવચ્ચેદાર્થમ્ । અત એવાચાર્યમનુમાપયતા ધર્મોતત્રેણ પદદ્વયં વ્યાખ્યામિતિ ।
નનુ ચ ભવતઃ પક્ષે ઽપિ કિમિતિ વ્યવચ્ચેદાર્થ ન ભવતિ? ઇત્યાહ- એતચ્ચેત્યાદિ । એવં મન્યતે- ભ્રાન્તશબ્દો ઽયં નાવિસંવાદાર્થો ગૃહ્યતે, અપિ ત્વર્થક્રિયાક્ષમે વસ્તુરૂપ આલમબને યન્ન ભ્રામ્યતિ તદભ્રાન્તશબ્દેન ગૃહ્યતે । નનૂક્રં યોગાચારમતમસંગૃહીતં સ્યાદિતિ? ઉચ્યતે બાહ્યનયેન સૌતાન્ત્રિકમતાનુસારેણાચાર્યેણ લક્ષણં કૃતમિત્યદોષઃ । યોગાચારમતેન ત્વભ્રાન્તગ્રહણં ન કર્તવ્યમ્ઃ સંવાદકસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનસ્ય પ્રસ્તુતત્વાત્ । અન્યવ્યાવર્ત્યસ્યાભવાત્ । તસ્માદભ્રાન્તગ્રહણેનાનુમાને નિરસ્તે કલ્પનાપોઢગ્રહણમધિકં સિદ્ધિવિપ્રતિપત્તિ નિરાકરોતિ । અત એવાહ- ન ત્વનુમાનનિવૃત્ત્યર્થમિતિ । અસ્તિ ચાત્ર મન્યન્તે । તતશ્ચ પ્રકરણારમ્ભસ્તન્નયનિરાકરણાર્થઃ સ્યાત્ । ઇષ્ટશ્ચ પ્રકરણારમ્ભઃ સીત્રાન્તિક- યોગાચારોભયમતાનુઘાવનાર્થમ્ । પ્રાપકવિષયે ઽવિસંવાદકલક્ષણમ તદ્દિ ભ્રાન્તત્વાન્ન પ્રત્યક્ષમ્ । ત્રિરૂપલિઙ્ગજત્વાભાવાચ્ચ નાનુમાનમ્ । ન ચ પ્રમાણાન્તરમસ્તિ । અતો ગચ્ચદ્{બ્રિ}ક્ષદર્શનાદિ મિથ્યાજ્ઞાનમ્- ઇત્યુક્તં ભવતિ । યદિ મિથ્યાજ્ઞાનમ્, કથં તતો વૃક્ષાવાપ્તિઃ? ઇતિ ચેત્, ન તતો વૃક્ષાવાપ્તિઃ । નાનાદેશગામી હિ વૃક્ષસ્તેન પરિચ્ચિન્નઃ । એકદેશનિયતશ્ચ વૃક્ષો ઽવાપ્યતે । તતો યદ્દેશો ગચ્ચદ્ વૃક્ષો દૃષ્ટઃ તદ્દેશો નાવાપ્યતે । યદ્દેશશ્ચાવાપ્યતે સ ન દૃષ્ટ ઇતિ તસ્માત્ કશ્ચિદર્થો ઽવાપ્યતે । જ્ઞાનાનન્તરાદેવ તુ વૃક્ષાદિરર્થો ઽવાપ્યતે । ઇત્યેવમભ્રાન્તગ્રહણં વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમ્ ।

વિપ્રતિપત્તિઃ । તથા હિ મોમાંસકાદય એવમાહુઃ યથા નિર્વિકલ્પકં જ્ઞાનં સમ્યગ્જ્ઞાનં તથા જાત્યાદિયોજનાજ્ઞાનમપિ સમ્યગ્જ્ઞાનમિન્દ્રિયજમ્ઃ ઉપદર્શિતસ્યાર્થસ્ય પ્રાપણાત્ । તથા ચાહ-
તતઃ પરં પુનર્વસ્તુધર્મૈર્જાત્યાદિભિર્યયા ।
બુદ્ધયાવસીયતે સાપિ પ્રત્યક્ષત્વેન સમ્મતા ।
તથા ચ વૈયાકરણા આહુઃ-
વાગ્રૂપતા ચેદુત્કામેદવબોધસ્ય શાશ્વતી ।
ન પ્રકાશઃ પ્રકાશેન સા હિ પ્રત્યવમશિની ॥
ન સો ઽસ્તિ પ્રત્યયો લોકે યઃ શબ્દાનુગમદૃતે ।
અનુબિદ્ધમિવ જ્ઞાન સર્વ શબ્દેન ભાસતે ॥
તથા નૈયાયિકાદીનાં સવિકલ્પકં પ્રત્યક્ષમિતિ કલ્પનાપોઢગ્રહણેન નિરાક્રિયતે । તથા કલ્પનાપોઢગ્રહણેન નિર્વિકલ્પે સિદ્ધે ઽગ્રહણમતિરિચ્યમાન દ્વિચન્દ્રજ્ઞાનાદેઃસમ્યગ્જ્ઞાનાધિકરણ એવ નિરસ્તત્વાદ્ વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થત્વમેવ ભવતિ । તથાચાર્યૈકદેશીયાશુક્લે શંખે પીતજ્ઞાનમ્, ગચ્ચદ્વૃક્ષદર્શનજ્ઞાનં ચાલાતચક્રજ્ઞાનમભ્રાન્તમપિ સમ્યગ્જ્ઞાનમિચ્ચન્તિઃ વસ્તુનો ઽભ્રાન્તત્વાત્ પીતાકારાદેશ્ચ ભ્રાન્તત્વાદ- ઇત્યસ્તિ વિપ્રતિપત્તિ, તન્નિરાક્રિયતે ઽબ્ર્હાન્તગ્રહણેનેતિ સ્થિતં દ્વયોરપિ વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થત્વમિતિ । તથા સતિ અભ્રાન્તગ્રહણ ઇત્યાદિનાભ્રાન્તવિષયસ્ય વિપ્રતિપત્તિવિષયં દર્શયતિ । ન તતો વૃક્ષાવાપ્તિરિત્યુપદર્શિતસ્ય ગચ્ચદ્વૃક્ષસ્યાપ્રાપ્તેરિત્યનિપ્રાયઃ । જ્ઞાનાન્તરાદેવ ત્વતિ । પ્રત્યક્ષાન્તરાત્ સ્થિરવૃક્ષસ્ય પ્રાપ્તેઃ ।
5 અભિલાપસંસગયોગ્યપ્રતિભાસપ્રતીતિઃ કલ્પના ॥
ભ્રાન્તત્વં ચોભયાતુમતમેવ । એવમનુમાનસ્યાપિ પ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગઃ, તદપિ હિ અવિસંવાદકમભ્રાન્તમેવેષ્ટમ્ । અતઃ એવાનુમાનનિરાસાર્થ કલ્પનાપોઢમિત્યુક્તમ્ । તસ્માદ્ વિશેષણદ્વયમુક્તપ્રયોજનકમ્

સિદ્ધાન્તે પ્રસિદ્ધકલ્પના નિરસ્તા । લૌકિકકલ્પનોપદેશાર્થમ્ અભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસપ્રતીતિઃ કલ્પના ઇત્યુક્તમ્ । અભિલપ્યતે ઽનેનેતિ અભિલાપઃ=વાચ્યઃ તથા અભ્રાન્તગ્રહણેનાપ્યનુમાને નિવર્તિતે કલ્પનાપોઢગ્રહણં વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થમ્ । ભ્રાન્તં હિ અનુમાનં સ્વપ્રતિભાસેઅનર્થઽધ્યવસાયેન પ્રવૃત્તત્વાત્ । પ્રત્યક્ષં તુ ગ્રાહ્ય રૂપે ન વિપર્યસ્તમ્ ।
ન ત્વવિસંવાદકમભ્રાન્તિમિહ ગ્રહીતવ્યમ્ યતઃ સમ્યગ્જ્ઞાનમેવ પ્રત્યક્ષમ્, નાન્યત્ । તત્ર સમ્યગ્જ્ઞાનત્વાદેવાવિસંવાદકત્વે લબ્ધે પુનરવિસંવાદકગ્રહણં નિષ્પ્રયોજનમેવ । એવં હિ વાક્યાર્થઃ સ્યાત્- પ્રત્યક્ષાખ્યં યદવિસંવાદકં જ્ઞાનં તત્ કલ્પનાપોઢમવિસંવાદકં ચેતિ । ન ચનેન દ્વિરવિસંવાદકગ્રહણેન કિઞ્ચિત્ । તસ્માદ્ ગ્રાહ્યઽર્થક્રિયાક્ષમે વસ્તુરૂપે યદવિપર્યસ્તં તદભ્રાન્તમિહ વેદિતવ્યમ્ ।

કીદૃશી પનઃ કલ્પનેહ ગૃહ્યતે? ઇત્યાહ- અભિલાપેત્યાદિ । અભિલપ્યતે ઽનેનેતિ અભિલાપઃ, વાચકઃ શબ્દઃ । અભિલાપેન સંસર્ગઃ અભિલાપસંસર્ગઃ= એકસ્મિન્ જ્ઞાને ઽભિધેયાકારસ્યાભિધાનાકારેણ સહ ઘ્રાહ્યાકારતયા મિલનમ્ । તતો યદૈકસ્મિન્ જ્ઞાને ઽભિધેયાભિધાનયોરાકારૌ સન્નિવિષ્ટૌ ભવતઃ તદા તથા ભ્રાન્તગ્રહણેનેત્યાદિના કલ્પનાપોઢગ્રહણદ્ય વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થત્વં દર્શયતિ । વિપ્રતિપત્તિવિષયશ્ચ ટીકાકૃતા ન દર્શિતઃ અતિપ્રસિદ્ધત્વાત્ । યદુક્તં પ્રાક્નાવિર્સવાદાર્થો ઽભ્રાન્તાર્થ ઇતિ । તસ્યાર્થસ્મ ગ્રહણે દોષં દર્શયતિ- ન ત્વવિસંવાદકમિત્યાદિના

કીદૃશી પુનઃ કલ્પનેત્યાદિના કલ્પનાબહુત્વાત્ કસ્યાઃ કલ્પનાયા ગ્રહણમિતિ કલ્પનાવિશેષમજાનન્ પૃચ્ચતિ । તથા હિ- વૈભાષિકા ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનં વિતર્ક વિચાર ચૈતસિકસમ્પ્રયુક્તં કલ્પનામિચ્ચન્તિ । યોગાચારમતેન ચ તથાગતજ્ઞાનમદ્વયં મુક્ત્વા સર્વજ્ઞાનં ગ્રહ્યગ્રાહકત્વેન વિકલ્પિતં કલ્પના । જાત્યાદિસંસૃષ્ટં તુ મનોજ્ઞાનં કલ્પનેત્યન્યે કથયન્તિ । અભિલાપેત્યાદિના શબ્દસંસૃષ્ટસ્ય વિકલ્પસ્ય ગ્રહણં નાગમપરિપઠિતાનામિતિ દર્શયતિ । તેષાં ગ્રહણે સતીન્દ્રિયવિજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાનુપપત્તેઃ । અભિલપ્યતે ઽનેનેતિ કરણસાધનેન એતદ્ દર્શયતિ- વાચકો ઽભિલાપશબ્દેનેષ્ઠઃ, ન તુ વાચ્યં શબ્દસામાન્યરૂપઃ । અભિલાપેન સંસર્ગ ઇતિ અભિલાપસંસર્ગઃ । સંસર્ગસ્તુ સમ્બન્ધઃ । અભિલાપસંસર્ગસ્ય યોગ્યમિતિ અભિલાપસંસર્ગયોગ્યમ્ । અર્થસામાન્યમ્ । તદેવ હિ અન્વયવ્યતિરેકવત્ત્વાદ્ વ્યાપ્તત્વાદ્ અભિલાપયિતું શક્યમ્ । અર્થવિશેષઃ સ્વલક્ષણરૂપસ્તુ સંસૃષ્ટે અભિધાનાભિધેયે ભવતઃ । અભિલાપસંસર્ગસ્ય યોગ્યો ઽભિધેયાકારાભાસો યસ્યાં પ્રતીતૌ સા તથોક્તા ।
તત્ર કાચિત્ પ્રતીતિઃ અભિલાપસંસૃષ્ટાભાસા ભવતિ, યથા- વ્યુત્પન્ન સંકેતસ્ય ઘટાર્થકલ્પના ઘટશબ્દસંસૃષ્ટાર્થાવભાસા ભવતિ । કાચિત્તુ અભિલાપેનાસંસૃષ્ટાપિ અભિલાપસંસર્ગયોગ્યાભાસા ભવતિઃ યથા- બાલકસ્યાવ્યુત્પન્નસંકેતસ્ય કલ્પના । તત્ર અભિલાપસંસૃષ્ટાભાસા કલ્પના ઇત્યુક્તાવવ્યુત્પન્નસંકેતસ્ય કલ્પના ન સંગૃહ્યેત । યોગ્યગ્રહણે તુ સાપિ સંગૃહ્યતે, યદયપિ અભિલાપસંસૃષ્ટાભાસા ન ભવતિ તદહર્જાતસ્ય બાલકસ્ય કલ્પના, અભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસા તુ ભવત્યેવ । યા ચાભિલાપસંસૃષ્ટા, સાપિ યોગ્યા । તત ઉભયોરપિ યોગ્યગ્રહણેન સંગ્રહઃ ।
સામાન્યદિ તેન વિનીતદેવવ્યાખ્યા દૂષિતા- અભિલપ્યત ઇત્યભિલાપઃ= વાચ્યઃ સામાન્યાદિઃ ઇત્યેવંરૂપા । એવમેવાત્રાશ્રયણીયમ્, અન્યથા યોગ્યગ્રહણેન શબ્દસંસર્ગયોગ્યો ન કથિતઃ સ્યાદિતિ । યદયેવમ્, ધર્મોત્તરવ્યાખ્યાને જાત્યાદેર્વાચકસ્ય સંસર્ગભાવો ન પ્રદર્શિતઃ સ્યાત્? સત્યમનેન ન પ્રતિપાદિતઃ, વિષયચિન્તાયાં સામાન્યાદેવિષયભાવકથનેન સામર્થ્યાત્ કથિતં ભવતીતિ નિરોધઃ । એકસ્મિન્ જ્ઞાને વાચ્ય વાચકાક્રતયા સંઘટર્નામત્યર્થઃ । નનુ ચ યદયપિ તસ્મિન્ જ્ઞાને આકારયોર્મીલનં તથપિ શબ્દાર્થયોઃ સંસર્ગો નાસ્તિ? ઇત્યાહ- તતો યદૈકસ્મિન્નિત્યાદિ । શબ્દાર્થયોઃ સસર્ગવિજ્ઞાને ઽપિ તયોરાકારયોર્મીલનં ન સમ્ભવતીત્યભિર્પાયઃ ।
તત્ર કાચિત્ પ્રતીતિરિત્યાદિના યોગ્યગ્રહણસ્ય વિષયં દર્શયતિ । વ્યુત્પન્નસંકેતાપક્ષયાકારદ્વયપ્રતિભાસનમ્ । નનુ ચાવ્યુત્પન્નસંકેતસ્ય બાલમૂકાદેરનુમતો વિજ્ઞાને ન શબ્દસંસર્ગ ઇતિ તદયોગ્યત્વમપિ નાસ્તિ । કશ્ચ સંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસઃ? યઃ શબ્દપ્રતિભાસઃ । મૂકાદિજ્ઞાને તુ સંકેતાભાવે સતિ શબ્દરતિભાસો ઽપિ ન સમ્ભવતીતિ સસર્ગયોગ્યત્વમપિ નાસ્તિ । કિમિદં યોગ્યત્વં નામ? અભિધેયાકારસ્ય સંકેતકરણયોગ્યત્વમ્ । ન ચાભિઘાનોલ્લેખાભાવે સત્યભિધેયપ્રતિભાસમ્, નાપિ યોગ્યત્વમિતિ । તથા ચ કુમારિલઃ પ્રાહ-
અસ્તિ હ્યાલોચનાજ્ઞાનં પ્રથમં નિર્વિકલ્પકમ્ ।
બાલમૂકાદિવિજ્ઞાનસદૃશ શુદ્ધવસ્તુજમ્ ॥
અભિલાપયિતું ન શક્યતેઃ તદ્વયાપ્તત્વાત્ । જ્ઞાને ઽભિલાપસંસર્ગયોગ્યો યઃ પ્રતિભાસઃ સ એવાભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસઃ । અર્થસામાન્યસ્યાર્થાકાર ઇતિ શેષઃ ।
યદ્વા- ન અભિલપ્યતે ઇતિ અભિલાપઃ= અભિધેર્ય યદર્થસામાન્યમ્ । અભિલાપેન સંસર્ગ ઇતિ અભિલાપસંસર્ગઃ । અભિલાપસંસર્ગસ્ય યોગ્યમિતિ અભિલાપસંસર્ગયોગ્યમ્ । શબ્દસામાન્યમ્ । અન્વયવ્યતિરેકવશાત્ તેનાર્થાભિધાનં શક્યમ્ । શબ્દવિશેષેણ તુ ન શક્યમ્ઃ તસ્યાસામાનત્વાત્ । જ્ઞાને ઽભિલાપસંસર્ગયોગ્યો યઃ પ્રતિભાસઃ સ એવાભિલાપ અસત્યભિલાપસંસર્ગે કુતો યોગ્યતાવસિતિઃ? ઇતિ ચેત્ઃ અનિયતપ્રતિભાસત્વાત્ । અનિયતપ્રતિભાસત્વં ચ પ્રતિભાસનિયમહેતોરભાવાત્ । ગ્રહ્યો હ્યર્થો વિજ્ઞાનં જનયન્ નિયતપ્રતિભાસં કુર્યાત્ । યથા રૂપં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં જનયન્નિયતપ્રતિભાસં જનયતિ, વિકલ્પવિજ્ઞાનં ત્વર્થાન્નોત્પદયતે । તતઃ પ્રતિભાસનિયમહેતોરભાવાદનિયતપ્રતિભાસમ્ ।
કુતઃ પુનરેતદ્- વિકલ્પો ઽર્થાન્નોત્પદયતે ઇતિ? અર્થસન્નિધિનિરપેક્ષત્વાત્ । બાલો ઽપિ હિ યાવદ્ દૃશ્યમાનં સ્તનં સ એવાયમ્ ઇતિ પૂર્વદુષ્ટત્વેન ન પ્રત્યવમૃશતિ તાવન્નોપરતરુદિતો મુખમર્પયતિ સ્તને । પૂર્વદૃષ્ટાપરદૃષ્ટં ચાર્થમેકીકુર્વદ વિજ્ઞાનમસન્નિહિતવિષયમ્, પૂર્વદૃષ્ટસ્યાસન્નિહિતત્વાત્ । અસન્નિનહિતવિષયં ચાર્થનિરપેક્ષમ્ । અનપેક્ષં ચ પ્રતિભાસનિયમહેતોરભાવાદનિયતપ્રતિભાસમ્ । તાદૃશં ચાભિલાપસંસર્ગયોગ્યમ્ ।
તતશ્ચ વ્યાઅવર્ત્ત્યાભવાદ યોગ્યગ્રહણં ન કર્તવ્યમિત્યાશઙ્કાં પરસ્ય દર્શયતિ અસત્યભિલાપેત્યાદિના । અનિયતપ્રતિભાસેત્યાદિનોત્તરમાહ । એવં મન્યતે- શબ્દસંસર્ગિત્વં કિમુચ્યતે? વિકલ્પજ્ઞાનસ્યાનિયતભસત્વમેવ । કુતસ્તત્ સિદ્ધમ્? ઇત્યાહ- અનિયતેત્યાદિ । અર્થાદેવ હ્યુત્પદયમાનં નિયતપ્રતિભાસં ભવતિ । તથા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમિત્યભિપ્રાયઃ । નનુ કલ્પનાજ્ઞાનમપ્યર્થાદુત્પદયમાનં નિયતાકાઅર્ં ભવિષ્યતિ? ઇત્યાહ- વિકલ્પવિજ્ઞાનમિત્યાદિ । અર્થસન્નિધિ વિના વિકલ્પજ્ઞાનસ્યોત્પત્તિરિત્યભિપ્રાયઃ ।તેનેન્દ્રિયજ્ઞાનમેવ નિયતપ્રતિભાસમ્, વિકલ્પજ્ઞાનં ત્વનિયતપ્રતિભાસમિતિ । તથા નિયતપ્રતિભાસં વિકલ્પજ્ઞાનં બાલમૂકાદેરપ્યસ્તીતિ દર્શયતિ- બાલો ઽપિ હીત્યાદિના । નનુ ચ બાલસ્ય તાલ્વાદિકરણપાટવાભાવે સામાન્યવિશેષશબ્દોચ્ચારણં નાસ્તિ, તત્ કિમુચ્યતે- સ એવાયમિતિ? સત્યં નાસ્તિઃ કિન્તુ સ એવાયમ્ ઇત્યેનેન વિકલ્પસ્યાવસ્થોચ્યતે । સ એવાયમ્ ઇત્યનેન પૂર્વદૃષ્ટત્વમેવોચ્યતે । ઉપરતરુદિતઃ= અપગતરુદિતઃ । એતદ્ દર્શયતિ- બાલસ્યાપિ પૂર્વપરપરામર્શરૂપં વિકલ્પકં વિજ્ઞાનમસ્તિ, નિયતવિષયે પ્રવૃત્તેઃ, યથા ગૃહીતસંકેતસ્ય પૂર્વાપરપરામશેન પ્રવૃતિરિતિ । યચ્ચ પૂર્વાપરપરામર્શ તદનિયતપ્રતિભાસં પૂર્વાપરયોરા સંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસઃ, શબ્દસામાન્યાકાર ઇતિ શેષ ઇત્યેતદુક્તં ભવતિ ।
એવં શ્લેષેણ વાક્યસ્ય વ્યાખ્યાનેન ઉભયોરપિ તદ્વિકલ્પાકારઃ અભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસ ઇત્યુક્તં વેદિતવ્યમ્ ।
ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનં તુ સન્નિહિતાર્થમાત્રગ્રાહિત્વાદર્થસાપેક્ષમ્ । અર્થસ્ય ચ પ્રતિભાસનિયમહેતુત્વાન્નિયતપ્રતિભાસમ્ । તતો નાભિલાપસંસર્ગયોગ્યમ્ ।
અત એવ સ્વલક્ષણસ્યાઇ વાચ્યવાચકભાવમભ્યુપ્ગમ્ય એતદવિકલ્પકત્વમુચ્યતે । યદયપિ હિ સ્વલક્ષણમેવ વાચ્યં વાચકં ચ ભવેત્, તથાપિ અભિલાપસંસૃષ્ટાર્થ વિજ્ઞાનં સવિકલ્પકમ્ । ન ચેન્દ્રિયવિજ્ઞાનમ્ અર્થેન નિયમિતપ્રતિભાસત્વાત્ અભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસં ભવતીતિ નિર્વિકલ્પકમ્ ।

શ્રોત્રવિજ્ઞાનં તર્હિ શબ્દસ્વલક્ષણગ્રાહિ, શબ્દસ્વલક્ષણં ચ કિઞ્ચિત્ વાચ્યં કિઞ્ચિદ્ વાચકમ્- ઇત્યભિલાકસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસં સ્યાત્, તથા ચ સવિકલ્પકં સ્યાત્?
રોપિતત્વાદિતિ સંસગંયોગ્યં બાલમૂકાદેર્વિજ્ઞાનમિતિ તન્નિવૃત્ત્યર્થં યોગ્યગ્રહણં કર્તવ્યમિતિ સ્થિતમ્ ।
ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનમિત્યાદિના કુમરિલેન યદિન્દ્રિયવિજ્ઞાનસ્યાલોચનાખ્યસ્ય બાલમૂકાદિવિજ્ઞાનેન સાદૃશ્યં પ્રતિપાદિતમ્, તદ્ દૂષયિતુમુકસ્ંહારવ્યાજેન વૈલક્ષણ્યં દર્શયતિ અત એવેત્વાદિ । યદિન્દ્રિયવિજ્ઞાનમર્થબલેનોત્પદયમાનં નિયતપ્રતિભાસં તન્નિર્વિકલ્પસમ્ । અત એવ સ્વલક્ષણસ્યાપિ શબ્દસ્યાર્થસ્ય ચ વાચ્ય વાચકત્વમમ્યુપગમ્ય નિર્વિકલ્પકત્વમિન્દ્રિયવિજ્ઞાનસ્ય સાધ્યતે । વિકલ્પવિજ્ઞાનસ્ય તુ સ્વલક્ષણવાચ્ય વાચકત્વં પ્રતિભાસિનો ઽપિ સવિકલ્પકત્વમિતિ સ્થિતમ્ । યદયપીત્યનેન સ્વલક્ષણયોર્વાચ્યવાચકભાવાભ્યુપગમં દર્શયતિ । પરમાર્થતઃ સામાન્યયોરેવ વાચ્યવાચકત્વં નાર્થશબ્દવિશેષસ્યેત્યાદિના ન્યાનેન । અવશ્યં ચ સ્વલક્ષણયોઃ વાચ્યવાચકભવો ઽભ્યુપગમ્ય । કુતઃ? સામાન્યયોર્વિષયચિન્તાયામેવ નિરસ્યમાનત્વાદિતિ નિર્વિકલ્પકત્વકથનં વ્યર્થ સ્યાદિહ । તદપિ હિ વિષયાવિષયચિન્તાદ્વારેણ નિર્વિકલ્પકવિષયમેવેતિ । તેન યદ્ વિનીતદેવેન સામાન્યયોર્વાચ્યવાચકભાવમઙ્ગીકૃત્ય નિર્વિકલ્પકત્વમિન્દ્રિયાવિજ્ઞાનસ્ય પ્રતિપાદિતમ્, તદ્ દૂષિતં ભઙ્ગયા ।
શ્રોત્રવિજ્ઞાનં તહીંત્યાદિના સ્વલક્ષણસ્ય વાચ્યવાચકભાવપક્ષે ઽતિપ્રસઙ્ગમાપાદયતિ પરઃ । કિઞ્ચિન્નિર્વિકલ્પકત્વમિન્દ્રિયવિજ્ઞાનસ્ય સાધનીયમ્ । ન સામાન્યયોર્વાચ્ય વાચકભાવમભ્યુપગમ્ય શબ્દસ્વલક્ષણં વાચ્યમ્ । યદા ઘટશબ્દઃ । શબ્દશબ્દો વા શબ્દં શબ્દેન પ્રતિપદયતે, તદા કિઞ્ચિદ્ વાચ્યં શબ્દસ્વલક્ષણં કિઞ્ચિદ્ વાચકં શબ્દસ્વલક્ષણ
6। તયા રહિતં તિમિરાશુભ્રમણનૌયાનસંક્ષોભાદ્યનાહિતવિભ્રમં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ ॥
પ્રતીતિરિતિ સંવિદનમ્ । બુદ્ધરિતિ શેષઃ

તયા રહિતમિતિ કલ્પનયા રહિતમ્ । કલ્પનાકલુષેણ રહિતમિતિ શેષઃ । તેન એતદુક્ત્યા શબ્દાર્થસામાન્યાકારરહિતાયા પ્રતીતિઃ સા એવ પ્રતીતિઃ, સા એવ પ્રત્યક્ષપ્રમાણમિત્યુક્તં ભવતિ ।
તિમિરાશુભ્રમણ નૌયાન સંક્ષોભાદ્યનાહિતવિભ્રમમિતિ । અત્ર તિમિરમિતિ અક્ષિપીડા । આશુભ્ર્રમણમિતિ અલાતચક્રાદિ । નૌયાનમિતિ નાવા યાનમ્ । સંક્ષોમ નૈષ દોષઃ, સત્યપિ સ્વલક્ષણસ્ય વાચ્યવાચકભાવે સંકેતકાલદૃષ્ટત્વેન ગૃહ્યમાણં સ્વલક્ષણં વાચ્યં વાચકં ચ ગૃહીતં સ્યાત્ । ન ચ સંકેતકાલભાવિ દર્શનવિષયત્વં વસ્તુનઃ સંપ્રત્યમ્તિ । યથા હિ- સંકેતકાલભાવિ દર્શનમદ્ય નિરુદ્ધમ્, તદ્વત્ તદ્વિષયત્વમપિ અર્થસ્યાદ્ય નાસ્તિ । તતઃ પૂર્વકાલદ્દષ્ટત્વમપશ્યચ્ચ્રોત્રજ્ઞાનં ચ વાચ્યવાચકભાવગ્રાહિ ।
અનેનૈવ ન્યાનેન યોગિજ્ઞાનમપિ સકલશબ્દાર્થાવભાસિત્વે ઽપિ સંકેતકાલદૃષ્ટત્વાગ્રહણણાન્નિર્વિકલ્પકમ્

તયેતિ । તયા કલ્પનયા કલ્પનાસ્વભાવેન રહિતં શૂન્યં સહ્જ્ઞાનં યદભ્રાન્તં તત્ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ પરેણ સમ્બન્ધઃ । કલ્પનાપોઢત્વાભ્રાન્તત્વે પરસ્પરસાપેક્ષે મિતિ । તતઃ શુદ્ધયોઃ શ્રવણે સતિ શબ્દવિજ્ઞાને દ્વયોરપિ શબ્દયોઃ પ્રતિભાસનાચ્ચોત્રેન્દ્રિયજ્ઞાનમનિયતપ્રતિભાસિત્વાત્ સવિકલ્પકં સ્યાદિત્યાકૂતમ્ ।
સત્યપીત્યાદિ । એવં મન્યતે- યદ્યપિ સ્વલક્ષણયોર્વાચ્યવાચકત્વમ્, તથાપિ શ્રોત્રવિજ્ઞાને ન વાચ્યવાચકતયા તયોઃ પ્રતિભાસનમ્, અપિ તુ શુદ્ધયોરેવ પ્રતિભાસનમ્, યસ્માત્ શબ્દસન્નિધિબલેન શ્રોત્રવિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । ન ચ સન્નિહિતયોઃ શબ્દયોર્વાચ્ય વાચકત્વમસ્તિ । યાવત્ સંકેતકાલભાવિ શબ્દસ્મરણં ન ભવતિ, તાવત્ કુતો વાચ્યત્વં વાચકત્વં વા સ્યાત્, એતત્પ્રત્યભિજ્ઞયા સ એવાયં વાચકો ભવિષ્યતોત્યાહ ન ચ સંકેતકાલેત્યાદિ । વિષયભેદાત્ તયોઃ પૂર્વોત્તરયોર્ભેદઃ । કશ્ચ સંકેતવિષયઃ શબ્દઃ? યઃ સંકેતકાલભાવિના જ્ઞાનેન વિષયીકૃતઃ । યશ્ચ પૂર્વ જ્ઞાનેન વિષયીકૃતઃ સ ઇદાની નાસ્તિ, પૂર્વજ્ઞાનવિનાશે પૂર્વજ્ઞાનવિષયત્વસ્યાભાવાત્ । અતઃ પૂર્વકાલવિષયત્વમપશ્યત્ સન્નિહિતે શ્રોત્રવલેનોત્પદ્યમાનાં નિર્વિકલ્પકમેવ ।
યોગિજ્ઞાનેન યદ્યેકસ્મિન્ કાલે મનોવિજ્ઞાનેન ચ યુગપચ્ચબ્દાથૌ ગૃહ્યતે, તથાપિ સન્નિહિતવસ્તુતયા તેન ગૃહીતવ્યાવિતિ દર્શયતિ- યોગિજ્ઞાનમિત્યાદિના ॥ ।5 ॥
નનુ કલ્પનાજ્ઞાનમપિ પરયા કલ્પનયા શૂન્યમ્, તતશ્ચ તસ્યાપિ નિર્વિકલ્પકત્વં પ્રાપ્નોતિ? ઇત્યાશઙ્કયાહ- તથા કલ્પનયા કલ્પનાસ્વભાવેનેત્યાદિ । એવં ઇતિ વાતપિત્તકફપ્રકોપેણ ધાતુખેદઃ । તિમિરં ચ આશુભ્રમણં ચ નૌયાનં ચ સંક્ષોભશ્ચેતિ તે આદયો યેષાં તે તિમિરાશુભ્રમણનૌયાનસંક્ષોભાદયઃ । આદિશબ્દેન નષ્ટદૃષ્ટિપીતદૃષ્ટયાદીનાં સંગ્રહઃ । આહિતો વિભ્રભો યસ્મિંમસ્તદ્ આહિતવિભ્રમમ્, ન આહિતવિભ્રમમિત્યનાહિતવિભ્રમમ્ । તિમિરાશુભ્રમણનૌયાનસંક્ષોભૈરનાહિતવિભ્રમમિતિ તિમિરાશુભ્રમણનૌયાનસંક્ષોભાનાહિતવિભ્રમમ્ । તથા ચ તિમિરરોગેણ દ્વિચન્દ્રદર્શનં ભવતિ । નૌયાનગત્યા તોરતરુશ્ચલન્ દૃશ્યતે । વાતપિત્તાદિકોપેન વસ્તુ જ્વલિતાદિકં દૃશ્યતે ।
પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્, ન પ્રત્યેકમ્- ઇતિ દર્શયિતું તયા રહિતં યદભ્રાન્તં તત્ પ્રત્યક્ષમિતિ લક્ષણયોઃ પરસ્પરસાપેક્ષયોઃ પ્રત્યક્ષવિષયત્વં દર્શિતમિતિ ।
તિમિરમ્ {અસ્ણો}ર્વિપ્લવઃ । ઇન્દ્રિયગતમિદં વિભ્રમકારણમ્ । આશુભ્રમણમ્ અલાતાદેઃ । મન્દં હિ ભ્રમ્યમાણે ઽલાતાદૌ ન્ અચક્રભ્રાન્તિરુત્પદ્યતે । તદર્થમ્ આશુગ્રહણેન વિશેષ્યતે ભ્રમણમ્ । એતચ્ચ વિષયગતં વિભ્રમકારણમ્ । નાવા ગમનં નૌયાનમ્ । ગચ્ચન્ત્યાં નાવિ સ્થિતસ્ય ગચ્ચદ્વૃક્ષાદિભ્રાન્તિરુત્પદ્યતે ઇતિ યૌનગ્રહણમ્ । એતચ્ચ બાહ્યાશ્રયસ્થિતં વિભ્રમકારણમ્ । સંક્ષાભો વાતપિત્તશ્લેષ્મણામ્ । વાતાદિષુ હિ ક્ષોભઙ્ગતેષુ જ્વલિતસ્તમ્ભાવિભ્રાન્તિરુત્પદ્યતે। એતચ્ચાધ્યાત્મગતં વિભ્રમકારણમ્ ।
સર્વરેવ ચ વિભ્રમકારણૈરિન્દ્રિયવિષયબાહ્યાધ્યાત્મિકાશ્રયગતૈરિન્દ્રિય- મન્યતે-ધર્મિણા કલ્પનાજ્ઞાનેન ધર્મો ઽત્ર કલ્પનાત્વં લક્ષ્યતે । યથા વિષાણીત્યવ વિષાણિત્વમ્ઃ તતશ્ચ કલ્પનાત્વેન રહિતં યજ્જ્ઞાનં તન્નિર્વિકલ્પકમ્ । ન ચ કલ્પનાજ્ઞાનં કલ્પનાત્વરહિતમિત્યદોષઃ ।
કલ્પનાપોઢાભ્રાન્તત્વયોલંક્ષણયોઃ પરસ્પરં વિશેષણવિશેષ્યત્વમ્, ન સ્વાતન્ત્ર્યેણ પૃથગ્લક્ષણત્વમિતિ દર્શયિતુમન્તે પ્રત્યક્ષશબ્દં ગૃહીત્વા તયોરપિ સમ્બધ્નાતિ-તત્પ્રત્યક્ષમિતિ પરેણ સમ્બન્ધ ઇત્યનેન । ઇન્દ્રિયગતમિદં વિભ્રમકારણમિતિ । ઇન્દ્રિયસ્ય તિમિરેણાક્રાન્તત્વાત્ । આશુભ્રમણમિતિ । મન્દં ભ્રમ્યમાણઃ ઇતિ વિશેષણસ્ય વ્યાવૃત્તિઃ । વિષયગતમિતિ । વિષયસ્યાલાતાદેશ્ચક્રાકારં પ્રતિ નિમિત્તત્વાત્ । નૌયાનમિતિ । સમુદાયપ્રશ્નઃ । ગચ્ચત્યાં નાવીત્યાદિના । પ્રયોજનં દર્શયતિ બાહ્યાશ્રયસ્થિતમિતિ । બાહ્યા નૌઃ સૈવાશ્રયસ્તત્ર સ્થિતસ્યાશ્રયદ્વારકો વિભ્રમ ઉચ્ચતે । સંક્ષોભો વાતાદીનાં વિકારાપત્તિરાધ્યાત્મિકવિભ્રમકારણમ્ ।
નનુ ચેન્દ્રિયગતમેવ વિભ્રમકારણમ્ પ્રત્યુચ્યતેઃ નાન્યૈરિન્દ્રિયગતૈરિન્દ્રિયં બિક્રિયાં ગતમ્? ઇત્યાહ- સર્વૈરેવેત્યાદિ । તિમિરસ્ય સાક્ષાદલાતાદેઃ પારમ્પર્યેણેતિ । ઇતચ્ચ વિનિશ્ચયટીકાયાં વિસ્તરેણ પ્ર્તિપાદિતમિતિ । સંક્ષોભપદેન સહ દ્વન્દ્વં કૃત્વા બહુવ્રીહિ-
7 તચ્ચતુર્વિધમ્ ॥
જ્ઞાનં પ્રયક્ષમિતિ । સૂત્રે જ્ઞાનં નોક્તમ્ । કથં તલ્લમ્યતે ઇતિ ચેદ્? કલ્પના જ્ઞાનેનૈવ પ્રતિબદ્ધા, ભ્રાન્તિરપિ જ્ઞાનધર્મ ઇતિ દૃષ્ટમ્ । તસ્માત્ કલ્પનારહિતમભ્રાન્તં જ્ઞામમેવેતિ । યથા અવત્સા ગૌરાનીયતામ્ ઇત્યનેન કાચિત્ અશ્વા નાનીયતે ઘેનુરેવા નોયતે તસ્યા એવ વત્સમ્બન્ધદર્શનાત્ । તથા અવાપિ ભ્રાન્તિકલ્પનયોર્જ્ઞાનેનૈવ સમ્બન્ધો દૃષ્ટઃ, નાન્યેનેતિ જ્ઞાનમેવ પ્રત્યક્ષતયેષ્યતે

તચ્ચતુર્વિધમિતિ । પ્રત્યક્ષમિતિ યદુક્તં તત્- 1 ઇન્દ્રિયજન્યમ્, 2 માનસમ્, 3 આત્મસંવેદનમ્, 4 યોગિજ્ઞાનં ચેતિ ચતુર્વિધં જ્ઞેયમ્ । પ્રવિભાગો ઽયં વિપ્રતિ- મેવ વિકર્તવ્યમ્ અવિકૃતે ઇન્દ્રિયે ઇન્દ્રિયભ્રાન્ત્યયોગાત્ । એતે સ્ંક્ષોભપર્યન્તા આદયો યેષાં તે તથોક્તાઃ । આદિગ્રહણેન કાચકામલાદય ઇન્દ્રિયસ્થા ગૃહ્યન્તે, આશુનયનાનયનાદયો વિષયસ્થાઃ । આશુનયનાયને હિ કાર્યમાણે ઽલાતે ઽગ્નિવર્ણદણ્ડાભાક્સા ભ્રાન્તિર્ભવતિ । હસ્તિયાનાદયો બાહ્યાશ્રયસ્થાઃ, ગાઢમર્મપ્રહારાદય આધ્યાત્મિકાશ્રયસ્થા વ્હિભ્રમહેતવો ગૃહ્યન્તે ।
તૈરનાહિતો વિભ્રભો યસ્મિસ્તત્ તથાવિધં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્

તદેવં લક્ષણમાખ્યાય યૈરિન્દ્રયમેવ દ્રષ્ટ કલ્પિઅત્મ્, માનસપ્રત્યક્ષરિતિ દર્શયતિ । વિનિશ્ચરો તુ સંક્ષોભશબ્દેન ષષ્ઠીસમાસં કૃત્વાદિશબ્દેન બહુબ્રીહિસમાસં દર્શયતઃ કો ઽભિર્પાયષ્ઠીકાકૃત ઇતિ । વ્યુત્પત્તિભેદકથનમેવ, નાર્થભેદ ઇતિ । યદા સંક્ષોભશબ્દેન ષષ્ઠીસમાસસ્તદાશ્રયગતસ્ય વિભ્રમકારણસ્ય ઉપલક્ષણત્વાદ્ વાતપિત્તાદેર્ગ્રહણં ભવતીતિ નાર્થભેદઃ । અથ કિમર્થમાશુભ્રમણગ્રહણાદેરુપાદાનમ્, તિમિરાદીત્યેવ ક્રિયતામ્, આદિગ્રહણેન સર્વેષાં સંગ્રહો ભવિષ્યતિ? ઉચ્યતેઃ, અસત્યાશુભ્રમણાદિગ્રહણે ઇન્દ્રિયગતમેવાદિશબ્દેન કાચકામલાદિ ગૃહ્યત ઇત્યાશંક્યેત । તસ્માદાશુભ્રમણાદિરુપાદીયતે । તેષામુપાદાને, યદ્યાદિગ્રહણં ન ક્રિયેત, તદા તેષાં સ્વરૂપગ્રહણમેવ સ્યાત્, ન પ્રકારોપલક્ષણમિત્યાદિગ્રહણમ્ । તત ઉભયોપાદાને સતિ તિમિરાદીમ્ય્ભયકાત્સ્ન્ર્ય લભ્યત ઇતિ સ્થિતમ્ । તત્ તથાવિધં જ્ઞાનમિતિ યદયપિ સૂત્રે જ્ઞાનગ્રહણં નાસ્તિ, તથાપિ ભ્રાન્તે જ્ઞાનધર્મત્વાદ્ તદ્વયુદાસેન જ્ઞાનમેવ પ્રત્યક્ષં ગૃહ્યત ઇત્યદોષઃ । વિનીતદેવવ્યાખ્યાયાં ભવતિ તુ પ્રત્ય્ક્ષસૂત્રેસ્યાર્થકથનં જ્ઞાનં પ્રત્ય્ક્ષમિતિ, તસ્માત્ સ્થિતં નિર્વિકલ્પકં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમભ્રાન્તમિતિ

યૈરિન્દ્રિયમેવ દ્રષ્ટ પરિકલ્પતમિતિ । વૈભાષિકૈઃ- ચક્ષુઃ પશ્યતિ રૂપાણિ ઇતિ અતિરિષ્યતે। માનસે ચ પ્રત્યક્ષે દોષ ઉદ્ભાવિત ઇતિ । દ્વાભ્યાં, ભિક્ષવો, રૂપં દૃશ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેન તદાકૃષ્ટેન મનોવિજ્ઞાનેન ઇતિ, તદામમસિદ્ધં મનો-
8 ઇન્દ્રિયજન્યમ્ ॥ (1)
પત્તિનિરાસાર્થમ્પદિશ્યતે । કેષાઞ્ચિત્ ઇન્દ્રિયમેવ દર્હ્સકર્તું ઇષ્ટમ્, તન્નિરાસાર્થ પ્રથમમ્ । ઇન્દ્રિયજન્યં જ્ઞાન્ં હિ પ્રત્યક્ષમ્, ન ત્વિન્દ્રિયમિતિ । કૈશ્ચિત્ માનસપ્રત્યક્ષે દોષ ઉદ્ભાવિતઃ, તદ્દોપપરિહારથ દ્વિતીયમ્ । કેચિત્ ચિત્તચૈતાનામાત્મસંવેદનં નાઙ્ગોકુર્વન્તિ તન્નિરાસાર્થ તૃતીયમ્ । કેચિદ્ યોગિપ્રત્યક્ષં નાનુમન્યન્તે, તન્નિરાસાર્થ ચતુર્થ પ્રત્યક્ષમુક્તમ્

ઇન્દ્રિયજન્યમિતિ । ચક્ષુરાદીનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણ્યેવ ઇન્દ્રિયત્વેનેષ્યન્તે । મનસ્તુ ઇન્દ્રિયં નઃ માનસપ્રત્યક્ષસ્ય પૃથઙ્ નિર્દેશાત્ । તસ્માત્ ચક્ષુરાદીન્દ્રિયેષુ આશ્રિતં જ્ઞાનમેવ ઇન્દ્રિયજન્ય પ્રત્યક્ષમ્

લક્ષણે ચ દોષ ઉદ્ભાવિતઃ, સ્વસંવેદનં ચ નાભ્યુપગતમ્, યોગિજ્ઞાનં ચ, તેષાં વિપ્રતિપત્તિનિરાકરણાર્થ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રકારભેદં દર્શયન્નાહ- તચ્ચતુર્વિધમિતિ

ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમિતિ । ઇન્દ્રિયસ્ય જ્ઞાનમ્ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ । ઇન્દિર્યાશ્રિતં યત્ જ્ઞાનં તત્ પ્રત્યક્ષમ્

વિજ્ઞાનમાચાર્યદિઙ્નાગેન પ્રત્યક્ષં દશિતમ્ । તત્ પરૈઃ કુમારિલોઆદિભિલંક્ષણમજાનદ્ભિર્દૂષિતમ્ । તન્મનોજ્ઞાનં યદીન્દ્રિયવિજ્ઞાનવિષયે પ્રવતતે તદા ગૃહીતગ્રાહિતયા પ્રમાણમ્ અથાન્યવિષય પ્રવર્તતે, વ્યવહિતે પ્રત્યક્ષં ભવત્ કિ તન્મનોવિજ્ઞાનમિન્દ્રિયસવ્યપેક્ષં સ્યાત્? નિરપેક્ષ વા? ઇન્દ્રિયસવ્યપેક્ષત્વે સતીન્દ્રિયવિજ્ઞાનમેવ, નિરપેક્ષત્વે વાનિન્દ્રિસ્યાપિ મનોવિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષં સ્યાદિત્યન્ધવધિરાદ્યભાવચોદયં કૃતમ્ ।
સ્વસંવેદનં ચ નાભ્યુપગતમિતિ । મીમાંસકૈઃ પરીક્ષં વિજ્ઞાનમર્થાપતિગમ્યં પ્રત્યક્ષો ઽયં ઇપ્યતે, નૈયાયિકાદિભિસ્તુ જ્ઞાનાન્તરગમ્યં જ્ઞાનમિષ્યતે, ન સ્વસંવેદનંસિદ્ધમ્ સ્વાત્મનિ કારિત્વવિરોધાત્ । યોગિજ્ઞાનં ચ નાભ્યુપગતમિતિ સમ્બન્ધઃ । મીમાંસકાદય એવમાહુઃ- યોગિન એવ ન સન્તિ સમ્પ્રતિ પ્રમાણાભાવાત્, કિ પુનસ્તેષાં જ્ઞાનમિતિ

ઇન્દ્રિયાશ્રિતમિતિ । ચક્ષુરાદીન્દ્રિયચતુષ્ટયં ગૃહ્યતે, ન મનૈન્દ્રિયમ્, તસ્ય સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષે પ્રતિપાદયમાનત્વાત્ । ઇન્દ્રિયાશ્રિતં વિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ બ્રુવતા વાર્ત્તિકકૃતા ન ચક્ષુઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ કથિતં ભવતિ યસ્માજ્જ્ઞાનસ્યૈવાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાદ્ રૂપાદિદર્શને સામર્થ્યમ્, ન ચક્ષુષઃ । યત્તૂક્તમ્- જ્ઞાનં ચેત્ પશ્યતિ, વ્યવહિતમપિ કિ ન પશ્યતિ? અમૂર્તસ્યાવાચકાભાવાત્ ઇતિ, તદયુક્તમ્ યતો યોગ્યદેશેનૈવાર્થેન તજ્જ્ઞાનં જન્યતે, ન વ્યવહિતેન વિજ્ઞાનાદર્શનાત્

9 સ્વવિષયાનન્તરવિષયસહકારિણેન્દ્રિયજ્ઞાનેન સમનન્તરપ્રત્યયેન જનિતં તન્મનોવિજ્ઞાનમ્ ॥
સ્વવિષયાનન્તરવિષયસહકારિણા ઇન્દ્રિયજ્ઞાનેન સમનન્તરપ્રત્યેન જનિતં મનોવિજ્ઞાનમિતિ । તત્ર સ્વસ્ય વિષય ઇતિ સ્વવિષયઃ । સ્વકૌયમાલમ્બનમિતિ શેષઃ । સ્વવિષયેણાનન્તરઃ સ્વવિષયાનન્તરઃ । દ્વિતીયક્ષણભવી સરૂપશ્ચાનન્તરશબ્દેનોચ્યતે। સ્વવિષયાનન્તરશ્ચાસૌ વિષયશ્ચેતિ સ્વવિસયાનન્તરવિષયઃ, સ સહકારિઈ યસ્ય ઇન્દ્રિયજ્ઞાનસ્ય તqત્ સ્વવિષયાનન્તરવિષયસહકારિ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ । સમનન્તરપ્રત્યયભૂતેન ઇન્દ્રિયજ્ઞાનેન જનિતં યત્ તદેવ મનોમાત્રાશ્રયત્વાન્માનસં પ્રત્યક્ષમિતિ ।
માનસપ્રત્યક્ષે પરૈર્યોદોષ ઉદ્ભાવિતઃ, તં નિરાકર્તુ માનસપ્રત્ય્ક્ષલક્ષણમાહ- સ્વવિષયેત્યાદિ । સ્વ આત્મીયો વિષય ઇન્દ્રિયજ્ઞાનસ્ય તસ્ય અનન્તરઃ । ન વિદ્યતે ઽન્તરમસ્યેતિ અનન્તરઃ । અનન્તરં ચ વ્યવધાનં વિશેષશ્ચોચ્યતે । તતશ્ચાન્તરે પ્રતિષિદ્ધે સમાનજાતીયો દ્વિતીયક્ષણભવ્યુપદેયક્ષણ ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનવિષયસ્ય ગૃહ્યતે । તથા ચ સતીન્દ્રિયજ્ઞાનવિષયક્ષણાદુત્તરક્ષણ એકસન્તાનાન્તર્ભૂતો ગૃહીતઃ । સ સહકારી યસ્ય ઇન્દ્રિયજ્ઞાનસ્ય તત્તથોક્તમ્ ।
દ્વિવિધશ્ચ સહકારી- પરસ્પરોપકારી, એકકાર્યકારી ચ । ઇહ ચ ક્ષણિકે વસ્તુનિ અતિશયાધાનાયોગાદેકકાયકારિત્વેન સહકારી ગૃહ્યતે । વિષયવિઆનાભ્યાં હિ મનોવિજ્ઞાનમેકં ક્રિયતે યતઃ, તદનયોઃ પરસ્પર સહકરિત્વમ્ ।
સ્વશબ્દસ્ય વિવરણમ્- આત્મીય ઇતિ । ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનસ્યાત્મીયો વિષયક્ષણઃ । તસ્યનન્તર ઇત્યસ્ય વિવરણમ્- ન વિદયત ઇત્યાદિ । અન્તરશબ્દસ્ય વિવરણં વ્યવધાનમિત્યાદિ । સમાનજાતીય ઉપાદેયક્ષણ ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનવિષયસ્યાવ્યવહિતઃ સમનજાતીયક્ષણ ઉચ્યતે । સ વિપાદેયક્ષણો વિષયઃ । વિષયગ્રહણેનાલોકસ્યાન્તરસ્ય નિરાસઃ । સ તથાભૂતઃ સહકારી યસ્યેતિ સમ્બન્ધઃ ।
નનુ ચ કથં વિષયક્ષણસ્ય સહકારિત્વમ્, એકસ્મિન્ ક્ષણે ઉપકાર્યોપકારકભવાભાવાત્? ઇત્યાહ- દ્વિવિધેશ્ચેત્યાદિ । એવં મન્યતે- નાત્રોપકારક્ત્વાત્ સહકારિત્વમ્, અપિ તુ એકકાર્યકારિત્વાદિતિ । તદેવ દર્શયતિ- વિષયેત્યાદિના । ઈદૃશેનેતિ । સ્વવિષયાનન્તરવિષયસહકારિણેન્દ્રિયજ્ઞાનેન । આલમ્બનપ્રત્યયભૂતેનેન્તિ । યદા યોગિજ્ઞાનં પરસ્યૈર્વવિધજ્ઞાનમાલમ્બતે, તદાલમ્બનભૂતેન યોગિજ્ઞાનં જન્યત ઇતિ । સમશ્ચાસાવિતિ । અનન્તરક્ષણસ્યાપિ જ્ઞાનત્વાત્ । સ્મન્તર ઇતિ ચ ભવતિ શકન્ઽવાદિષુ પાઠાત્ ષરરૂપત્વમ્, યતઃ સ ચેતિ ઇહ સ્વવિષયાનન્તરવિષય ઇત્ કથનં ગૃહીતગ્રહણાદવબોધકં ન ભવતીતિ દોષમ્, તથા અસમાનજાતીયવિષયગ્રહણદોષં ચ પરિહતુ બોધ્યમ્ । તથા હિ માનસ પ્રત્યક્ષમિન્દ્રિયવિજ્ઞાનવિષયાનન્તરદ્વિતીયક્ષણોત્પત્તિકં યત્ તદ્વિષયકમિષ્ટમ્ । તસ્માત્ કુતો ગૃહીતગ્રહણમ્ ।
ઈદૃશેનેન્દ્રિયવિજ્ઞાનેન આલમ્બનભૂતેનાપિ યોગિજ્ઞાનં જન્યતે, તન્નિરાસાર્થ સમનન્તરપ્રત્યયગ્રહણં કૃતમ્ । સમશ્ચાસો જ્ઞાનત્વેન, અનન્તરશ્ચાસૌ અવ્યવહિતત્વેન, સ ચાસૌ પ્રત્યયશ્ચ હેતુત્વાત્ સમનન્તરપ્રત્યયઃ, તેન જનિતમ્ ।
તદનેનૈકસન્તાનાન્તર્ભૂતયોરેવ ઇન્દ્રિયજ્ઞાન મનોવિજ્ઞાનયોજન્યજનકભાવે મનોવિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમિતિ ઉક્તં ભવતિ । તતો યોગિજ્ઞાનં પરસન્તાનવર્તિ નિરસ્તમ્ ।
યદા ચેન્દ્રિયજ્ઞાનવિષયાદન્યો વિષયો મનોવિજ્ઞાનસ્ય, તદા ગૃહીતગ્રહણાદાસઞ્જિતો ઽપ્રામાણ્યદોષો નિરસ્તઃ ।
સમનન્તરઃ । હેતુત્વાદિતિ । પ્રત્યયાર્થકથનમેતત્ । તેન જનિતમિત્યાદિનેતત્ કથયતિ- ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનેન સ્વવિષયાન્તરવિષયસહકારિણોપાદાનભૂતેન યજ્જનિતં તદેવ મનોવિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ । ન આલમ્બનભૂતેન જનિતમિત્યર્થા ।
યદા ચેત્યાદિના દ્વયોરેકં વિષયં ગૃહીત્વા યચ્ચોદિતં પરેણ તત્ પરિહૃતમ્ । પૂર્વક્ષણે ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનસ્ય વિષયો દ્વિતીયક્ષણે મનોવિજ્ઞાનસ્ય વિષય ઇત્યગૃહીતગ્રાહિ મનોવિજ્ઞાનમ્ ।
યદા ચિત્યાદિના યચ્ચોદયં કૃતમ્- યદિ મનોવિજ્ઞાનમિન્દ્રિયસવ્યપેક્ષમ્, ન સ્યાન્મનોવિજ્ઞાનસ્યેન્દ્રિયવિજ્ઞાનવિષયાદન્યો વિષાયઃ, તદાન્ધબધિરાદયભાવઃ । વ્યવહિતસ્ય નીલાદેર્ગ્રહણૈ ભવતુ ઇતિ, તત્ પરિહૃતમ્ । યસ્માદિન્દ્રિયવિજ્ઞાનવિષયસ્ય દ્વિતીયોપાદેયભૂતવિષયક્ષણો ગૃહીતો મનોવિજ્ઞાનવિષયઃ, તસ્માદ્ વ્યવહિતક્ષણો વિષયો ન ભવત્યસ્યાન્ધવધિરાદેશ્ચાતીન્દ્રિયવિજ્ઞાનમ્ । વિજ્ઞાનવિષયાનન્તરવિષયસહકારિવિદયતે । તેન તેષાં ન મનોવિજ્ઞાનં ભવતીતિ પરિહૃતમ્ ।
સ્વવિષયાનન્તરવિષયસહકારિણેત્યુચ્યમાને શબ્દવિષયં માનસં ન પ્રાપ્નોતિઃ, શ્રોત્રવિજ્ઞાનવિષયાચ્ચવ્દાદપરસ્યોપાદેયક્ષણસ્યાનુત્પત્તેઃ, શબ્દસ્યોચ્ચેદિત્વાત્ । અપરસ્ય શબ્દસ્ય શબ્દાદનુત્પત્તેરિત્યવશ્યં માનસં પ્રત્યક્ષશબ્દવિષયમેષ્ટવ્યમ્, અન્યથા પઞ્ચ બાહ્યા વિજ્ઞેયાઃ ઇત્યસ્ય વ્યઘાતઃ સ્યાત્ । સ્વવિષયાનન્તરવિષયશબ્દેન શ્રોત્રવિજ્ઞાનવિષયાનન્તરયોગ્યવિષયો ગૃહ્યતે, નોપાદેયક્ષણ એવઃ તેન વિજ્ઞાનવિષયદેશે ઽપરશ્બ્દો યદોત્પદ્યતે તદા માનસં પ્રત્ય્ક્ષં સ્વવિષયાનન્તરવિષયસહકારિણા જનિતં ભવતીત્યદોષઃ ।
અનન્તરશબ્દશ્ચ સમાનજાતીયપર તેન અસમાનજાતીયવિષયગ્રહણપ્રસઙ્ગો વા । કુતઃ? ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનેન સમનન્તરપ્રત્યયેન જનિતમિત્યુક્તેરન્ધવધિરાદયભવયદા ચિદ્ન્રિયવિજ્ઞાનવિષયોપાદેયભૂતઃ ક્ષણો ગૃહીતઃ, તદા ઇન્દ્રિયજ્ઞાનેનાગૃહીતસ્ય વિષયાન્તરસ્ય ગ્રહણાદન્ધવધિરાદયભાવદોષપ્રસઙ્ગો નિરસ્તઃ ।
એતચ્ચ મનોવિજ્ઞાનમુપરતવ્યાપારે ચક્ષુષિ પ્રત્યક્ષમિષ્યતે । ચ્યપારવતિ તુ ચક્ષુષિ યદ્ રૂપજ્ઞાનં તત્ સર્વ ચક્ષુરશ્રિતમેવઃ ઇતરથા ચક્ષુરાશ્રિતત્વાનુ પપત્તિઃ કસ્યચિદપિ વિજ્ઞાનસ્ય ।
એતચ્ચ સિદ્ધાન્તપ્રસિદ્ધં માનસં પ્રત્યક્ષમ્, ન ત્વસ્ય પ્રસાધકમસ્તિ પ્રમાણમ્ । એવઞ્જાતીયકં તદ્ યદિ સ્યાત્ ન કશ્ચિદ્ દોષઃ સ્યાદ્- ઇતિ વક્તું લક્ષણમાખ્યાતમસ્યેતિ

એતચ્ચેત્યાદિના મનોવિજ્ઞનસ્યોત્પત્તિવિષયં દર્શયતિ । ઉપરુતે ચક્ષુષૌતિ । યદા ચક્ષુવિષયમાલોચ્યોપરતં ભવતિ તદાલોચનાવિષયે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમુત્પન્નં સત્ પુનદ્વિતીયે ક્ષણ આત્મીયવિષયાનન્તરવિષયે નોત્પદયતેઃ ઇન્દ્રિયાણાં તત્ર વ્યાપારાભાવાત્ । તતશ્ચ તેનેન્દ્રિયવિજ્ઞાનેન સ્વવિષયાનન્તરવિષયસહકારિણા પ્રત્યક્ષમુત્પદયતે ઇતિ સ્થિતમ્ । નન્વેકસ્મિન્ ક્ષણે તસ્યોત્પદકે સતિ ન તત્ર કાચિદર્થક્રિયાવાપ્યતે- ઇતિ પુરુષાર્થાનુપયોગિત્વાત્ પ્રામાણ્યં પ્રાપ્નોતિ? ઉચ્યતેઃ ન માનસપ્રત્યક્ષેણાસ્મદ્વિઘાનામર્થક્રિયાવાપ્તિર્ભવતિ, અપિ તુ યોગિનો વીતરાગાદેઃ । તે ચ તસ્મિન્ ક્ષણે માનસે ચોપદર્શિતં વિષયં પ્રતિપદય ધર્મદેશનાદિકમર્થક્રિયામાસાદયન્તીત્યનવદયમ્ ।
અથ વ્યાપારવતિ ચક્ષુષિ કિમિતિ માનસોત્પત્તિલુપ્યતે? ઇત્યાહ- વ્યાપારવતીત્યાદિ । સર્વેન્દ્રિયાશ્રિતં જ્ઞાનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમેવ, ન માનસસ્યોપત્તિરસ્તીત્યભિપ્રાયઃ । નનુ વ્યાપારવતિ ચક્ષુષિ પ્રથમે ક્ષણ ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનં ભવતિ, દ્વિતીયે ક્ષણે માનસં ભવતિ, યદયપિ સમાનજાતીયયોર્યુગપદુત્પત્તિર્નાસ્તિ? ઇત્યાહ- ઇતરથેત્યાદિ । એવં મન્યતે- વ્યાઆરવતિ ચક્ષુષિ કિમિતીન્દ્રિયવિજ્ઞાનં નોત્પદયતે, દ્વિતીયે ક્ષણે યોગ્યકરણે સતિ સમાનરૂપમ્, તેન તયોઃ કથમિન્દ્રિયવિજ્ઞાનવ્યપ્દેશો ન સ્યાદિતિ । નનુ ચ યદિ માનસં પ્રત્યક્ષમિન્દ્રિયવિજ્ઞાનાદ્ ભિત્રે પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણસિદ્ધં ભવેત્, તદા તસ્ય લક્ષણં યાવતા પ્રમાણસિદ્ધમેવ નાસ્તિ? ઇત્યહ- એતચ્ચે ત્યાદિ । એવઞ્જાતીયકમિતિ । ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનસદૃશમ્ । તદેતદ્ ધર્મોત્તરેણાગમસિદ્ધં દર્શયતામાચાર્યજ્ઞાનગર્ભપ્રભૃતીનાં માનસસિદ્ધયે યત્ પ્રમાણમુપન્યસ્તમ્ વિકલ્પોદયાત્ ઇતિ, તદ્ ભઙ્ગયાવધારણાદેવ દૂષિતમ્ ।
તેરેવં વ્યખ્યાતમ્- વ્યાપારવતિ ચક્ષુષિ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ત્પદયતે, માનસં ચ, ન શક્યતે
10 સર્વચિત્તચૈત્તાનામાત્મસંવેદનન્ ॥ (3)
પ્રસઙ્ગદોષો નિરસ્તઃ । અન્ધવધિરયોમનોવિજ્ઞાને સમનન્તરપ્રત્યય ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનં નાસ્તિ । તેન યદાહુઃ કેચિત્- મનોવિજ્ઞાનેન બાહ્યાવિષયપ્રત્યક્ષમઙ્ગીક્રિયતે, એવમન્ધબબિરાદયભાવપ્રસઙ્ગ ઇતિ, તદ્વચનમપાસ્તં વેદિતવ્યમ્

સર્વચિત્તચૈતાનામાત્મસંવેદનમિતિ । સર્વે ચ તે ચિત્તચૈતાશ્ચેતિ સર્વચિતચૈત્તાઃ । સ્વસંવેદનમાખ્યાતુમાહ- સર્વચિત્તેત્યાદિ । ચિત્તમ્ અર્થમાત્રગ્રાહિ । ચૈત્તા વિશેષાવસ્થાગ્રાહિણઃ સુખાદયઃ । સર્વે ચ તે ચિત્ત્ચૈત્તાશ્ચ સર્વચિત્ત વક્તુમ્- દ્વયોયુગપદુત્પત્તિર્નાસ્તીતિઃ યતઃ સમાનેન્દ્રિયયોર્નાસ્તિ, ન ભિન્નેન્દ્રિયયોઃ, ષણ્ણા યુગપદુત્પત્તિઃ ઇતિ વચનાત્ । તતશ્ચ દ્વયોર્ભિન્નેન્દ્રિયયોયુગપદુત્પત્તિઃ । ન ચ તત્ર ભેદેનાનુપલભ્યમાનં માનસ નાસ્તીતિ શક્યતે વક્તુમ્ઃ સમાનજાતીયનીલવિકલ્પીદયાત્ । યદિ ચ તન્ન માનસં સ્યાત્, તત્પૃષ્ઠભાવી નીલવિકલ્પો ન સ્યાદેવ । સમાનાદ્ધિ માનસાત્મનો વિકલ્પસ્યોત્પત્તિર્ભવતિ, ન વિજાતીયાદિન્દ્રિયવિજ્ઞાનાદિતિ । યથા- દેવદત્તેન નીલે ગૃહીતે ન યજ્ઞદત્તસ્ય નીલનિશ્ચયો ભવતિ, તથેન્દ્રિયવિજ્ઞાનસન્તનયો ભિન્નત્વાત્ । ન થા માનસમનોવિકલ્પસન્તાનયોર્ભિન્નસન્તાનત્વમ્ દ્વયોરપ્યનિન્દ્રિયત્વાત્, મનોવ્યપદેશાચ્ચ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- યદુક્તં તાવત્ સમાનજાતીયવિકલ્પોદયાત્ ઇતિ, તત્સદ્ધૌ યત્ સાધનં તદનેકાન્તિકમ્ઃ વિજાતીયાદપ્યુત્પત્તિદર્શનાદન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ । ન ચ વ્યાપારવતિ ચક્ષુષિ માનસસ્યોત્પત્તિરસ્તિ । ન ચ દ્વયોનીલવિજ્ઞાનયોરુત્પત્તિનિર્વિકલ્પકયોર્દૃશ્યતે, અનુપલભ્યમાનત્વાત્ તયોઃ । તેનેન્દ્રિયવિજ્ઞાનાદેવ વિજાતીયાદ્ વિકલ્પકસ્યોત્પત્તેનં દિકલ્પસ્યોદયાદિતિ માનસસિદ્ધૌ હેતુઃ । ન ચ દેવદત્તયજ્ઞદત્તયોરિવ ભિન્નસન્તાનવર્તિત્વં સવિકલ્પકનિર્વિકલ્પકયોઃ, યેન ભિન્નસન્તાનાન્નિર્વિકલ્પકાદુત્પત્તિનં સ્યાદ્, એકસન્તાનપાતિત્વાત્ તયોઃ । અવશ્યં ચાઙ્ગીકર્તવ્યા વિકલ્પસ્યોત્પત્તિઃ, યેન વાર્ત્તિકકાર એવમાહ-
તદ્ દૃષ્ટાવેવ દૃષ્ટેષુ સંવિત્ સામર્થ્યભાવિનઃ ।
સ્વવ્યાપારત્વકરણાત્ સ્મરણાત્ ॥ () ઇત્યાદિ ।
સવિચ્ચબ્દેન ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનમેવોચ્યતે, ન માનસમ્ । તતશ્ચ તત્સામર્થ્યભવિ કથં વિકલ્પવિજ્ઞાનં સ્મરણમ્? વિજાતીયત્વાત્ । ન ચ તત્ર માનસં સંવિદુચ્યતે ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનસ્ય વ્યવહારેણ, પ્રામાણ્યસ્ય ચિન્ત્યત્વાત્ કિઞ્ચ ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનસ્ય કથં પ્રામાન્યમ્, યદિ સ્વવ્યાપારં કરોતિ? સ્વવ્યાપારસ્તુ સ્વવિષયે વિકલ્પજનકત્વં નામ, તતશ્ચ વિજાતીયાદપિ વિકલ્પસ્યોદયાદિતિ યત્ કિઞ્ચિદેતત્

નનુ ચિત્તચૈતા ઇતિ વક્તવ્યે સર્વગ્રહણસ્ય વ્યાવર્ત્યાભાવાદપાર્થકં તદ્ગ્રહણમ્? સર્વેત્યુક્ત્યા ભ્રમજ્ઞાનાન્યપિ પરિગૃહ્યન્તે । તેષા ચ યત્ સ્વરૂપપ્રકાશનં તદાત્મસંવેદનમ્ ।
સર્વે હિ ચિત્તચૈત્તાઃ પ્રતીતિસ્વભાવત્વાત્ સ્વરૂપજ્ઞાપકા ભવન્તિ । યથા પ્રદીપઃ પ્રકાશસ્વભાવત્વાદ્ આત્મનો ઽપિ પ્રકાશકો ભવતિ, સ્વરૂપપ્રકાશે ચ પ્રદીપાન્તરં નાપેક્ષતેઃ ચૈત્તાઃ । સુખાદય એવ સ્ફુટાનુભવત્વાત્ સ્વસંવિદિતાઃ, નાન્યા ચિત્તાયસ્થા- ઇત્પેતદાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થ સર્વગ્રહણં કૃત્તમ્ । નાસ્તિ સા કાચિત્ ચિત્તાવસ્થા, યસ્યામાત્મનઃ સંવેદનં ન પ્રત્યક્ષં સ્યાત્ ।
યેન હિ રૂપેણાત્મા વેદયતે તદ્રૂપમાત્મસવેદનં પ્રત્યક્ષમ્ ।
ઇહ ચ રૂપાદૌ વસ્તુનિ દૃશ્યમાને આન્તરઃ સુખાદયાકારસ્તુલ્યકાલં સંવેદયતે । ન ચ ગૃહયમાણાકારો નીલાદિઃ સાતરૂપો વેદયતે- ઇતિ વક્તું શક્યમ્ઃ યતો નીલાદિઃ સાતરૂપેણાનુભૂયતે ઇતિ ચ નિશ્ચીયતે ।
યદિ હિ સાતરૂપો ઽયં નીલાદિરનુભૂયતે ઇતિ નિશ્ચીયેત, સ્યાત્ તદા તસ્ય સાતાદિરુપત્વમ્ । યસ્મિન્ રૂપે પ્રત્યક્ષસ્ય સાક્ષાત્કારિત્વવ્યાપારો વિકલ્પેનાનુગમ્યતે તત્ પ્રત્ય્ક્ષમ્ ।
ઇત્યાહ- સુખાદય એવેત્યાદિ । ન કેવલં પ્રસિદ્ધાઃ સુખઃ દયશ્ચિત્તર્ચત્તાઃ સ્વસંવેદના ગૃહ્યન્તેઃ અન્યે ઽપિ સ્વસંવેદના ઇતિ તાત્પર્યમ્ । અમુમેવાર્થ દર્શયતિ- નાસ્તીત્યાદિના । શુદ્ધસ્ય ચિત્તાવસ્થારૂપસ્યાસંવેદિતસ્યાભાવમાહેતિ ભાવઃ । એવં બ્રુબતા ટીકાકૃતાનેન નિરોધસમાપત્ત્યસ્થાયાં શુદ્ધચિત્તાભાવ એવેત્યભિપ્રાયઃ પ્રદર્શિતઃ । તસ્યામવસ્થાયાં ન કાચિત્ ચિત્તાવસ્થા સંવેદયતે યતઃ ।
નનુ ચિત્તચૈત્તાનામાત્મસંવેદર્ન નાસ્તિ, સ્વાત્મનિ કારિત્વવિરોધાદિત્યુક્તમ્? ઇત્યાહ- યેન હીત્યાદિ । યસ્માદનેન બોધસ્વરૂપેણાત્મસ્વરૂપં વેદયતે, તત્ પ્રત્યક્ષમાત્મસંવેદનમુચ્યતે । એવં મન્યતે- યથા પ્રદીપઃ પ્રકાશતયા સ્વરૂપં નિવેદયન્નાત્મપ્રકાશને ન પ્રદીપાન્તમપેક્ષતે, તથા ચિત્તાદિકમપિ સંવિદ્રૂપતયા સ્વરૂપં નિવેદયદાત્મસંવેદને ન જ્ઞાનાન્તરમપેક્ષતે । ન ચ સ્વાત્મનિ કારિત્વવિરોધઃ, યતો વાસ્તવકારકત્વાભાવઃ । અત્રાપિ કલ્પનયા પ્રકાશ્ચ્યપ્રકાશકત્વેન કર્મકર્તૃભાવઃ । તત્રાપિ નીલાકારોત્પત્તિરેવ પ્રકાશકત્વં જ્ઞાનસ્ય પ્રદીપસ્યાપિ પ્રાગ્ભાવિત્વમેવ । પ્રકાશત્વં કલ્પનાપરો વ્યાપારઃ । બોધસ્ય તુ બોધરૂપતયોત્પત્તિરેવ સ્વપ્રકાશકત્વમ્ । તતશ્ચ વિજ્ઞાનં બોધરૂપતયા પ્રત્યક્ષેણાનુભૂયમાનં કથમપહ્નુયતે ભવતા પરોક્ષં વિજ્ઞાનમિતિ । એવં તાવત્ મૌસાંસકાદીન્ પ્રતિ વિજ્ઞાનં સંવેદનપ્રત્યક્ષનિર્દિષ્ટમ્ ।
યસ્તુ સાંખ્યો ઽપિ બાહ્યારૂપાઃ સુખાદયઃ ઇતિ મન્યતે, તં પ્રત્યાહ- ઇહ ચ
11 મૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજં યોગિજ્ઞાનં ચેતિ ॥ (4)
તથા ચિત્તચૈતા અપિ સ્વરૂપાવબોધે જ્ઞાનાન્તરં નાપેક્ષન્તે । તતશ્ચ સ્વસિદ્ધભાવાઃ સ્વયં પ્રત્યક્ષપ્રમાણં ભવન્તિ

ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજં યોગિજ્ઞાનમિતિ । ભૂતઃ= અવિપરીતઃ અર્થ ઇતિ ભૂતાર્થઃ । યથા ચત્વારિ આર્યસત્યાનિ । તસ્ય ભાવના ભૂતાર્થભાવના । ભાવના ઇતિ ન ચ નીલસ્ય સાતરૂપત્વમનુગમ્યતે । તસ્માદસાતાન્નીલાદયર્થાદન્યદેવ સાતમનુભૃયતે નીલાનુભવકાલે । તચ્ચ જ્ઞાનમેવ । તતો ઽસ્તિ જ્ઞાનાનુભવઃ । તચ્ચ જ્ઞાનરૂપદેવદનમાત્મનઃ સાક્ષાત્કારિ નિર્વિકલ્પકમ્, અભ્રાન્તં ચ । તતઃ પ્રત્યક્ષમ્

યોગિપ્રત્ક્ષં વ્યાખ્યાતુકામ આહ- ભતાર્થેત્યાદિ । ભૂતઃ સદ્ભૂતો ઽર્થઃ । પ્રમાણેન દૃષ્ટશ્ચ સદ્ભૂતઃ । યથા- ચત્વાર્યાયસત્યાનિ ।
ભૂતસ્ય ભાવના પુનઃ પુનશ્ચેતસિ વિનિવેશનમ્ । ભાવનાયા પ્રકર્ષઃ ભાવ્યમાનાર્થભાસસ્ય જ્ઞાનસ્ય સ્ફુટાભત્વારમ્ભઃ । પ્રકર્ષસ્ય પર્યન્તો યદા સ્ફુટાભત્વમીષદસમ્પૂર્ણ ભવતિ । યાવદ્ધિ સ્ફુટાભત્વપરિપૂર્ણ તાવત્ તસ્ય પ્રકર્ષગમનમ્ ।
રૂપાદૌ દૃશ્યમાન ઇત્યાદિ । એવં મન્યતે- નીલરૂપાત્ સાતાદિકમન્તરં સંવેદનં પ્રત્યક્ષેણાનુભૂયમાનં ન બાહયેનાભિન્નરૂપં જડરૂપં ચ શક્યતે વ્ક્તુમિતિ ।
અમુમ્વાર્થ ન ચ ગૃહ્યમાણાકાર ઇત્યાદિના દર્શયતિ ।
સાક્ષાત્કારિત્વવ્યાપાર ઇતિ । પ્રત્યક્ષસ્ય વ્યાપારઃ । વિકલ્પઃ તત્પૃષ્ઠભાવી ।
ન ચ નીલસ્ય સાતરૂપત્વમનુગમ્યત ઇતિ । તત્પૃષ્ઠભાવિના વિકલ્પેન સાતરૂપો નીલાદિનાનુગમ્યત ઇત્યર્થઃ । તેન નીલાદિઃ સાતસ્વભાવો ન પ્રત્યક્ષસિદ્ધઃ ઇતિ સાઙ્ખયં નિરાકુર્વતા ગ્રાહ્યાગ્રાહકં સાતાદિરૂપં ભિન્નં પ્રત્યક્ષં પ્રદર્શિતમ્ । તેન યુક્તમુક્તં કૈશ્ચિત્- ગ્રાહયાદ્ ભિન્નં ગ્રાહકં ન પ્રત્યક્ષેણાનુભૂયતે ઇતિ । તેન કિઞ્ચિન્નામ નાપહ્વુ તં ભવતીત્યુક્તમ્ । તસ્માત્ સર્વાણ્યેતાનિ ચિત્તચૈતાનિ સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષાણીતિ ।
તેષાં લક્ષણં યોજયતિ- તચ્ચેત્યાદિના । તત્પ્રત્યક્ષં સ્વસંવેદનરૂપં નિર્વિકલ્પકમ્ તત્ર શબ્દાદિયોજનાભાવાત્ । કુતઃ? શબ્દેન સંકેતાભાવાત્ । અભ્રાન્તં ચ તદ્વિજ્ઞાનં સ્વરૂપે ઽવિપર્યસ્તત્વાત્, બાધકાભાવાચ્ચેતિ

ભાવ્યમાનાર્થાભાસસ્યેતિ । ક્ષણિકત્વાદિગ્રાહિણઃ । સ્ફુટાભત્વારમ્ભ ઇત્યાદયતિશયસ્યોપક્રમાત્ । તતઃ પરેણાતિશયાભાવાદ્ જ્ઞાનસ્ય । તતશ્ચ ક્ષણિકત્વાદિગ્રાહિ મનોવિજ્ઞાનં ભાવ્યમાનમીષદસમ્પૂર્ણમન્તક્ષણઃ પ્રકર્ષપર્યન્ત ઉચ્યતે । તદેવ દર્શયતિ અભ્યાસઃ । તસ્યાહ્ પ્રકર્ષો ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષઃ । સ્મૃત્યુપસ્થાનોષ્મગતમૂર્ધક્ષાન્તયઃ । તસ્ય પર્યન્તો ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તઃ । પર્યન્તસ્તુ અગ્રધમાઃ । તસ્માજ્જાયત ઇતિ ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજમ્ । યોગઃ= સમાધિઃ, સ યેષામસ્તિ તે યોગિનઃ । તેષાં જ્ઞાન યોગિજ્ઞાનમ્ ।
તથા હિ સમાધિવલપ્રભવં ભૂત-ભાવિ-વર્તમાનાનાં યથાયર્થ પ્રકાશકં જ્યોતિઃ અવિભ્રમમાવિર્ભવતિ । યથા દેવાદ્યષ્ઠાનપ્રભાવેણ સત્યાનિ સ્વપ્નજ્ઞાનાનિ ભૂત-ભાવિ- સમ્પૂર્ણ તુ યદા, તદા નાસ્તિ પ્રકર્ષગતિઃ । તતઃ સમ્પૂર્ણાવસ્થાયાઃ પ્રાક્તની અવસ્થા સ્ફુટાભત્વપ્રકર્ષપર્યન્ત ઉચ્યતે । તસ્માત્ પર્યન્તાત્ યજ્જાતં ભાવ્યમાનસ્યાથસ્ય સન્નિહિતસ્યેવ સ્ફુટતરાકારગ્રાહિ જ્ઞાનં યોગિનઃ પ્રત્યક્ષમ્ ।
તદિહ સ્ફુટાભત્વારમ્ભાવસ્થા ભાવનાપ્રકર્ષઃ । અભ્રકવ્યવહિતમિવ યદા ભાવ્યામાનં વસ્તુ પશ્યતિ સા પ્રકર્ષપર્યન્તાવસ્થા । કરતલામલકવત્ ભાવ્યમાનસ્યાર્થસ્ય યદ્ દર્શન તદ્ યોગિનઃ પ્રત્યક્ષમ્ । તદ્ધિ સ્ફુટાભમ્ ।
યદા સ્ફુટાભત્વમિત્યાદિના । તદિહ સ્ફુટાભત્વારમ્ભેત્યાદિના ઉપસંહારચ્યજેન યોગિનો મનોવિજ્ઞાનસ્યાવસ્થાત્રયં દર્શયતિ- ભાવનાપ્રકર્ષાવસ્થૈકા, પ્રકર્ષપર્યન્તાવસ્થા દ્વિતીયા, ભાવ્યમાનસ્ય કરતલામલકવદ્ દર્શનં યોગિનસ્તૃતીયાવસ્થેતિ ।
તદિહ સ્ફુટાભમિત્યાદિના યોગિનો મનોવિજ્ઞાનમપિ સ્ફુટાભત્વાદેવેન્દ્રિયવિજ્ઞાનવન્નિવિકલ્પકં દર્શયતિ ।
નિર્વિકલ્પાનુબદ્ધસ્ય સ્પષ્ટાર્થઃ પ્રતિભાસતે ।
ઇતિ ન્યાયાદ્ યદયપિ મનોવિજ્ઞાનેન ભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તેન શબ્દાર્થો યુગપદ ગૃહ્યતે તથાપિ દ્વયોઃ સ્વરૂપસ્ય સન્નિહિતતયા ગૃહ્યમાણત્વાત્ તદ્ગ્રાહિ વિજ્ઞાનં નિર્વિકલ્પકમિતિ ।
નનુ ચ મનોવિજ્ઞાનં ભાવ્યમાનં વાચ્યવાચકસંસૃષ્ટં પ્રતિભાસતે યથા, તથૈવ ભાવ્યમાનં પ્રકર્ષપર્યન્તર્જ મનોવિજ્ઞાનં વાચ્યવાચકપ્રતિર્ભાસિ સ્ફુટાભં ભવતિ । તદા સ્ફુટાભત્વાન્નિર્વિકલકો ઽયમિત્યનૈકન્તિકો હેતુરિતિ યચ્ચોદિતં પરેણ, તત્ પરિહતુ મુપક્રમતે- વિકલ્પવિજ્ઞાનં હીત્યાદિના । એવ મન્યતે- અય્દ્યપિ મનોવિજ્ઞાનં વાચ્ય વાચકસંસૃષ્ટિપ્રતિભાસિ, તથાપિ સ્ફુટાભત્વાવસ્થાયાં તદલીકાકારં વાચ્યવાચકરૂપમપૈતિ । વિત્તિરૂપં તુ તસ્ય નિજમ્ । અતસ્તદેવ ચિદ્રૂપં જ્ઞાનં સ્ફુટં ભવતિ, ન વાચ્ય વાચકાકારતયાઃ તયોરારપિતરૂપત્વાત્ । આરોપિતરૂપગ્રહણસ્ફુટત્વમેવ ન સ્યાદિતિ નાનેકાન્તિકત્વં હેતોઃ, સ્ફુટાભત્વાદિત્યસ્ય । યદા તુ વિકલ્પવિજ્ઞાનં શબ્દસંસર્ગયોગ્યવસ્તુ ગૃહ્ણતિ, તદા સંકેતકાલદૃષ્ટત્વેન તદ્વસ્તુ ગૃહ્ણાતિ । તદસન્નિહિતમ્ તદા વિવિધવસ્તુવિષયાણિ અવિભ્રમાણ્યુત્પદ્યન્તે, તથૈવ યોગબલેન ધ્યેયાનાં જ્ઞાનમતીતાનાગત દૂર સાન્તર અણુભૂતવિષયાણા પ્રકાશકં જ્યોતીરૂપમુત્પદ્યતે । તસ્માત્ પ્રત્યક્ષપ્રમાણત્વમિષય્તે ।
અત્ર પ્રયોગઃ- યોગીશ્વરાણામેકાગ્રચિત્તાનાં જ્ઞાનં ભૂત ભાવિ વસ્તુવિષયકં પ્રમાણમ્ અમેયભૂત ભાવિવસ્તુજાતસ્ય અભ્રાન્તોપદર્શનહેતુત્વાદ્, ભૂતગ્રહવિશેષાવિષ્ટુજ્ઞાનવત્ । યન્ન પ્રામાણિકં તન્ન અમેયભૂતભાવિ વસ્તુજાતસ્યાભ્રાન્તોપદર્શનહેતુ, યથાઉન્મત્તજ્ઞાનમ્ । અપ્રાપકસ્યાપિ અમેય ભૂત ભાવિવસ્તુજાતસ્ય અભ્રાન્તોપદર્શનહેતવે ઽયોગ્યમપકારકમપિ પ્રમાણં ષ્યાત્ । દમ્ભમાત્રેણામેયસ્ય પદાર્થસ્ય અભ્રાન્તોપદર્શનં હિ ન સમ્ભવતિ ।
તસ્ય વ્યાખ્યાનમ્- યથા ગ્રહવિશેષાવેશે ભૂત ભાવિવસ્તુસમૂહાનુશાસનમ્, તથા યોગિષ્વપિ ભૂતભાવિ વસ્તુ અનુશાસનમભ્રાન્તમુપલભ્યતે । યથા હરીતક્યાદિ ભાવિરોગનિર્{આઅ}રણસમર્થમિતિ ચરકાદિમિનીનામભ્રાન્તમનુશાસનમુપલભ્યતે । યથા વા ભગવત શાક્યમુનેરુપદેશે ભાવિદેશનિમિત્ત સત્યોપલબ્ધિ માતૃચેટ કાલક્ષય રાજાશોકાદિ આશાવન કશ્મીરાદેશાગમા અવિપરીતા ઉપલભ્યન્તે

સ્ફુટાભત્વાદેવ ચ નિર્વિકલ્પકમ્ । વિકલ્પવિજ્ઞાનં હિ સંકેતકાલદૃષ્ટત્વેન વસ્તુ ગૃહ્ણત્ શબ્દસંસર્ગયોગ્યં ગૃહ્ણીયાત્ । સંકેતકાલદૃષ્ટત્વં ચ સંકેતકાલોત્પન્નજ્ઞાનવિષયત્વમ્ । યથા ચ પૂર્વોત્પન્નં વિનષ્ટં જ્ઞાનં સમ્પ્રતિ અસત્, તદ્વત્ પૂર્વવિનષ્ટજ્ઞાનમપિ સમ્પ્રતિ નાસ્તિ વસ્તુનઃ । તદસદ્રૂપં વસ્તુનો ગૃહ્ણદ્, અસન્નિહિતાર્થગ્રાહિત્વાદ્ અસ્ફુટાભં વિકલ્પકમ્ । તતઃ સ્ફુટાભત્વાન્નિ વિકલ્પકમ્ ।
પ્રમાણશુદ્ધાર્થગ્રાહિત્વાચ્ચ સંવાદકમ્ । અતઃ પ્રત્યક્ષમ્, ઇતરપ્રત્યક્ષવત્ ।
યોગઃ= સમાધિઃ, સ યસ્યાસ્તીતિ યોગી, તસ્ય જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ । ઇતિ શબ્દઃ પરિસમાપ્તિવચનઃ । ઇયદેવ પ્રત્યક્ષમિતિ

તસ્ય સંકેતાભાવાત્ । તચ્ચ પૂર્વદૃષ્ટં પૂર્વવિજ્ઞાનસ્ય વિષયઃ । તચ્ચ પૂર્વવિજ્ઞાનં સંપ્રતિ શબ્દસંસર્ગયોગ્યવસ્તુગ્રહણકાલે નાસ્તિ, ક્ષણિકત્વાજ્જ્ઞાનસ્ય । તદ્વત્ પૂર્વવિજ્ઞાનવિષય ત્વમપિ સમ્પ્રતિનાસ્તિ, વિષયિણો જ્ઞાનસ્યાભાવે વિષયસ્યાપ્યર્થસ્ય સંકેતકાલભાવિ નો ઽભાવ ઇત્યસન્નિહિતં સંકેતકાલભાવિ તદ્ વસ્ત્વારોપ્ય ગૃહ્ણદ્ વિકલ્પવિજ્ઞાનમસ્ફુટં ભવતીતિ । સ્ફુટત્વં તતો નિવૃત્તં નિર્વિકલ્પે ઽવત્તિષ્ઠતે ઇતિ વ્યાપ્તિઃ સિધ્યતિ । તતઃ સ્ફુટત્વાન્નિર્વિકલ્પકં યોગિજ્ઞાનમભ્રાન્તં ચ પ્રમાણેન શુદ્ધાર્થગ્રાહિત્વાત્ સંવાદકમ્ ।
ઇયદેવેતિ । ઇન્દ્રિયવિજ્ઞાનાદારભ્ય યોગિજ્ઞાનપર્યન્તં નૈકમેવેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષમિત્યર્થઃ । નાપ્યધિકમ્ઃ અધિકસ્યાનુપલભ્યાત્

12 તસ્ય વિષયઃ સ્વલક્ષણમ્ ॥
વિષયવિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમાહ- તસ્ય વિષયઃ સ્વલક્ષણમિતિ । પ્રત્યક્ષં પ્રમાણં યદુક્તમ્- તસ્ય વિષયઃ સ્વલક્ષણમેવ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્, ન તુ સામાન્યલક્ષણમ્ સામાન્યસ્યાવસ્તુત્વાત્, પ્રત્યક્ષેણ ચ વસ્તુસ્વરૂપોપલમ્ભાત્

તદેવં પ્રત્યક્ષસ્ય કલ્પનાપોઢત્વાભ્રાન્તત્વયુક્તસ્ય પ્રકારભેદં પ્રતિપાદય વિષયવિપ્રતિપત્તિ નિરાકતુકામ આહ- તસ્યેત્યાદિ ।
તસ્ય ચતુવિધસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયો બોદ્ધવ્યઃ સ્વલક્ષણમ્ । સ્વમ્= અસાધારણં લક્ષણં તત્ત્વં સ્વલક્ષણમ્ । વસ્તુનો હ્યસાધારણં ચ તત્ત્વમસ્તિ સામાન્યં ચ । તત્ર યદસાધારણં તત્ પ્રત્યક્ષસ્ય ગ્રાહ્યમ્ ।
દ્વિવિધો હિ વિષયઃ પ્રમાણસ્ય- ગ્રાહ્યશ્ચ યદાકારમુત્પદ્યતે, પ્રાપણીયશ્ચ યમધ્યવસ્યતિ । અન્યો હિ ગ્રાહ્યઃ, અન્યશ્ચાધ્યવસેયઃ । પ્રત્યક્ષસ્ય હિ ક્ષણ એકો ગ્રાહ્યઃ । અધ્યવસેયસ્તુ પ્રત્યક્ષબલોત્પન્નેનન્ નિશ્ચયેન સન્તાન એવ ।
સન્તાન એવ ચ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રાપણીયઃ, ક્ષણસ્ય પ્રાપયિતુમશક્યત્વાત્ ।
તથાનુમાનમપિ સ્વપ્રતિભાસે ઽનર્થે ઽર્થાધ્યવસાયેન પ્રવૃત્તેરનર્થગ્રાહિ ।
પ્રકારભેદમિતિ । પ્રત્યક્ષં સામાન્યં નિર્વિકલ્પકમભ્રાન્તામ્ । તસ્ય પ્રકારભેદ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનાદિઃ । તં પ્રતિપાદ્યેત્યર્થઃ । વિષયવિપ્રતિપત્તિમિતિ । ઇહ કૈશ્ચિન્મીમાંસકાબિધિઃ પ્રત્યક્ષસ્ય સામાન્યવિશેષો દ્વાવપિ વિષયકલ્પિતૌ । અનુમાનસ્ય સામાન્યમેવ વિષયઃ, ન વિશેષઃ । સાઙ્ખયેન દ્વયોરપિ વિશેષો વિષય ઇષ્ટઃ સામાન્યસ્યાભાવાત્ । વેદાન્તવાદિના ચ સામાન્યમેવ વિષયો દ્વયોઃ, આત્માર્દ્વતતયા સર્વસ્યૈકત્વાદ વિશેષે ભ્રાન્તત્વાદ દ્વયોરિતિ વિપ્રતિપત્તિઃ પ્રત્યક્ષાદિવિષયે ।
સ્વલક્ષણમિતિ । અનેનેષ્ટં વિષાયં દર્શયતિ । તત્ત્વમિતિ । અર્થક્રિયાકારિ । અનેન લક્ષણશબ્દો વિવૃતઃ । લક્ષ્યતે દાહાદ્યર્થક્રિયા યેન તત્લક્ષણમ્ । એતદ્ દર્શયતિ અસાધરણમેવ તત્ત્વં વસ્તુનો રૂપમ્ । સાધારણં તુ તત્ત્વમારોપિતં રૂપમ્ પૂર્વાપરક્ષણા નામભેદાવ્યવસાયાત્ । અતો વસ્તુનો રૂપદ્વયમ્- અસાધારણં, સામાન્યં ચ । તત્રા સાધારણતત્ત્વં પ્રત્યક્ષસ્ય ગ્રાહવિષય ઇતિ દર્શયતિ- યદસાધારણમિત્યાદિના । નનુ કિમુચ્યતે ગ્રાહ્યવિષય ઇતિ, યાવતા કિમન્યો વિષયો ઽસ્તિ પ્રત્યક્ષસ્ય? અસ્તીત્યાહ- દ્વિવિધ ઇત્યાદિ । ય્મધ્યવસ્યતીતિ । યં સન્તાનરૂપેણ સ્થિતમર્થ તત્ પૃષ્ઠ ભાવિન વિકલ્પેન વિન્શ્ચિનોતિ । નનુ ચ કથં પ્રત્યક્ષસ્ય સન્તાનો વિષયઃ, યતો વિકલ્પસ્યાસૌ વિષયઃ? ઉચ્યતે ઉપચારાત્ । પ્રત્યક્ષવ્યાપારેણ વિકલ્પેનાધ્યવસેયતયા વિષયીકૃતત્વાત્ પ્રત્યક્ષવિષય ઇત્યુચ્યતે ઉપચારાદિત્યદોષઃ । દ્વૈવિધ્યમેવ સ્ફુટયતિઅન્યો હીત્યાદિના ।
13 યસ્યાર્થસ્ય સન્નિધાનાસન્નિધાનાભ્યાં જ્ઞાનપ્રતિભાસભેદસ્તત્ સ્વલક્ષણમ્ ॥
સ્વલક્ષણં ચ કીદૃશમવગન્તવ્યમિતિ ચેત્? તત્રાહ- યસ્યેતિ ।
સન્નિધાનમ્= યોગ્યદેશે સ્થિતિઃ । અસનિધાનમ્= અયોગ્યદેશે સ્થિતિઃ, સર્વથા સર્વત્રાભાવશ્ચ । સન્નિધાનં ચ અસન્નિધાનં ચેતિ સન્નિધાનાસન્નિધાને, તાભ્યાં હિ જ્ઞાને વિસ્ફુટત્વાસ્ફુટત્વવિશેષઃ ક્રિયતે । સન્નિધાને સ્ફુટપ્રતિભાસં જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । અસન્નિધાને સ પુનરારોપિતો ઽર્થો ગૃહ્યમાણઃ સ્વલક્ષણેત્વેનાવસીયતે યતઃ, તતઃ સ્વલક્ષણમવસિતં પ્રવૃત્તિવિષયો ઽનુમાનસ્ય । અનર્થસ્તુ ગ્રાહ્યઃ । તદત્ર પ્રમાણસ્ય ગ્રાહ્ય વિષયં દર્શયતા પ્રત્યક્ષસ્ય સ્વલક્ષણં વિષય ઉક્તઃ

કઃ પુનરસૌ વિષયો જ્ઞાનસ્ય યઃ સ્વલક્ષણં પ્રતિપત્તવ્યઃ? ઇત્યાહયસ્યાર્થસ્યેત્યાદિ । અર્થશબ્દો વિષયપર્યાયઃ । યસ્ય જ્ઞાનવિષયસ્ય । સન્નિધાનમ્ નિકટદેશાવસ્થાનમ્, અસન્નિધાનમ્ દૂરદેશાવસ્થાનમ્, તસ્માત્ સન્નિધાનાદસન્નિધાનાચ્ચ જ્ઞાનપ્રતિભાસસ્ય ગ્રાહ્યકારસ્ય ભેદઃ સ્ફુટત્વાસ્ફુટત્વાભ્યામ્ ।
તથાનુમાનમિત્યાદિના પ્રસંગેનાનુમાનસ્યાપિ વિષયદ્વૈવિધ્ય દર્શયતિ ।
સ્વલક્ષણત્વેનાવસીયત ઇતિ । દાહાદ્યર્થક્રિયાસમર્થત્વેનાવસીયત ઇત્યર્થઃ । તદનેત્યાદિના પ્રમાણચિન્તાયાં ગ્રાહ્યાવિષયદર્શનો ઽયમ્, ન પ્રાપ્યં વિષયમિતિ દર્શયતિ, ગ્રાહ્ય એવ વિષયે સર્વેષાં વિપ્રતિપત્તેઃ

કઃ પુનરસૌ વિષય ઇત્યાદિ । એવં મન્યતે- નનુ પ્રત્યક્ષસ્ય સ્વલક્ષણં વિષયઃ ઇત્યુક્તે સામાન્યમપિ તસ્ય વિષય ઇતિ તદપ્ સ્વલક્ષણં પ્રાપ્નોતીતિ પ્રશ્નઃ । અસન્નિધાનં દૂરદેશાવસ્થાનમિતિ બ્રુવતા વિનીતદેવ સ્ય વ્યાખ્યા દૂષિતા । તેન હ્યેવૈવ્યાખ્યાતમ્- સર્વેણ રૂપેણ વસ્તુનો ઽભાવો ઽસન્નિધાનમ્ ઇતિ । એતદસઙ્ગતમ્ યસ્માદ્ વસ્તુનસ્તત્રાભાવે જ્ઞાનમેવ હ ભવતિ । તતશ્ચ જ્ઞાનપ્રતિભાસભેદ ઇતિ ન ઘટતે ।
યો હીત્યાદિનેતદ્ દર્શયતિ । અર્થક્રિયાસમર્થસ્યૈવ સન્નિધાનાસન્નિધાનાભ્યાં સ્ફુટાસ્ફુટપ્રતિભાસભેદઃ, ન સામાન્યસ્યેતિ । ન સામાન્યં સ્વલક્ષણમ્ આરોપિતરૂપસ્ય દૂરાસન્નાભ્યાં સર્વદવાદ્ફુટત્વાદિતિ । નનુ સામાન્યમેવ દૂરે ગૃહ્યમાણમસ્ફુટપ્રતિભાસં ન સ્વલક્ષણમ્? ઇત્યાહ- સર્વાણ્યેવેત્યાહિ । સામાન્યસ્યાવિદ્યમાનત્વાદિતિ પ્રશ્નઃ । અતસ્તાન્યેવ સ્વલક્ષણાનિ સ્ફુટાસ્ફુટપ્રતિભાસીનિ,ન સામાન્યમ્ ।
નનુ યદિ દૂરાસન્નાભ્યાં સ્વલક્ષણં સ્પષ્ટાસ્પષ્ટપ્રતિભાસં રૂપદ્વયં તસ્ય સ્યાત્, તતશ્ચ નિકટસ્થિતસ્ય પ્રતિભાસદ્વયં સ્યાત્ ન ચ નિયમઃ- દૂરે ઽસ્પષ્ટમ્, નિકટે સ્પષ્ટમિતિ? ઉચ્યતે ન હિ નોલં વસ્તુ સ્પષ્ટરૂપમસ્પષ્ટં ચ, અપિતુ નીલં સાધ્યાર્થક્રિયાસમર્થ
14 તદેવ પરમાર્થસત્ ॥
ચ અસ્ફુટં જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । જ્ઞાને યો ઽર્થઃ પ્રતિભાસવૈલક્ષણ્યં કરોતિ સ એવ સ્વલક્ષણમ્

અસ્તુ પરમાર્થદેવ વસ્તુ પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયઃ, કસ્માત્ સ્વલક્ષણં વિષય ઇતિ ચેત્? તત્રાહ- તદેવેતિ ।
પરમશ્ચાસાવર્થશ્ચેતિ પરમાર્થઃ । પરમ ઇતિ અકૃત્રિમઃ । આરોપશૂન્ય ઇતિ શેષઃ । પરમાર્થઃ સદિતિ પરમાર્થસત્ । સ્વલક્ષણમેવ હિ પરમાર્થસત્ । તેન ન યથોક્તદોષઃ

યો હિ જ્ઞાનવિષયઃ સન્નિહિતઃ સન્ સ્ફુટાભાસં જ્ઞાનસ્ય કરોતિ, અસન્નિહિતસ્તુ યોગ્યદેશસ્થ એવાસ્ફુટં કરોતિ, તત્ સ્વલક્ષણમ્ । સર્વાણ્યેવ હિ વસ્તૂનિ દૂરાસ્ફુટાનિ દૃશ્યન્તે, સમીપે સ્ફુટાનિ । તાન્યેવ સ્વલક્ષણાનિ

કસ્માત્ પુનઃ પ્રત્યક્ષવિષય એવ સ્વલક્ષણમ્, તથાહિ વિકલ્પવિષયો ઽપિ વહ્નિર્દૃશ્યાત્મક એવાવસીયતે? ઇત્યાહ- તદેવ પરમાર્થસદિતિ । પરમો ઽર્થઃ અકૃત્રિમમનારોપિતં રૂપમ્, તેનાસ્તીતિ પરમાર્થસત્ । ય એવાર્થઃ સન્નિઘાનાસન્નિધાનાભ્યાં સ્ફુટમસ્ફુટં ચ પ્રતિભાસં કરોતિ પરમાર્થસન્ સ એવ । સ ચ પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયો યતઃ, તસ્માત્ તદેવ સ્વલક્ષણમ્

નીલપરમાણુદ્વયમ્ । સ્પષ્ટાસ્પષ્ટાકારૌ ચોપાધિકૃતૌ । યદા દૂરે નીલં પશ્યતિ તદાલોકપરમાણૂનાં ચ રજઃપરમાણુભિરભિભૂતત્વાત્ સ્પષ્ટપ્રતિભાસં જ્ઞાન ભવતિ । નિકટે તુ આલોકપરમાણૂનાં બહુત્વાન્ન તે રજઃપરમાણુભિરભિભૂતા ઇતિ સ્પષ્ટપ્રતિભાસં જ્ઞાનં જાયતે । જ્ઞાનસ્ય સ્પષ્ટાદ્વારેણાર્થસ્ય સ્પષ્ટાસ્પષ્ટરૂપે ભવતઃ, ન પરમાર્થત ઇતિ । સામાન્યસ્ય તુ જ્ઞાનદ્વારેણ ન સ્પષ્ટાસ્પષ્ટરૂપે, તેન ન તત્ સ્વલક્ષણમ્

નનુ તસ્ય વિષયઃ સ્વલક્ષણમ્ ઇત્યુક્તમ્, તત્ર યદિ પ્રત્યક્ષસ્યૈવ વિષયો ભવતિ સ્વલક્ષણમ્, નાન્યસ્યેતિ, તદાનુમાનાદેનં સ્વલક્ષણવિષયઃ, કિન્તુ પ્રત્યક્ષસ્યાન્યો વિષયસ્યાત્ । અથ પ્રત્યક્ષસ્ય સ્વલક્ષણં વિષયો નાન્યઃ, તદાનુમાનસ્ય સ્વલક્ષણં વિષયો ન વિષિદ્ધ ઇતિ સ્વલક્ષણવિષયમનુમાનં સ્યાદિતિ મન્યમાનઃ પૃચ્છતિ- કસ્માત્ પુનરિત્યાદિના । નાનુમાનસ્ય । વિકલ્પસ્ય વિષયો વાસ્તવો ન ભવતિ । કથં સ્વલક્ષણં ભવતિ? ઇત્યાહ- તથા હીત્યાદિ । યદ્યપિ વિકલ્પસ્ય વિષયો વસ્તુ ન ભવતિ, તથાપિ સ એવ સ્વલક્ષણમ્, દાહાદ્યર્થક્રિયારૂપેણ વ્યવસાયાદિત્યભિપ્રાયઃ ।
તદેવ પરમાર્થસદિતિ । એવં મન્યતે- ન હ્યારોપબલાદવસ્તુ વસ્તુ ભવતિ,
15 અર્થક્રિયઃ સામર્થ્યલક્ષણત્વાદ્ વસ્તુનઃ ॥
16 અન્યત્ સામાન્યલક્ષણમ્ ॥
કસ્માત્ સ્વલક્ષણમેવ પરમાર્થસદિતિ ચેત્? તત્રાહ અર્થેતિ ।
અર્થઃ= પ્રયોજનમ્ । ક્રિયા= નિષ્પત્તિઃ । અર્થસ્ય ક્રિયા અર્થક્રિયા । પ્રયોજન નિષ્પત્તિરિતિ શેષઃ । તસ્યાં સામર્થ્યમ્ અર્થક્રિયાસામર્થ્યમ્ । અર્થક્રિયાસામર્થ્ય લક્ષણં= સ્વભાવો યસ્ય વસ્તુનસ્તદ્ અર્થક્રિયાસામર્થ્યલક્ષણમ્ । તસ્ય ભાવઃ અર્થક્રિયાસામર્થ્ય લક્ષણત્વમ્, તસ્માત્ અર્થક્રિયાસામર્થ્યલક્ષણત્વાત્ ।
એવં યદર્થક્રિયાસમર્થ તદેવ વસ્તુ ઇતિ સ્વલક્ષણેનૈવાર્થક્રિયા- ઇત્યુપદર્શિતં ભવતિ । તસ્માત્ સ્વલક્ષણમેવ પરમાર્થસત્

કસ્માત્ પુનસ્તદેવ પરમાર્થસત્? ઇત્યાહ- અર્થેત્યાદિ । અર્થ્યત ઇતિ અર્થઃ હેય ઉપાદેયશ્ચ । હેયો હિ હાતુમિષ્યતે, ઉપાદેયશ્ચોપાદાતુમ્ । અર્થસ્ય પ્રત્યોજનસ્ય, ક્રિયા નિષ્પત્તિઃ, તસ્યાં સામર્થ્ય શક્તિઃ, તદેવ લક્ષણં રૂપં યસ્ય વસ્તુનઃ, તદ્ અર્થક્રિયાસામર્થ્યલક્ષણમ્, તસ્ય ભાવસ્તસ્માત્ ।
વસ્તુશબ્દઃ પરમાર્થપર્યાયઃ । તદયમર્થઃ- યસ્માદર્થક્રિયાસમર્થઃ પરમાર્થસદુચ્યતે, સન્નિધાનાસન્નિધાનાભ્યાં ચ જ્ઞાનપ્રતિભાસસ્ય ભેદકો ઽર્થો ઽર્થક્રિયાસમર્થઃ, તસ્માત્ સ એવ પરમાર્થસત્ । તત એવ હિ પ્રત્યક્ષવિષયાદર્થ ક્રિયા પ્રાપ્યતે, ન વિકલ્પવિષયાત્ । અત એવ યદયપિ વિકલ્પવિષયો દૃશ્ય ઇવાવસીયતે, તથાપિ ન સ દૃશ્ય એવ તતો ઽર્તહ્ક્રિયાયા અભાવાત્, દૃશ્યાચ્ચ ભાવાત્ । અતસ્તદેવ સ્વલક્ષણમ્, ન વિકલ્પવિષયઃ

અન્યદિત્યાદિ । એતસ્માત્ સ્વલક્ષણાત્ યદન્યત્-સ્વલક્ષણં યો ન સર્વસ્ય શશવિષાણાદેર્વસ્તુત્વપ્રસઙ્ગાત્ । વસ્તુ તદવાનુપચરિતસ્વરૂપમ્, અતસ્તદેવ વલક્ષણમ્

નનુ વિકલ્પવિષયો ઽપ્યર્થઃ પરમાર્થસન્નેવ । ઇદમેવ પરમાર્થસત્ત્વં યદુત જ્ઞાને પ્રતિભાસનમ્ । સામાન્યપિ જ્ઞાને પ્રતિભાસતે, તદપિ પરમાર્થસદિતિ મઃયમાનઃ પૃચ્ચતિ- કસ્માત્ પુનસ્તદેવ પરમાર્થસદિતિ । અર્થ્યત ઇત્યાદિના અર્થક્રિયાસામર્થ્ય લક્ષણત્વપદસ્યાર્થ વિવૃણોતિ । તદયમથ ઇત્યાદિના સમુદાયસ્ય પદાનાં તાત્પર્ય દર્શયતિ । એવં મન્યતે- યસ્માદર્શક્રિયાસમર્થ પરમાર્થસત્, તસ્માન્ન સામાન્યં પરમાર્થસત્, દાહાદયર્થક્રિયાયામનુપયોગાત્ । ન ચ પ્રતિભાસવલાત્ તત્ત્વમ્ અસદ્રૂપસ્યા પ્યવિદયાબલપ્રતિભાસનાત્ । ન ચ જ્ઞાનજનકત્વેનાર્થક્રિયાકારિત્વમ્, તસ્ય જ્ઞાનસ્ય વિનાપિ સામાન્યેન વાસનાબલાત્ સામાન્યૈષયોત્પત્તેરિતિ

એતસ્માદિત્યાદિના અનુમાનવિષયં દર્શયતિ । તથા હીત્યાદિના પ્રત્યક્ષવિષક્યેણ
17 સો ઽનુમાનસ્ય વિષયઃ ॥
અન્યત્ સામાન્યલક્ષણમિતિ । ઉક્તસ્વલક્ષણસ્વભાવાદ્ યદન્યત્ પ્રમેયં તદેવ સામાન્યલક્ષણમ્ । યસ્યાર્યસ્ય સન્નિધાને ઽપિ ચ જ્ઞાનમેકરૂઅમેવ ભવતિ ઇતિ

સો ઽનુમાનસ્ય વિષય ઇતિ । સામાન્યલક્ષણમનુમન્નસ્યૈવ વિષયઃ, અન્વયવ્યતિરેકવત્ત્વેન વ્યાપ્તત્વાત્ ।
અન્નાનવસરે ઽપિ વચનબાહુલ્યં સ્યાત્? ઇત્યાસહ્ઙ્કયા સામાન્યલક્ષણમુક્તમ્ । તથા હિ- અન્ન સ્વલક્ષણાભિધાનાવસરે અવતરણેન તદ્વિપરીતલક્ષણસ્ય જ્ઞાનં સુકરમિતિ સામાન્યલક્ષણમુક્તમ્ ।
ભવતિ જ્ઞાનવિષયઃ, તત્ સામાન્યલક્ષણમ્ । વિકલ્પજ્ઞાનેનાવસીયમાનો સન્નિધાનાસન્નિધાભ્યાં જ્ઞાનપ્રતિભાસમાત્રં ન ભિનત્તિ । તથાહિ- આરોપ્યમાણો વહ્નિરારોપાદસ્તિ । આરોપાચ્ચ દૂરસ્થો નિકટસ્થશ્ચ । તસ્ય સમારોપિતસ્ય સન્નિધાનાદસન્નિધાનાચ્ચ જ્ઞાનપ્રતિભાસસ્ય ન ભેદઃ સ્ફુટત્વેન, અસ્ફુટત્વેન વા । તતઃ સ્વલક્ષણાદન્ય ઉચ્યતે । સામાન્યેન લક્ષણં સામાન્યલક્ષણમ્ । સાધારણં રૂપમિત્યર્થઃ । સમારોપ્યમાણં હિ રૂપં સકલવહ્નિસાધારણમ્ । તતઃ સામાન્યલક્ષણમ્

તચ્ચાનુમાનસ્ય ગ્રાહ્યં દર્શયિતુમાહ- સો ઽનુમાનસ્યેત્યાદિ । સો ઽનુમાનસ્ય વિષયો ગ્રાહ્યરૂપઃ । સર્વનામ્નો ઽભિધેયવત્ લિઙ્ગપરિગ્રહઃ ।
સામાન્યલક્ષણમનુમાનસ્ય વિષયં વ્યખ્યાતુકામેનાયં સ્વલક્ષણસ્વરૂપાખ્યાનગ્રન્થઃ આવતનીયઃ સ્યાત્ । તતો લાઘવાર્થ પ્રત્યક્ષપરિચ્ચેદ એવાનુમાનવિષય ઉક્તઃ

સહ વિકલ્પવિષયસ્ય સામાન્યસ્ય વિસદૃશત્વં દર્શયતિ । કથં પુનર્વિકલ્પસ્ય વિષયો ભવતિ સામાન્યમ્? ઇત્યાહ- સમારોપ્યમાણમિતિ । સકલવહ્નિસાધારણતયા સામાન્યાકારસ્ય સંવેદયત્વાદિત્યભિર્પાયઃ

સો ઽનુમાનસ્ય વિષયો ગ્રાહ્યરૂપ ઇતિ । ગ્રાહ્યં રૂપમસ્યેતિ બહુવીહિઃ । અત્રાપિ ગ્રાહ્યાપેક્ષયા વિષયો વ્યવસ્થાપિતઃ, ન પ્રાપ્યાપેક્ષયા તત્રાવિપ્રત્તિપત્તેઃ । નનુ સામાન્યમિતિ ન્પુંસકલિઙ્ગં પ્રસ્તુત્ય સ ઇત્યનેન પુંલ્લિગે પરામર્શઃ કથમ્? ઇત્યાહ- સર્વનામ્ન ઇત્યાદિ ।
કસ્માત્ પુનઃ પ્રત્યક્ષપરિચ્ચેદ અનુમાનસ્ય વિષયવિપ્રતિપત્તિનિરાકૃતા વાર્તિકકારેણ, નાનુમાનપરિચ્ચેદે? ઇત્યાહ- સામાન્યલક્ષણમિત્યાદિ । એવં મન્યતે-
18 તદેવ ચ પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનં પ્રમાણફલમ્ ॥
સો ઽનુમાનસ્ય વિષય ઇતિ હિ સ્વલ્પવચનેનોપન્યાસઃ । અન્યથા અનુમાનવિષય પ્રદર્શનાર્થ સર્વસ્યાપ્યેતદ્વચનસ્યોચ્ચારણમાવશ્યકં સ્યાત્

ફલવિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થમાહ- તદેવ ચેતિ ।
અયં ચાસ્ય સમ્બન્ધઃ- યદિ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રમાણત્વમિષ્ટં તર્હિ રૂપાદિપ્રમેયપરીક્ષણલક્ષણેન પ્રમાણફલેન ભવિતવ્યમ્ । યથા કુઠારિકયા વૃક્ષાદિચેદને દ્વિખણ્ડીકરણં ફલં દૃશ્યતે, ઇત્યત આહ- તદેવ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં પ્રમાણફલમિતિ । તદેવ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં પ્રમાણફલમ્, પ્રત્યક્ષાત્ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનાદતિરિકતં ફલં નાસ્તીતિ

વિષયવિપ્રતિપત્તિ નિરાકૃત્ય ફલવિપ્રતિપત્તિ નિરાકર્તુમાહ- તદેવેતિ । યદેવાનન્તરમુક્તં પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનં તદેવ પ્રમાણસ્ય ફલમ્

યદયનુમાનપરિચ્ચેદે ઽનુમાનસ્ય વિષયો વ્યવસ્થાપ્યેત તદા તત્રૈવં ગ્રન્થઃ કર્તવ્યઃ સ્યાત્ । કો ઽસાવનુમાનસ્ય વિષયઃ? પ્રત્યક્ષવિષયાદન્યઃ । પ્રત્યક્ષસ્યૈવ કો ઽસૌ વિષયઃ? યદતેક્ષયાયમન્યઃ । પુનર્વક્તવ્યં સ્વલક્ષણમિત્યેવમાવત્ત્યમાને ગૌરવં સ્યાત્ । તતો લાઘવાર્થમત્રૈવ કથિતમિતિ

ફલવિપ્રતિપત્તિ નિરાકર્તુમાહેતિ । કથં પ્રમાણસ્ય ફલે વિપ્રતિપત્તિઃ । તથા હિ- પ્રમાણં કારણં પ્રમિતિક્રિયાં વિના ન ભવતિ, યથા- ચિત્તિં વિના ન પરશુઃ । તતશ્ચ પ્રમાણાત્ કારણાત્ પૃથક ફલેનાર્થસમ્પ્રવૃત્તિલક્ષણેન ભવિતવ્યમ્ સ્વાત્મનિ ક્રિયાકરણત્વવિરોધાત્ । ન હિ પરશુરેવ ચિત્તિરિતિ । અતો મીમાંસકેન ઇન્દ્રિયં પ્રમાણમિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષઃ, મન ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષઃ, આત્મન સન્નિકર્ષશ્ચેષ્ટઃ । સર્વે સન્નિકર્ષાશ્ચેતિ । તદુક્તમ્-
યદ્વેન્દ્રિયં પ્રમાણં સ્યાત્ તસ્ય ચાર્થેન સઙ્ગતિઃ ।
મનસો વિન્દ્રિયૈર્યોગ આત્મના સર્વ એવ વા ॥
ઇત્યર્થાવબોધઃ ફલમ્, તત્ર વ્યાપારાચ્ચ પ્રમાણતેતિ ।
તદા જ્ઞાન ફલં તત્ર વ્યાપારાચ્ચ પ્રમાણતા ।
વ્યાપારો ન યદા તેષાં તદા નોત્પદયતે ફલમ્ ॥
થા પૂર્વ પૂર્વ પ્રમાણમ્, ઉત્તરમુત્તરં ફલમિતિ ચોક્તમ્ ।
તત્રાપિ બુદ્ધિજન્મ પ્રમાણમ્, પ્રવૃત્યાદિકં ફલમિતિ ॥
તથા નૈયાયિકાદયો પ્યેવભૂતમેવ પ્રમાણફલભિચ્ચન્તિ, ઇદં ત્વધિકમ્- વિશેષણ
19 અર્થપ્રતીતિરૂપત્વ ત્ ॥
પ્રત્યક્ષસ્યૈવ ફલરૂપત્વં કસ્માત્? ઇત્યાશઙ્કાયામાહ- અર્થપ્રતીતિરૂપત્વાદિતિ । પ્રતીતિઃ=નિશ્ચયઃ । રૂપમ્=સ્વભાવઃ । તદસ્તિ યસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય તદેવ અર્થપ્રતીતિરૂપમ્, તસ્ય ભાવઃ અર્થપ્રતીતિરૂપત્વમ્, તસ્માત્ અર્થપ્રતીતિરૂપત્વાત્ ।
કથં પ્રમાણફલમ્? ઇત્યાહ- અર્થપ્રતીતીત્યાદિ । અર્થસ્ય પ્રતીતિઃ અવગમઃ, સૈવ રૂપ યસ્ય પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય તદર્થપ્રતીતિરૂપમ્, તસ્ય ભાવસ્તસ્માત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ- પ્રાપકં જ્ઞાનં પ્રમાણમ્ । પ્રાપણશક્તિશ્ચ ન કેવલા દર્થાવિનાભાવિત્વાદ્ ભવતિઃ બીજાદયવિનાભાવિનો ઽપ્યંકુરાદ્રપ્રાપકત્વાત્ ।
તસ્માત્ પ્રાપ્યાદર્થાદ્ ઉત્પત્તાવપ્યસ્ય જ્ઞાનસ્યાસ્તિ કશ્ચિદવશ્યકર્તવ્યઃ પ્રાપકવ્યાપારો યેન કૃતેનાર્થઃ પ્રાપિતો ભવતિ ।
સ એવ ચ પ્રમાણફલમ્ યદનુષ્ઠાનાત્ પ્રાપકં ભવતિ જ્ઞાનમ્ । ઉક્તં ચ પુરસ્તાત્- પ્રવૃત્તિવિષયપ્રદર્શનમેવ પ્રાપકસ્ય વ્યાપારો નામ ।
જ્ઞાનં પ્રમાણમ્, વિશેષ્યજ્ઞાનં ફલમિતિ । યથોક્તં કુમારિલેન-
પ્રમાણફલતે બુદ્ધયોર્વિશેષણવિશેષ્યયોઃ ।
યદા તદાપિ પૂર્વિક્તા ભિન્નાર્થત્વનિવારણા ॥ ઇતિ ॥
તદેવા વિપ્રતિપત્તિઃ, તાં નિરાકર્તુમાહ- તદેવેતિ

કથં પુનરર્થપરિચિત્તિરૂપં પ્રમાણસ્ય ફલમ્, નાર્થપ્રવર્તકાદિ વિજ્ઞાનમ્? ઇત્યાહ- અર્થસ્યેત્યાદિ । એવં મન્યતે- યેન ફલેન નિષ્પન્નેનાનન્તરેણ પ્રમાણસ્ય કરણત્વવ્યપદેશો ભવતિ તદેવ ફલમ્, નાન્યત્ । અર્થપરિચ્ચેદકત્વેન વિજ્ઞાન ઉત્પન્ને સ્વવિષયનિશ્ચયજનકત્વે સતિ સમાપ્તો જ્ઞાનસ્ય પર્માણવ્યાપાર ઇતિ । અર્થપરિચ્ચિત્તિરેવ ફલમ્, ન પ્રવર્તકાદિકમ્ । અમુમેવાર્થ દર્શયતિ- એતદુક્તમિત્યાદિના ।
પ્રમાણાદર્શપરિચ્ચિત્તિરૂપસ્ય ફલસ્ય ભિન્નત્વં દર્શયિતું પ્રમાણજ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપં પ્રાગ્દશિતમપિ પુનરપિ દર્શયતિ- પ્રાપકં જ્ઞાનમિત્યાદિના । એવં મન્યતે- યસ્માત્ પ્રાપકં વિજ્ઞાનં પ્રમાણમિષ્ટમસ્માભિઃ, તસ્માત્ સા ચ પ્રાપણશક્તિરર્થપરિચ્ચિત્તિરેવ, નાર્થાદુત્પત્ત્યાદિકમિતિ । એતદેવ દર્શયતિ- પ્રાપણશક્તિરિત્યાદિના । કસ્માદર્થાવિનાભાવિત્વમેવ પ્રાપણશક્તિર્ન ભવતિ? ઇત્યાહ- બીજાદિત્યાદિ । યતો બીજાદેઃ સકાશાદકુરસ્યાર્થાવભાસિત્વોત્પત્તિરસ્તિ, ન ચ બીજાદિકં પ્રાપયતિ, ખલબિલાન્તર્ગતસ્યાપિ બીજ્સ્યાંકુરોત્પાદક્ત્વાદિત્યભિપ્રાયઃ । તસ્માદિત્યાદિના જ્ઞાનસ્યાર્થાવસાયાત્ પ્રાપ્યાદુત્પત્તાવિત્યુક્તમ્ ।
20 અર્થસારૂપ્યમસ્ય પ્રમાણમ્ ॥
21 તદ્વશાદર્શપ્રતીતિસિદ્ધેરિતિ ॥
તદેવં પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારારોપે ઽર્થનિશ્ચયલક્ષણં ફલં ભવતિ । જ્ઞાનમર્થવિનિશ્ચયનસ્વભાવમ્ । પ્રત્યક્ષમેવ ફલસ્વભાવમિષ્ટમ્ । તસ્માત્ પ્રત્યક્ષસ્યાર્થનિશ્ચયસ્વભવત્વાત્ પ્રત્યક્ષમેવ ફલસ્વભાવં સ્યાદિતિ વેદિતવ્યમિત્યુક્તં ભવતિ

યદિ પ્રત્યક્ષમેવ ફલસ્વભાવમ્, તર્હિ પ્રમાણં નામ કિં વેદિતવ્યમ્? ઇત્યાશઙ્કાયામાહ- અર્થેત્યાદિ ।
સારૂપ્યમ્= સાદૃશ્યમ્ । અસ્યેતિ પ્રત્યક્ષસ્ય । અર્થાકારં યત્ પ્રત્યક્ષં તદેવ પ્રમાણમિતિ શેષઃ

અર્થસારૂપ્યમેવ કથં પ્રમાણમ્? ઇત્યાશઙ્કયાહ- તદ્વશાદર્તપ્રતીતિસિદ્ધેરિતિ ।
તદેવ ચ પ્રત્યક્ષમ્ અર્થપ્રતીતિરૂપમ્ અર્થપ્રદર્શનરૂપમ્ । અતરતદેવ પ્રમાણફલમ્

યદિ તર્હિ જ્ઞાનં પ્રમિતિરૂપત્વાત્ પ્રમાણફલમ્, કિ તર્હિ પ્રમાણફલમ્? ઇત્યાહ- અર્થેત્યાદિ । અર્થેન સહ યત્ સારૂપ્યં સાદૃશ્યમ્ અસ્ય જ્ઞાનસ્ય તત્ પ્રમાણમ્ । ઇહ યસ્માદ્ વિષયાત્ વિષયાત્ વિજ્ઞાનમુદેતિ તદ્વિષયસદૃશં તદ્ ભવતિ યથા- નીલાદુત્પદયમાનં નીલસદૃશમ્ । તચ્ચ સારૂપ્યમ્= સાદૃશ્યમ્, આકાર ઇતિ, આભાસ ઇત્યપિ વ્યપદિશ્યતે

નનુ ચ જ્ઞાનાદવ્યતિરિક્તં સાદૃશ્યમ્, તથા ચ સતિ તદેવ જ્ઞાનં પ્રમાણં સ એવેતિ । પ્રમાણવ્યાપારઃ । યદ્યેવમ્ પ્રાપણશક્તિઃ ફલમ્, તર્હિ નાર્થપરિચ્ચિત્તિરૂપં ફલમ્, પ્રાપકત્વાદ્, અર્થપરિચ્ચિત્તેરન્યત્વાદિત્યાહ- ઉક્તં ચ પુરસ્તાદિયાદિ । યદેવ પ્રાપકં જ્ઞાનં તદેવ પ્રવર્તકમ્, અર્થપ્રદર્શકં ચ તદેવેતિ પુરસ્તાત્ સંવર્ણિતં પ્રમાણસ્વરૂપચિન્તાયામ્ । તતશ્ચ અર્થપ્રદશેકમેવ પ્રાપકમ્, તસ્ય ચ પ્રાપણશક્તિરર્થપરિચ્ચિત્તિરેવ તાવતા પરિસમાપ્તત્વાત્ પ્રમાણવ્યાપારસ્યેતિ સ્થિતમ્ । પ્રમાણસ્ય ફલમર્થપરિચ્ચિત્તિરૂપમેવ, નાન્યદિતિ

યદિ જ્ઞાનસ્ય પ્રમિતિરૂપં ફલમ્, જ્ઞાનાત્ તર્હિ પ્રમાણેન ભિન્નેન ભવિતવ્યમિતિ મન્યમાનઃ પૃચ્ચતિ- યદિ તર્હીત્યાદિના । અર્થસારૂપ્યમસ્ય પ્રમાણમિતિ । એતસ્ય વિવરણમ્- અર્થેન યત્ સારૂપ્યમિત્યાદિ । એવં મન્યતે- અર્થસારૂપ્યં વિજ્ઞાનસ્ય પ્રમાણમ્, નૈન્દ્રિયાદિકમિતિ । વિષયાદુત્પદ્યમાનં વિષયસદૃશં ભવતીતિ તદેવ સારૂપ્યં સાદૃશ્યમુક્તમિતિ દર્શયતિ- ઇહ યસ્માદિત્યાદિના

નનુ ચેત્યાદિ । એવં મન્યતે પરઃ- ઇન્દ્રિયાદિકં પ્રમાણમુક્તમસ્માભિઃ, તદેવ કિં યસ્માદર્થમારૂપ્યવશાદ્ નિશ્ચયઃ, તસ્માત્ તત્ સારૂપ્યમેવ પ્રમાણમ્ । એવં હિ નીલસ્ય પ્રતીતિરિયમ્ ન પાતસ્ય ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે । તત્ર ચ યો હેતુઃ સ એવ પ્રમાણત્વેનેષ્ઠઃ ।
ઇન્દ્રિયસ્ય ત્વેતદ્વયવસ્થિતિકરણે નાસ્તિ સામર્થ્યમ્ । તથા હિ તચ્ચેન્દ્રિયં સર્વસ્યૈવ જ્ઞાનસ્ય સાધારણં કારણમિતિ પ્રત્યેકનિશ્ચયવ્યવસ્થિતૌ કથં સમર્થ સ્યાત્ । યદિ તદેવ ચ પ્રમાણફલમ્, ન ચૈકં વસ્તુ સાધ્યં સાધનં ચોપપદ્યતે, તત્ કથં સારૂપ્યં પ્રમાણમ્? ઇત્યાહ- તદ્વશાદિતિ । તદિતિ સારૂપ્યમ્, તસ્ય વસાત્ સારૂપ્ય સમર્થ્યાત્ । અર્થસ્ય પ્રતીતિઃ અવબોધઃ, તસ્યાઃ સિદ્ધિઃ । તત્સિદ્ધેઃ કારણાત્ । અર્થસ્ય પ્રતીતિરૂપં પ્રત્યક્ષં વિજ્ઞાનં સારૂપ્યવશાત્ સિધ્યતિ, પ્રતીતં ભવતી ત્યર્થઃ । નીલાનિર્ભાસં હિ વિજ્ઞાનં યતઃ તસ્માત્ નીલસ્ય પ્રતીતિરવસીયતે । યેભ્યો હિ ચક્ષુરાદિભ્યો વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, ન તદ્વશાત્ તજ્જ્ઞાનં નૌલસ્ય સંવેદનં શક્યતે ઽવસ્થાપયિતુમ્ । નીલસદૃશં ત્વનુભૂયમાનં નીલસ્ય સંવેદનમવસ્થાપ્યતે ।
ન ચાત્ર જન્યજનકભાવનિબન્ધનહ્ સાધ્યસાધનભાવઃ, યેનૈકસ્મિન્ વસ્તુનિ વિરોધઃ સ્યાત્ । અપિતુ વ્યવસ્થપ્ય-વ્યવસ્થાપકભાવેન । તત એકસ્ય વસ્તુનઃ બૌદ્ધેનાપિ નેષ્યતે, યેનાર્થસારૂપ્યં પ્રમાણમિતિપ્યતે । કિઞ્ચિ- અર્થસારૂપ્યે પ્રમાણે ઽઙ્ગી ક્રિયમાણે પ્રમાણફલયોરૈક્યાન્નૈકં કર્મ કરણં ભવતીતિ યચ્ચોદિતં તત્ તદવસ્થમેવેતિ । તદ્વશાદિત્યાદિ । એવં મન્યતે- પ્રમાણં કરણં ચ સાધકતમં કારકાણામ્ । પ્રકૃષ્ટોપકારકં જ્ઞાનસ્ય સારૂપ્યમેવ તદ્વશાદર્થાધિગતિસિદ્ધેઃ, નેન્દ્રિયાદિકમ્, અર્થસારૂપ્યાભાવે ઽર્થપ્રતીતેરભાવાદિતિ । અમુમેવાર્થ દર્શયતિ- અર્થસ્ય પ્રતીતિરવબોધ ઇત્યાદિના । નીલનિર્ભાસં હીત્યાદિના । નીલાકારં નીલવિજ્ઞાનસ્ય નીલાવગમવ્યવસ્થાયા નિમિત્તં દર્શયતિ । યસ્માન્નીલાકારે વિજ્ઞાનસ્યાવગતે નીલપ્રતીતિઅર્વગમ્યતે, તસ્માદર્થાકારઃ પ્રમાણમ્ કરણધર્મત્વાદસ્યેતિ । નનુ ચ ચક્ષુરાદિભ્યો વિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે વિશિષ્ટાર્થ મવગચ્ચત્યેવ તત્ કથમર્થાકારસ્ય પ્રકૃષ્ટોપકારકત્વમ્? ઇત્યાહ- યેભ્યો હીત્યાદિ । તત્ કથયતિ- ચક્ષુરાદીનામપિ વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ નિમિત્તાભાવો ઽસ્તિ, કિન્તુ તેષાં સર્વજ્ઞાનોત્પત્તિ પ્રતિ નિમિત્તત્વાન્ન પ્રતિનિયતાર્થવ્યવસ્થાપનસ્ય નિમિત્તત્વમ્ । અર્થાકારસ્ય ત્વસાધારણત્વાત્ પ્રતિનિયતાર્થવ્યવસ્થાપનં પ્રતિ નિમિત્તત્વમિતિ તદેવ પ્રમાણમ્ ।
યત્ તત્ પરેણ ચોદિતમ્- પ્રમાણફલયોરૈક્યાત્ર ચૈકં સાધ્યં સાધન વા સ્યાદિતિ?તત્ પરિહરતિ- ન ચાત્ર જન્યજનકેત્યાદિના । દ્યાદયમેકસ્ય વિરોધો યદ્યયં જન્યજનકભાવઃ પ્રમાણફલયોઃ સાધ્યસાધનભાવઃ, કિ તર્હિ? વ્યવસ્થાપ્યવ્યવસ્થાપકભાવઃ । કુતઃ? જ્ઞાનાધિકારાત્ ।યસ્માજ્જ્ઞાને વિશિષ્ટ ઉત્પન્ને પ્રતિપત્ત્રા વિશિષ્ઠો ઽર્થો જ્ઞાપય્તે,
અત્દિન્દ્રિયં નીલજ્ઞાનસ્યૈવ જનકં સ્યાત્, પીતાદિજ્ઞાનં ચ ન જનયેત્ તદૈવ વ્યવસ્થાય સમર્થ સ્યાત્ । સન્નિધાનમપિ સાધારણત્વાદિન્દ્રિયવન્ન વ્યવસ્થિતિહેતુઃ ।
કિઞ્ચિદ્ રૂપં પ્રમાનમ્, કિઞ્ચિત્ પ્રમણફલં ન વિરુધ્યતે ।
વ્યવસ્થાપનહેતુર્હિ સારૂપ્યં તસ્ય જ્ઞાનસ્ય । વ્યવસ્થાપ્યં ચ નીલસંવેદનમ્ ।
વ્યવસ્થાપ્ય- વ્યવસ્થાપકભાવો ઽપિ કથમેકસ્ય જ્ઞાનસ્ય ઇતિ ચેત્? ઉચ્યતે નીલસદૃશમનુભૂય તદ્વિજ્ઞાનં યતો નીલસ્ય ગ્રાહકમવસ્થાપ્યતે નિશ્ચય પ્રત્યયેન, તસ્માત્ સારૂપ્યમનુભૂતં વ્યવસ્થાપનહેતુઃ । નિશ્ચયપ્રત્યયેન ચ તજ્જ્ઞાનં નીલસંવેદનમવસ્થાપ્યમાનં વ્યવસ્થાપ્યમ્ । તસ્માદસારૂપ્યવવ્યાવૃત્ત્યા સારૂપ્યં જ્ઞાનસ્ય વ્યવસ્થાપનહેતુઃ । અનીલબોધવૃત્ત્યા ચ નીલબોધરૂપત્વં વ્યવસ્થાપ્યમ્ ।
વ્યવસ્થાપકશ્ચ વિકલ્પપ્રત્યયઃ પ્રત્યક્ષબલોત્પન્નો દ્રષ્ટવ્યઃ । ન તુ નિર્વિકલ્પકત્વાત્ પ્રત્યક્સમેવ નીલવોધરૂપત્વેનાત્માનમવસ્થપયિતું શક્નોતિ । નિશ્ચયપ્રત્યયેનાવ્યવસ્થાપિતં સદપિ નીલબોધરૂપં વિજ્ઞાનમસત્કલ્પમેવ । તસ્માન્નિશ્ચયેન નીલબોધરૂપં વ્યવસ્થાપિતં વિજ્ઞાનં નીલબોધાત્મના સદ્ ભવતિ ।
તસ્માદશ્યવસાયં કુર્વદેવ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણં ભવતિ । અકૃતે ત્વધ્યવસાયે નીલબોધરૂપત્વેનાવ્યવસ્થાપિતં ભવતિ વિજ્ઞાનમ્ । તથા ચ પ્રમાણફલમર્થા ન ત્વર્થ ઉત્પાદ્યતે । તથાહિ- નીલાકારે વિજ્ઞાન ઉત્પન્ન વિશિષ્ટજ્ઞાનં વ્યવસ્થાપયતિ, નીલજ્ઞાનમનુભૂતમિતિ ન જ્ઞાનમુત્પાદયતિ । કિઞ્ચિદિત્યાદિનૈકસ્યૈવ વિજ્ઞાનસ્યાંશાશિતયા વ્યવસ્થાપ્યવ્યવસ્થાપકત્વં દશયતિ ।
નનુ ચ નિર્વિકલ્પકં જ્ઞાનં વિશિષ્ટાકારમુત્પન્નં કથં તસ્ય સમાનકાલ એવાંશાંશિતયા વ્યવસ્થાપ્ય વ્યવસ્થાપકભાવો ભવતીતિ મન્યમાનઃ પૃચ્ચતિ- વ્યવસ્થાપ્યવ્યવસ્થાપકેત્યાદિના । સદૃશમિતિ । એવં મન્યતે- ન વિજ્ઞાનમેવ નિર્વિકલ્પકમાત્માનં વ્યવસ્થાપયતિ, કિન્તુ પ્રત્યક્ષપૃષ્ઠભાવિના નિશ્ચયપ્રત્યયેન વ્યવસ્થાપ્યતે । તત્ર ચાર્થાકારસ્ય વ્યવસ્થાપનહેતુત્વમસારૂપ્યવ્યાવૃત્તિભેદેનાર્થબોધતયા વ્યવસ્થાપ્યસ્યોત્પાદેન વેદનસ્ય તુ વ્યવસ્થાપ્યત્વમ્ નિશ્ચયપ્રત્યયતુ વ્યવસ્થાપક ઇતિ । અમુમેવાર્થ દર્શયતિ- તસ્માદિ ત્યાદિના । નનુ નીલજ્ઞાનમ્ત્પન્ન સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષસિદ્ધં યદિ નિશ્ચયવશાત્ પ્રમાણવ્યવસ્થા લભ્યતે, તદા યુપ્યતે વક્તુમ્- નિશ્ચયપ્રત્યયેન વ્યવસ્થાપ્યતે ઇતિ, યાવતા નિશ્ચયપ્રત્યયં વિનાપિપ્રમાણં ભવત્યેવ? ઇત્યાહ- નિશ્ચયપ્રત્યસેનાવ્યવસ્થાપિતમિત્યાદિ સારૂપ્યં તુ અસાધારણત્વાત્ પ્રત્યેકનિશ્ચયવ્યવસ્થિતિહેતુર્ભવતિ । તથાહિ નીલવિજ્ઞાનસ્ય યો નીલાકારઃ સ પીતાદિજ્ઞાને નાસ્તીતિ વ્યવસ્થા સ્યાત્ । યસ્માદ્ નીલાકારત્વાદ્ અયં નીલઃ ઇત્યયેવ પ્રતીતિઃ ન તુ પીતઃ ઇતિ બુદ્ધિઃ, તસ્માદ્ અર્થસારૂપમેવ પ્રમાણમિતિ

ઇતિ ન્યાયબિન્દુવિસ્તરટીકાયાં શિષ્યહિતાયાં પ્રથમઃ પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ ॥
ધિગમરૂપમનિષ્પન્નમ્ । અતઃ સાધકતમત્વાભાવાત્ પ્રમાણમેવ ન સ્યાજ્જ્ઞાનમ્ ।
હનિતેન ત્વધ્યવસાયેન સારૂપ્યવશાન્નીલબોધરૂપે જ્ઞાને વ્યવસ્થાપ્યમાને સારૂપ્યવ્યવસ્થાપનહેતુત્વાત્ પ્રમાણં સિદ્ધં ભવતિ ।
યદ્યવમ્, અધ્યવસાયસહિતમેવ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણં સ્યાત્, ન કેવલમ્- ઇતિ ચેત્? નૈતદેવમ્ યસ્માત્ પ્રત્યક્ષબલોત્પન્નેનાધ્યસાયેન દૃશ્યત્વેનાર્થો ઽવસીયતે, ન ઉત્પરેક્ષિતત્વેન । દર્શનં ચ અર્થસાક્ષાત્કરણાખ્યં પ્રત્યક્ષવ્યાપારઃ । ઉત્પ્રેક્ષણં તુ વિકલ્પવ્યાપારઃ । તથાહિ- પરોક્ષમર્થ વિકલ્પયન્ત ઉત્પ્રેક્ષામહે, ન તુ પશ્યામ ઇતિ ઉત્પ્રેક્ષાત્મકં વિકલ્પવ્યાપારમનુભવાદૂ અધ્યવસ્યન્તિ । તસ્માત્ સ્વવ્યાપારં તિરસ્કૃત્ય પ્રત્યક્ષવ્યાપારમાદર્શયતિ- યત્રાર્થ પ્રત્યક્ષપૂર્વકો ઽધ્યવસાયઃ, તત્ર પ્રત્યક્ષં કેવલમેવ પ્રમાણમિતિ