niruttaratantram · અધ્યાય p3

ચતુર્થઃ પટલઃ
શ્રીદેવ્યુવાચ -
પૂજા ચ કથિતા દેવ ! પુરશ્ચર્યા ચ કીદૃશી ।
કથયસ્વ સુર-શ્રેષ્ઠ ! યદિ સ્નેહોઽસ્તિ માં પ્રતિ ॥
શ્રીશિવ ઉવાચ
ઉત્તમા માનસી પૂજા બાહ્યા પૂજા કનીયસી ।
પૂજયા લભતે પૂજાં જપાત્ સિદ્ધિનં સંશયઃ ।
હોમેન સર્વ-સિદ્ધિઃ સ્યાત્તસ્માત્ ત્રિતયમાચરેત્ ।
વીરાણાં માનસી પૂજા દિવ્યાનાં ચ કુલેશ્વરિ !
આસનાનિ ચ નાડીનાં સઙ્કતં શૃણુ સામ્પ્રતં ।
એતજ્જ્ઞાનં વિના દેવિ ! પુરશ્ચર્યા ન જાયતે ।
આસનં પ્રાણ-સંરોધઃ પ્રત્યાહારશ્ચ ધારણં ।
ધ્યાનં સમાધિરેતાનિ યોગાઙ્ગાનિ ભવન્તિ ષટ્ ।
આસનાનિ કુલેશાનિ ! યાવન્તો જીવ-જન્તવઃ ।
ચતુરશીતિ-લક્ષાણાં જન્તવઃ સમુદાહૃતાઃ ॥।
આસનેભ્યઃ સમસ્તેભ્યઃ સામ્પ્રત દ્વયમુચ્યતે ।
એકં સિદ્ધાસનં નામ દ્વિતીયં કમલાસનં ॥
નાડીનાં સમૂહો દેવિ ! વ્યક્તશ્ચાસ્તિ ખગાણ્ડ-વત્ ।
તત્ર નાડ્યઃ સમુદ્ભૂતઃ સહસ્રાણાં દ્વિ-સપ્તતિઃ ॥
પ્રધાનં પ્રાણ-વાહિન્યઃ સ્વયં તત્ત્ર દશ સ્મૃતાઃ ।
ઇડા ચ પિઙ્ગલા ચૈવ સુષુમ્ના ચૈવ કોતિતા ॥
ગાન્ધારી હસ્તિ-જિહ્વા ચ પૂષા ચૈવ યશસ્વિની ।
અલમ્બુષા કુહુશ્ચૈવ શઙ્ખિની ચ દશ સ્મૃતાઃ ॥
એવં નાડી-મયં ચક્રં વિજ્ઞેયં શક્તિ-ચક્રકે ।
ઇડાયાઃ પિઙ્ગ‌લાયાશ્ચ મધ્યં યત્તત્ સુષુન્ના ॥
ઇયં ચ ત્રિગુણા જ્ઞેયા બ્રહ્મ-વિષ્ણુ-શિવાત્મિકા ।
રજોગુણા ધ્વજાખ્યા ચ ચિત્રિણી સત્વ-સમ્પદા ॥
તમોગુણા બ્રહ્મ-નાડી કાર્ય-ભેદ-ક્રમેણ ચ ।
ઇડાયાઃ પિઙ્ગલાયાશ્ચ એતાઃ સર્વાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
એતાશ્ચ પ્રાણ-વાહિન્યઃ સોમ-સૂર્યાગ્નિ-દેવતાઃ ।
ઇડા નાડી સ્થિતા વામે દક્ષિણે ચૈવ પિઙ્ગલા ॥
સુષુમ્ના ચ તયોર્મધ્યે ચન્દ્ર-સૂર્ય-પ્રભેદતઃ।
વાયવશ્ચૈવ વિજ્ઞેયા મનશ્ચન્દ્રાત્મકં હૃદિ ॥
પ્રાણોઽપાનઃ સમાનશ્વોદાન-વ્યાનો ચ વાયવઃ ।
હૃદિ પ્રાણો ગુદેઽપાનઃ સમાનો નાભિ-દેશતઃ ॥
ઉદાનઃ કણ્ઠ-દેશે સ્યાદ્ વ્યાનઃ સર્વ-શરીરગઃ ।
નાગઃ કૂર્મોઽથ કુકરો દેવદત્તો ધનઞ્જયઃ ॥
પ્રાણાદ્યાઃ પઞ્ચ વિખ્યાતા નાગાદ્યાઃ પઞ્ચ વાયવઃ ।
એતે નાડી સમસ્તેષુ વર્તન્તે ચાન્ય-સંજ્ઞકાઃ ॥
ગુણ-બદ્ધો યથા જીવઃ પ્રાણાપાનેન કર્ષતિ ।
અપાનઃ કર્ષતિ પ્રાણં પ્રાણાપાનં ચ કર્ષતિ ॥
અધ-ઊર્ધ્વ-સ્થિતાવેતૌ યો જાનાતિ સ યોગ-વિત્ ।
હંસ-ગતિઃ પ્રકૃતિજ્ઞેયા ૐકારઃ પ્રકૃતે ગુણઃ ॥
હકારેણ બહિર્યાતિ સકારેણ વિશેત્ પુનઃ ।
હંસ ઇતિ પરં મન્ત્રં જીવો જપતિ સર્વદા ॥
ષટ્-શતાનિ વિવા-રાત્રૌ સહસ્રાણ્યેક-વિંશતિમ્।
એતત્ સંખ્યાયતં મન્ત્રં જીવો જપતિ સર્વદા ॥
અજપા નામ ગાયત્રી યોગિનાં મોક્ષ-દાયિની ।
અજપા ચ દ્વિધા પ્રોક્તા વ્યક્તા ગુપ્તા ક્રમેણ તુ ॥
વ્યક્તા ચ દ્વિવિધા પ્રોક્તા હૃદિ સ્થાને વ્યવસ્થિતા ।
ઠકારાકાર-ગુપ્તા ચ શિવ-શક્તિઃ પ્રકીર્તિતા ॥
ચન્દ્ર-બીજં ઠકારં ચ તં વીજં શૃણુ ઉચ્યતે ।
અજપાર્થ-મયી ગુપ્તા વહ્નિ-જાયા પ્રકીતિતા ॥
અસ્યાઃ સઙ્કલ્પ-માત્રેણ પુરશ્ચરણમુચ્યતે ।
પ્રાણાયામ-દ્વિ-ષટ્કેન પ્રત્યાહારઃ સ ઉચ્યતે ॥
પ્રત્યાહાર-સહસ્ત્રેણ જાનીયાદ્ ધારણાં શુભાં ।
ધારણાદ્ દ્વાદશ પ્રોક્તા ધ્યાનં ધ્યાન-વિશારદૈઃ ॥
ધ્યાન-દ્વાદશકૈરેવ સમાધિરવધીયતામ્।
યત્ સમાધેઃ પરં જ્યોતિરનન્તં વિશ્વતોમુખમ્ ॥
અસ્મિન્ દૃષ્ટે ક્રિયા કાચિદ્ યાતાયાતં ન વિદ્યતે ।
યથા સિહે ગજ-વ્યાઘ્રં વાદત્વં ચ શનૈઃ શનૈઃ ॥
તથૈવ ચલિતો વાયુરન્યથા હન્તિ સાધકં ।
ચરતાં ચક્ષુરાદીનાં વિષયેષુ યથા-ક્રમં ॥
પ્રત્યાહારે તથા ચૈવં પ્રત્યાહારાવિરુચ્યતે ।
કરણં કુમ્ભકાદ્ દેવિ ! સમાધિશ્ચ પ્રજાયતે ॥
પુષ્પાન્તર-ગતં જ્યોતિધ્રુવોર્મધ્યે પ્રતિષ્ઠિતં ।
તચ્ચિન્તનં કુલેશાનિ ! યોગિનાં પૂજનં મહત્ ॥
જ્યોતિષાં ચિન્તનં ચૈવ ધ્યાનં વિષય-સંકૃતિઃ ।
નિર્ગુણાદિક-ભાવેન વીરાણાં શૃણુ મૂલકં ॥
સગુણા જ્યોતિષાં મૂતિહૃ દિસ્થાં કાલિકાં સ્મરેત્ ।
આપાદં શીર્ષ-પર્યન્તં પૂજ્યા યત્નાદિભિઃ પ્રિયે ॥
બ્રહ્માણ્ડોદ્ભવ-દ્રવ્યાણિ ચર્વ્ય-ચોષ્યાદિકાનિ ચ ।
ફલં પુષ્પં યથા ગન્ધં વસ્ત્રાલઙ્કાર-ભૂષિતં ॥
તત્સર્વં મનસા દેયં કાલિકાયૈ પુનઃ પુનઃ ।
ગિરિ-માનતઃ ॥ પેયં જલ-નિધેર્માનં દ્રવ્યં ચ
યત્નેનેવ પ્રદદ્યાત્તુ કાલિકાયૈ પુનઃ પુનઃ ।
ઇયં ચ માનસો પૂજા કથિતા વર-વર્ણિનિ ॥
નિર્વાણં દિવ્ય-ભાવૈસ્તુ વીર-ભાવૈઃ સમાનતાં ।
ઇદં તત્ત્વં જપાનાયં જ્ઞાત્વા પુરશ્ચરણમાચરેત્ ॥
નિજામ્નાયં વિના દેવિ ! ન કુર્યાચ્ચ પુરસ્ક્રિયાત્ ।
તસ્માત્ સર્વ પ્રયત્નેન નિજાન્નાયં વિચિન્તયેત્ ॥
ઉત્તરામ્નાયોદિતં સર્વં કાલી-કુલં કુલેશ્વરિ !
સર્વાન્નાયોદિતં તત્ત્વં શ્રી-કુલં ચ ક્રમેણ તુ ॥
ઉત્તરાન્નાયોદિતા વિદ્યા ભૈરવી ત્રિપુર-સુન્દરી ।
માતઙ્ગી પશ્ચિમાન્નાયે દક્ષિણાન્નાયે ચ તાવુભૌ ॥
ધૂમા ચ ત્વરિતા ચૈવ પૂર્વાન્નાયે પ્રતિષ્ઠિતા ।
ત્રિપુરા બગલા ચૈવ મહા-વિદ્યા વિશેષતઃ ॥
દક્ષિણામ્નાયોદિતાઃ સર્વાઃ પશુભિઃ પૂજિતા સદા ।
કાલી-કૂર્ચ વધૂર્જાયા પ્રણવં વાગ્ભવં પ્રિયે ॥
શૂલ-હસ્તા ચ યા વિદ્યોત્તરાન્નાયોદિતા શુભા ।
દ્વાવિંશત્યક્ષરી વિદ્યા દક્ષિણાસ્ત્રાયે પ્રતિષ્ઠિતા ॥
લક્ષ-દ્વયં જપેદ્ વિદ્યાં દિવા-રાત્રિ-પ્રભેદતઃ ।
દિવા લક્ષઃ જપેદ્ વિદ્યાં હવિષ્યાશી સદા શુચિઃ ॥
દશાંશં જુહુયાદ્ વહ્નૌ તદ્દશાંશં ચ તર્પયેત્ ।
તદ્દશાંશાભિષેકં ચ તીર્થ-તોયેન પાર્વતિ ॥
તદ્દશાંશં હવિષ્યાન્નૈર્ભોજયેદ્ ભક્તિતો દ્વિજાન્ ।
પાશવં કથિતં કલ્પં શૃણુ વીરં તતઃ પરં ॥
નક્તં યામ-ગતે દેવિ ! સ્વ-કુલં પરિચિન્તયેત્ ।
આનીય કાન્તાં સુશીલાં કુલ-ભક્તાં કુલાર્ચને ॥
શક્તિ-ચક્રં દ્વિધા કૃત્વા શક્તિ-ભાલે લિખેત્ તતઃ ।
તત્ર કામ-કલાં દેવીં શિવ કોણે વિલેખયેત્ ॥
તન્મધ્યે દેવ-મન્ત્રં તુ લાઞ્છિતં કમલાન્વિતં ।
તત્ર દેવીં સમાવાહ્ય ધ્યાત્વા તત્ર પ્રપૂજ યેત્ ॥
તતસ્તચ્છક્તિ-કર્ણે ચ ઋષિચ્છન્દઃ સમન્વિતં ।
મૂલ-મન્ત્રં ત્રિધા કૃત્વા કથયેદ્ વામ-કર્ણકે ॥
અદ્ય પ્રભૃતિ દેવિ ! ત્વં કુલ દેવાર્ચનં કુરુ ।
ગુરોરાજ્ઞાં મૂધ્નિ કૃત્વા પ્રવર્ત્તાઽહં કુલાર્ચને ॥
તતઃ પશ્ચાત્ કુલાગારે કુલ-ચક્રં લિખેત્ પ્રિયે !
તત્ર પૂજા કુલ દ્રવ્યૈઃ ક્રિયતે ભક્તિ-ભાવતઃ ॥
તત્ર ચાવાહનં નાસ્તિ યતો દેવો સ્વરૂપિણી ।
પૂજયિત્વા યથા-ન્યાયં તત્ત્વ-ચિન્તા-પરો ભવેત્ ॥
તત્ત્વ-ચિન્તા-પરો મન્ત્રી જપેલ્લક્ષં કુલાકુલં ।
દશાંશં જુહુયાદ્ વહ્નૌ શ્રાસવૈઃ પલલાન્વિતૈઃ ॥
તદ્દશાંશં તર્પણં ચ અભિષેકં સુધા-પલલ-સંયુતૈઃ ।
અભિષેકં તદ્દશાંશં તીર્થ-તોયેન પાર્વતિ ॥
કુલ-દ્રવ્યૈસ્તદ્દશાંશં ભક્તિતો ભોજયેદ્ દ્વિજાત્।
આદાવન્તે ચ મધ્યે ચ શક્તિ માં ભોજયેત્ કુલં ॥
તદભાવે કુલેશાનિ ! શક્તિ ચાત્રઃ પ્રપૂજયેત્ ।
તાસાં ચ કુલ-ચક્રાન્તે મનસા ચ પ્રપૂજયેત્ ॥
પુરશ્ચરણ-કાલે ચ યદિ શક્તિ ન પૂજયેત્ ।
તસ્ય પૂજા જપો હોમોઽભિચારાય ચ કલ્પ્યતે ॥
તસ્માત્ સર્વ-પ્રયત્નેન શક્તીનાં પૂજનં ચરેત્ ।
પુરશ્ચરણ-કાલે ચ સંખ્યા ન સ્મરિતા યદિ ॥
શક્તીનાં હિ કુમારીણાં દ્વિજાતીનાં કુલ-પાલિનાં ।
તોષણં કુલ-દ્રવ્યેણ ભોજયેચ્ચ પુનઃ પુનઃ ॥
સમ્પ્રદાય-વિદે વિદ્વાન્ દદ્યાત્તુ ગુરુ-દક્ષિણામ્ ।
વસ્ત્રાલઙ્કાર-ભૂષાદ્યૈર્ભૂષયેત્ કુલ-ગુરૂન્ પ્રિયે ॥
તત્સુતં તત્સુતાં વાપિ તત્પત્નોં વા કુલેશ્વરિ !
પૂજયેત્ પરયા ભક્ત્યા મન્ત્ર-સિદ્ધિ લભેદ્ યતઃ ॥
॥। ઇતિ શ્રીનિરુત્તર-તન્ત્રે શિવ-પાર્વતી-સમ્વાદે ચતુર્થઃ પટલઃ ॥