Nirukta · અધ્યાય 1

સમામ્નાયઃ.સમામ્નાતઃ.સ.વ્યાખ્યાતવ્યઃ
તમ્.ઇમમ્.સમામ્નાયમ્.નિઘણ્ટવ.ઇત્ય્.આચક્ષતે
નિઘણ્ટવઃ.કસ્માન્.નિગમા.ઇમે.ભવન્તિ
છન્દોભ્યઃ.સમાહૃત્ય.સમાહૃત્ય.(સમાહત્ય.ઋ).સમામ્નાતાઃ
તે.નિગન્તવ.એવ.સન્તો.નિગમનાન્.નિઘણ્ટવ.ઉચ્યન્ત.ઇત્ય્.ઔપમન્યવઃ
અપિ.વા.હનનાદ્.એવ.સ્યુઃ.સમાહતા.ભવન્તિ
યદ્.વા.સમાહૃતા.ભવન્તિ
તદ્.યાન્ય્.[એતાનિ.ભ્].ચત્વારિ.પદ.જાતાનિ.નામ.આખ્યાતે.ચ.ઉપસર્ગ.નિપાતાશ્.ચ.તાનિ.ઇમાનિ.ભવન્તિ
તત્ર.એતન્.નામ.આખ્યાતયોર્.લક્ષણમ્.પ્રદિશન્તિ
ભાવ.પ્રધાનમ્.આખ્યાતમ્.સત્ત્વ.પ્રધાનાનિ.નામાનિ
તદ્.યત્ર.ઉભે.ભાવ.પ્રધાને.ભવતઃ
પૂર્વ.અપરી.ભૂતમ્.ભાવમ્.આખ્યાતેન.આચષ્ટે.વ્રજતિ.પચતિ.ઇતિ
ઉપક્રમ.પ્રભૃત્ય્.અપવર્ગ.પર્યન્તમ્.મૂર્તમ્.સત્ત્વ.ભૂતમ્.સત્ત્વ.નામભિર્.વ્રજ્યા.પક્તિર્.ઇતિ
અદ.ઇતિ.સત્ત્વાનામ્.ઉપદેશો.ગૌર્.અશ્વઃ.પુરુષો.હસ્તી.ઇતિ
ભવતિ.ઇતિ.ભાવસ્ય.આસ્તે.શેતે.વ્રજતિ.તિષ્ઠતિ.ઇતિ
ઇન્દ્રિય.નિત્યમ્.વચનમ્.ઔદુમ્બરાયણઃ

તત્ર.ચતુષ્ટ્વમ્.ન.ઉપપદ્યતે
અયુગપદ્.(યુગપદ્.ભ્).ઉત્પન્નાનામ્.વા.શબ્દાનામ્.ઇતરેતર.ઉપદેશઃ.શાસ્ત્ર.કૃતો.યોગશ્.ચ
વ્યાપ્તિમત્ત્વાત્.તુ.શબ્દસ્ય.અણીયસ્ત્વાચ્.ચ.શબ્દેન.સઞ્જ્ઞા.કરણમ્.વ્યવહાર.અર્થમ્.લોકે
તેષામ્.મનુષ્યવદ્.દેવતા.અભિધાનમ્
પુરુષ.વિદ્યા.અનિત્યત્વાત્.કર્મ.સમ્પત્તિર્.મન્ત્રો.વેદે
ષડ્.ભાવ.વિકારા.ભવન્તિ.ઇતિ.વાર્ષ્યાયણિર્
જાયતે.અસ્તિ.વિપરિણમતે.વર્ધતે.અપક્ષીયતે.વિનશ્યતિ.ઇતિ
જાયત.ઇતિ.પૂર્વ.ભાવસ્ય.આદિમ્.આચષ્ટે.ન.અપર.ભાવમ્.આચષ્ટે.ન.પ્રતિષેધતિ
અસ્તિ.ઇત્ય્.ઉત્પન્નસ્ય.સત્ત્વસ્ય.અવધારણમ્
વિપરિણમત.ઇત્ય્.અપ્રચ્યવમાનસ્ય.તત્ત્વાદ્.વિકારમ્
વર્ધત.ઇતિ.સ્વ.અઙ્ગ.અભ્યુચ્ચયમ્.સામ્યૌગિકાનામ્.વા.અર્થાનામ્
વર્ધતે.વિજયેન.ઇતિ.વા.વર્ધતે.શરીરેણ.ઇતિ.વા
અપક્ષીયત.ઇત્ય્.એતેન.એવ.વ્યાખ્યાતઃ.પ્રતિલોમમ્
વિનશ્યતિ.ઇત્ય્.અપર.ભાવસ્ય.આદિમ્.આચષ્ટે.ન.પૂર્વ.ભાવમ્.આચષ્ટે.ન.પ્રતિષેધતિ

અતો.અન્યે.ભાવ.વિકારા.એતેષામ્.એવ.વિકારા.ભવન્તિ.ઇતિ.હ.સ્મ.આહ.તે.યથા.વચનમ્.અભ્યૂહિતવ્યાઃ
ન.નિર્બદ્ધા.ઉપસર્ગા.અર્થાન્.નિરાહુર્.ઇતિ.શાકટાયનઃ
નામ.આખ્યાતયોસ્.તુ.કર્મ.ઉપસમ્યોગ.દ્યોતકા.ભવન્ત્ય્
ઉચ્ચ.અવચાઃ.પદ.અર્થા.ભવન્તિ.ઇતિ.ગાર્ગ્યસ્
તદ્.ય.એષુ.પદ.અર્થઃ.પ્રાહુર્.ઇમે.તમ્.નામ.આખ્યાતયોર્.અર્થ.વિકરણમ્
આ.ઇત્ય્.અર્વાગ્.અર્થે.પ્ર.પરા.ઇત્ય્.એતસ્ય.પ્રાતિલોમ્યમ્
અભિ.ઇત્ય્.આભિમુખ્યમ્.પ્રતિ.ઇત્ય્.એતસ્ય.પ્રાતિલોમ્યમ્
અતિ.સુ.ઇત્ય્.અભિપૂજિત.અર્થે.નિર્.દુર્.ઇત્ય્.એતયોઃ.પ્રાતિલોમ્યમ્
ન્ય્.અવ.ઇતિ.વિનિગ્રહ.અર્થીયા.ઉદ્.ઇત્ય્.એતયોઃ.પ્રાતિલોમ્યમ્
સમ્.ઇત્ય્.એકી.ભાવમ્.વ્ય્.અપ.ઇત્ય્.એતસ્ય.પ્રાતિલોમ્યમ્
અન્વ્.ઇતિ.સાદૃશ્ય.અપર.ભાવમ્
અપિ.ઇતિ.સંસર્ગમ્
ઉપ.ઇત્ય્.ઉપજનમ્
પરિ.ઇતિ.સર્વતો.ભાવમ્
અધિ.ઇત્ય્.ઉપરિ.ભાવમ્.ઐશ્વર્યમ્.વા
એવમ્.ઉચ્ચ.અવચાન્.અર્થાન્.પ્રાહુસ્.ત.ઉપેક્ષિતવ્યાઃ

અથ.નિપાતા.ઉચ્ચ.અવચેષ્વ્.અર્થેષુ.નિપતન્તિ
અપ્ય્.ઉપમા.અર્થે.અપિ.કર્મ.ઉપસંગ્રહ.અર્થે.અપિ.પદ.પૂરણાઃ
તેષામ્.એતે.ચત્વાર.ઉપમા.અર્થે.ભવન્તિ
ઇવ.ઇતિ.ભાષાયાંશ્.ચ.અન્વધ્યાયંશ્.ચ
``.અગ્નિર્.ઇવ.ઽઽ.(ઋવ્.x,84,2;.106,3).``.ઇન્દ્ર.ઇવ.ઽઽ.(ઋવ્.x,84,5;.166,2;.173,2).ઇતિ
ન.ઇતિ.પ્રતિષેધ.અર્થીયો.ભાષાયામ્.ઉભયમ્.અન્વધ્યાયમ્
``.ન.ઇન્દ્રમ્.દેવમ્.અમંસત.ઽઽ.(ઋવ્.x,86,1).ઇતિ.પ્રતિષેધ.અર્થીયઃ
પુરસ્તાદ્.ઉપાચારસ્.તસ્ય.યત્.પ્રતિષેધતિ
``.દુર્મદાસો.ન.સુરાયામ્.ઽઽ.(ઋવ્.વ્21,2,12).ઇત્ય્.ઉપમા.અર્થીય
ઉપરિષ્ટાદ્.ઉપાચારસ્.તસ્ય.યેન.ઉપમિમીતે
ચિદ્.ઇત્ય્.એષો.અનેક.કર્મા.આચાર્યશ્.ચિદ્.ઇદમ્.બ્રૂયાદ્.ઇતિ.પૂજાયામ્
આચાર્યઃ.કસ્માદ્.આચાર્ય.આચારમ્.ગ્રાહયત્ય્.આચિનોત્ય્.અર્થાન્.આચિનોતિ.બુદ્ધિમ્.ઇતિ.વા
દધિ.ચિદ્.ઇત્ય્.ઉપમા.અર્થે
કુલ્માષાંશ્.ચિદ્.આહર.ઇત્ય્.અવકુત્સિતે
કુલ્માષાઃ.કુલેષુ.સીદન્તિ
નુ.ઇત્ય્.એષો.અનેક.કર્મા.ઇદમ્.નુ.કરિષ્યતિ.ઇતિ.હેત્વ્.અપદેશઃ
કથમ્.નુ.કરિષ્યતિ.ઇત્ય્.અનુપૃષ્ટે.નન્વ્.એતદ્.અકાર્ષીદ્.ઇતિ.ચ.અથ.અપ્ય્.ઉપમા.અર્થે.ભવતિ
``.વૃક્ષસ્ય.નુ.તે.પુરુ.હૂત.વયાઃ.ઽઽ.(ઋવ્.વ્1,24,3)
વૃક્ષસ્ય.ઇવ.તે.પુરુ.હૂત.શાખા
વયાઃ.શાખા.વેતેર્.વાત.અયના.ભવન્તિ
શાખાઃ.ખશયાઃ.શક્નોતેર્.વા
અથ.યસ્ય.આગમાદ્.અર્થ.પૃથક્ત્વમ્.અહ.વિજ્ઞાયતે.ન.ત્વ્.ઔદ્દેશિકમ્.ઇવ.વિગ્રહેણ.પૃથક્ત્વાત્.સ.કર્મ.ઉપસંગ્રહઃ
ચ.ઇતિ.સમુચ્ચય.અર્થ.ઉભાભ્યામ્.સમ્પ્રયુજ્યતે
``.અહંશ્.ચ.ત્વંશ્.ચ.વૃત્રહન્.ઽઽ.(ઋવ્.વ્21,62,11).ઇત્ય્.એતસ્મિન્ન્.એવ.અર્થે
``.દેવેભ્યશ્.ચ.પિતૃભ્ય.આ.ઽઽ.(ઋવ્.x,16,11).ઇતિ.આ.કારસ્
વા.ઇતિ.વિચારણ.અર્થે
``.હન્ત.અહમ્.પૃથિવીમ્.ઇમામ્.નિ.દધાનિ.ઇહ.વા.ઇહ.વા.ઽઽ.(ઋવ્.x,119,9).ઇતિ
અથ.અપિ.સમુચ્ચય.અર્થે.ભવતિ

``.વાયુર્.વા.ત્વા.મનુર્.વા.ત્વા.ઽઽ.(ટ્ષ્.1,7,7,2;.ક્ષ્.13,14).ઇતિ
અહ.ઇતિ.ચ.હ.ઇતિ.ચ.વિનિગ્રહ.અર્થીયૌ.પૂર્વેન.સમ્પ્રયુજ્યેતે
અયમ્.અહ.ઇદમ્.કરોત્વ્.અયમ્.ઇદમ્.ઇદમ્.હ.કરિષ્યતિ.ઇદમ્.ન.કરિષ્યતિ.ઇતિ
અથ.અપ્ય્.ઉ.કાર.એતસ્મિન્ન્.એવ.અર્થ.ઉત્તરેણ
મૃષા.ઇમે.વદન્તિ.સત્યમ્.ઉ.તે.વદન્તિ.ઇતિ
અથ.અપિ.પદ.પૂરણ
``.ઇદમ્.ઉ.ઽઽ.(ઋવ્.1વ્,51,1).``.તદ્.ઉ.ઽઽ.(ઋવ્.1,62,6)
હિ.ઇત્ય્.એષો.અનેક.કર્મા
ઇદમ્.હિ.કરિષ્યતિ.ઇતિ.હેતુ.અપદેશે
કથમ્.હિ.કરિષ્યતિ.ઇત્ય્.અનુપૃષ્ટે
કથમ્.હિ.વ્યાકરિષ્યતિ.ઇત્ય્.અસૂયાયામ્
કિલ.ઇતિ.વિદ્યા.પ્રકર્ષ.એવમ્.કિલ.ઇતિ
અથ.અપિ.ન.નનુ.ઇત્ય્.એતાભ્યામ્.સમ્પ્રયુજ્યતે.અનુપૃષ્ટે
ન.કિલ.એવમ્.નનુ.કિલ.એવમ્
મા.ઇતિ.પ્રતિષેધે.મા.કાર્ષીર્.મા.હાર્ષીર્.ઇતિ.ચ
ખલ્વ્.ઇતિ.ચ.ખલુ.કૃત્વા.ખલુ.કૃતમ્
અથ.અપિ.પદ.પૂરણ.એવમ્.ખલુ.તદ્.બભૂવ.ઇતિ
શશ્વદ્.ઇતિ.વિચિકિત્સા.અર્થીયો.ભાષાયામ્
શશ્વદ્.એવમ્.ઇત્ય્.અનુપૃષ્ટે
એવમ્.શશ્વદ્.ઇત્ય્.અસ્વયમ્.પૃષ્ટે
નૂનમ્.ઇતિ.વિચિકિત્સા.અર્થીયો.ભાષાયામ્
ઉભયમ્.અન્વધ્યાયમ્.વિચિકિત્સા.અર્થીયશ્.ચ.પદ.પૂરણશ્.ચ
અગસ્ત્ય.ઇન્દ્રાય.હવિર્.નિરૂપ્ય.(નિરુપ્ય.ભ્).મરુદ્ભ્યઃ.સમ્પ્રદિત્સામ્.ચકાર
સ.ઇન્દ્ર.એત્ય.પરિદેવયામ્.ચક્રે

``.ન.નૂનમ્.અસ્તિ.નો.શ્વઃ.કસ્.તદ્.વેદ.યદ્.અદ્ભુતમ્.ઽઽ.(ઋવ્.1,170,1)
``.અન્યસ્ય.ચિત્તમ્.અભિસઞ્ચરેણ્યમ્.ઉત.અધીતમ્.વિ.નશ્યતિ.ઽઽ.(ઋવ્.1,170,1)
ન.નૂનમ્.અસ્ત્ય્.અદ્યતનમ્.નો.એવ.શ્વસ્તનમ્
અદ્ય.અસ્મિન્.દ્યવિ
દ્યુર્.ઇત્ય્.અહ્નો.નામધેયમ્.દ્યોતત.ઇતિ.સતઃ
શ્વ.ઉપાશંસનીયઃ.કાલઃ.હ્યો.હીનઃ.કાલઃ
``.કસ્.તદ્.વેદ.યદ્.અદ્ભુતમ્ઽઽ.કસ્.તદ્.વેદ.યદ્.અભૂતમ્
ઇદમ્.અપિ.ઇતરદ્.અદ્ભુતમ્.અભૂતમ્.ઇવ
``.અન્યસ્ય.ચિત્તમ્.અભિસઞ્ચરેણ્યમ્ઽઽ.અભિસઞ્ચાર્ય્.અન્યો.ન.આનેયસ્
ચિત્તંશ્.ચેતતેઃ
``.ઉત.અધીતમ્.વિનશ્યતિઽઽ.ઇત્ય્.અપ્ય્.અધ્યાતમ્.વિનશ્યત્ય્.અધ્યાતમ્.અભિપ્રેતમ્
અથ.અપિ.પદ.પૂરણઃ

``.નૂનમ્.સા.તે.પ્રતિ.વરમ્.જરિત્રે.દુહીયદ્.ઇન્દ્ર.દક્ષિણા.મઘોની.ઽઽ.(ઋવ્.2,11,21)
``.શિક્ષા.સ્તોતૃભ્યો.માતિ.ધગ્ભગો.નો.બૃહદ્.વદેમ.વિદથે.સુવીરાઃ.ઽઽ.(ઋવ્.2,11,21)
સા.તે.પ્રતિ.દુગ્ધામ્.વરમ્.જનિત્રે
વરો.વરયિતવ્યો.ભવતિ
જરિતા.ગરિતા
દક્ષિણા.મઘોની.મઘવતી
મઘમ્.ઇતિ.ધન.નામધેયમ્.મંહતેર્.દાન.કર્મણઃ
દક્ષિણા.દક્ષતેઃ.સમર્ધયતિ.કર્મણઃ.વ્યૃદ્ધમ્.સમર્ધયતિ.ઇતિ
અપિ.વા.પ્રદક્ષિણ.આગમનાત્
દિશમ્.અભિપ્રેત્ય.દિગ્.હસ્ત.પ્રકૃતિર્.દાક્ષિનો.હસ્તઃ
દક્ષતેર્.ઉત્સાહ.કર્મણો.દાશતેર્.વા.સ્યાત્
હસ્તો.હન્તેર્.પ્રાશુર્.હનને
દેહિ.સ્તોતૃભ્યઃ.કામાન્
મા.અસ્માન્.અતિદંહીઃ
મા.અસ્માન્.અતિહાય.દાઃ
ભગો.નો.અસ્તુ
બૃહદ્.વદેમ.સ્વે.વેદને
ભગો.ભજતેર્
બૃહદ્.ઇત્ય્.મહતો.નામધેયમ્.પરિવૃળ્હમ્.(પરિવૃઢમ્.ભ્).ભવતિ
વીરવન્તઃ.કલ્યાણ.વીરા.વા
વીરો.વીરયત્ય્.અમિત્રાન્.વેતેર્.વા.સ્યાદ્.ગતિ.કર્મણો.વીરયતેર્.વા
સીમ્.ઇતિ.પરિગ્રહ.અર્થીયો.વા.પદ.પૂરણો.વા
``.પ્ર.સીમ્.આદિત્યો.અસૃજત્.ઽઽ.(ઋવ્.2,28,4)
પ્રાસૃજદ્.ઇતિ.વા.પ્રાસૃજત્.સર્વત.ઇતિ.વા
``.વિ.સીમ્.અતઃ.સુરુચો.વેન.આવઃ.ઽઽ.(અવ્.4,1,1;.5,6,1;.ષ્વ્.1,321;.વ્ષ્.13,3).ઇતિ.ચ
વ્યવૃણોત્.સર્વત.આદિત્યઃ
સુરુચ.આદિત્ય.રશ્મયઃ.સુરોચનાત્
અપિ.વા.સીમા.ઇત્ય્.એતદ્.અનર્થકમ્.ઉપબન્ધમ્.આદદીત.પઞ્ચમી.કર્માણમ્
સીમ્નઃ.સીમતઃ.સીમાતો.મર્યાદાતઃ
સીમા.મર્યાદા.વિષીવ્યતિ.દેશાવ્.ઇતિ
ત્વ.ઇતિ.વિનિગ્રહ.અર્થીયમ્.સર્વનામ.અનુદાત્તમ્,.અર્ધનામ.ઇત્ય્.એકે

``.ઋચામ્.ત્વઃ.પોષમ્.આસ્તે.પુપુષ્વાન્.ગાયત્રમ્.ત્વો.ગાયતિ.શક્વરીષુ.ઽઽ.(ઋવ્.x,71,11)
``.બ્રહ્મા.ત્વો.વદતિ.જાત.વિદ્યામ્.યજ્ઞસ્ય.માત્રામ્.વિ.મિમીત.ઉ.ત્વઃ.ઽઽ.(ઋવ્.x,71,11)
ઇત્ય્.ઋત્વિક્.કર્મણામ્.વિનિયોગમ્.આચષ્ટે
ઋચામ્.એકઃ.પોષમ્.આસ્તે.પુપુષ્વાન્.હોતા.ઋગ્.અર્ચની
ગાયત્રમ્.એકો.ગાયતિ.શક્વરીષુ.ઉદ્ગાતા
ગાયત્રમ્.ગાયતેઃ.સ્તુતિ.કર્મણઃ
શક્વર્ય.ઋચઃ.શક્નોતેઃ
``.તદ્.યદ્.આભિર્.વૃત્રમ્.અશકદ્.હન્તુમ્.તચ્.શક્વરીણામ્.શક્વરીત્વમ્.ઽઽ.(ક્બ્.23,2;.અબ્.5,7,3).ઇતિ.વિજ્ઞાયતે
બ્રહ્મા.એકો.જાતે.જાતે.વિદ્યામ્.વદતિ
બ્રહ્મા.સર્વવિદ્યઃ.સર્વમ્.વેદિતુમ્.અર્હતિ
બ્રહ્મા.પરિવૃળ્હઃ.(પરિવૃઢઃ.ભ્).શ્રુતતો.બ્રહ્મ.પરિવૃળ્હમ્.(પરિવૃઢમ્.ભ્).સર્વતઃ
યજ્ઞસ્ય.માત્રામ્.વિમિમીત.એકઃ
અધ્વર્યુર્.અધ્વર્યુર્.અધ્વરયુર્.અધ્વરમ્.યુનક્ત્ય્.અધ્વરસ્ય.નેતા.અધ્વરમ્.કામયત.ઇતિ.વા
અપિ.વા.અધીયાને.યુર્.ઉપબન્ધસ્
અધ્વર.ઇતિ.યજ્ઞ.નામ.ધ્વરતિર્.હિંસા.કર્મા.તત્.પ્રતિષેધઃ
નિપાત.ઇત્ય્.એકે.તત્.કથમ્.અનુદાત્ત.પ્રકૃતિ.નામ.સ્યાદ્.દૃષ્ટ.વ્યયમ્.તુ.ભવતિ
``.ઉત.ત્વમ્.સખ્યે.સ્થિર.પીતમ્.આહુઃ.ઽઽ.(ઋવ્.x,71,5).ઇતિ.દ્વિતીયાયામ્
``.ઉતો.ત્વ્.અસ્મૈ.તન્વમ્.વિ.સસ્રે.ઽઽ.(ઋવ્.x,71,4).ઇતિ.ચતુર્થ્યામ્
અથ.અપિ.પ્રથમા.બહુવચને

``.અક્ષણ્વન્તઃ.કર્ણવન્તઃ.સખાયો.મનોજવેષ્વ્.અસમા.બભૂવુઃ.ઽઽ.(ઋવ્.x,71,7)
``.આદઘ્નાસ.ઉપકક્ષાસ.ઉ.ત્વે.હ્રદા.ઇવ.સ્નાત્વા.ઉ.ત્વે.દદૃશ્રે.ઽઽ.(ઋવ્.x,71,7)
અક્ષિમન્તઃ.કર્ણવન્તઃ.સખાયઃ
અક્ષિ.ચસ્તેર્.અનક્તેર્.ઇત્ય્.આગ્રાયણઃ
``.તસ્માદ્.એતે.વ્યક્તતરે.ઇવ.ભવતઃ.ઽઽ.(ઉન્ત્રચેદ્).ઇતિ.હ.વિજ્ઞાયતે
કર્ણઃ.કૃણ્તતેર્.નિકૃત્ત.દ્વારો.ભવત્ય્.ઋચ્છતેર્.ઇત્ય્.આગ્રાયણઃ
``.ઋચ્છન્તિ.ઇવ.ખે.ઉદગન્તામ્ઽઽ.ઇતિ.હ.વિજ્ઞાયતે
મનસામ્.પ્રજવેષ્વ્.અસમા.બભૂવુર્.આસ્ય.દઘ્ના.અપર.ઉપકક્ષ.દઘ્ના.અપરે
આસ્યમ્.અસ્યતેર્.આસ્યન્દત.એનદ્.અન્નમ્.ઇતિ.વા
દઘ્નમ્.દઘ્યતેઃ.સ્રવતિ.કર્મણો.દસ્યતેર્.વા.સ્યાદ્.વિદસ્તતરમ્.ભવતિ
પ્રસ્નેયા.હ્રદા.ઇવ.એકે.દદૃશિરે.પ્રસ્નેયા.(પ્રસ્નેયા.દદૃશિરે.ભ્).સ્નાન.અર્હા
હ્રદો.હ્રાદતેઃ.શબ્દ.કર્મણો.હ્લાદતેર્.વા.સ્યાચ્.શીતી.ભાવ.કર્મણઃ
અથ.અપિ.સમુચ્ચય.અર્થે.ભવતિ
``.પર્યાયા.ઇવ.ત્વદ્.આશ્વિનમ્.ઽઽ.(ંબ્.17,4)
આશ્વિનંશ્.ચ.પર્યાયાશ્.ચ.ઇતિ
અથ.યે.પ્રવૃત્તે.અર્થે.અમિત.અક્ષરેષુ.ગ્રન્થેષુ.વાક્ય.પૂરણા.આગચ્છન્તિ.પદ.પૂરણાસ્.તે.મિત.અક્ષરેષ્વ્.અનર્થકાઃ.કમ્.ઈમ્.ઇદ્.વ્.ઇતિ

``.નિષ્ટ્વક્ત્રાસશ્.ચિદ્.ઇન્.નરો.ભૂરિ.તોકા.વૃકાદ્.ઇવ.ઽઽ.(ઉન્ત્રચેદ્)
``.બિભ્યસ્યન્તો.વવાશિરે.શિશિરમ્.જીવનાય.કમ્.ઽઽ.(ઉન્ત્રચેદ્)
શિશિરમ્.જીવનાય.શિશિરમ્.શૃણાતેઃ.શમ્નાતેર્.વા
``.આ.ઈમ્.એનમ્.સૃજતા.સુતે.ઽઽ.(ઋવ્.1,9,2)
આસૃજત.એનમ્.સુતે
``.તમ્.ઇદ્.વર્ધન્તુ.નો.ગિરઃ.ઽઽ.(ઋવ્.વ્21,92,21;.1x,61,14)
તમ્.વર્ધયન્તુ.નો.ગિરઃ.સ્તુતયઃ.ગિરો.ગૃણાતેઃ
``.અયમ્.ઉ.તે.સમતસિ.ઽઽ.(ઋવ્.1,30,4)
અયમ્.તે.સમતસિ
ઇવો.અપિ.દૃશ્યતે.સુ.વિદુર્.ઇવ.સુ.વિજ્ઞાયેતે.ઇવ
અથ.અપિ.ન.ઇત્ય્.એષ.ઇદ્.ઇત્ય્.એતેન.સમ્પ્રયુજ્યતે.પરિભયે

``.હવિર્ભિર્.એકે.સ્વરિતઃ.સચન્તે.સુન્વન્ત.એકે.સવનેષુ.સોમાન્.ઽઽ.(ઋવ્ખ્.10,106,1)
``.શચીર્.મદન્ત.ઉત.દક્ષિણાભિર્.ન.ઇજ્.જિહ્માયન્ત્યો.નરકમ્.પતામ.ઽઽ.(ઋવ્ખ્.10,106,1)
નરકમ્.ન્યરકમ્.નીચૈર્.ગમનમ્.ન.અસ્મિન્.રમણમ્.સ્થાનમ્.અલ્પમ્.અપ્ય્.અસ્તિ.ઇતિ.વા
અથ.અપિ.ન.ચ.ઇત્ય્.એષ.ઇદ્.ઇત્ય્.એતેન.સમ્પ્રયુજ્યતે.અનુપૃષ્ટે.ન.ચ.ઇત્.સુરામ્.પિબન્તિ.ઇતિ
સુરા.સુનોતેઃ
એવમ્.ઉચ્ચ.અવચેષ્વ્.અર્થેષ્વ્.નિપતન્તિ.ત.ઉપેક્ષિતવ્યાઃ

ઇતિ.ઇમાનિ.ચત્વારિ.પદ.જાતાન્ય્.અનુક્રાન્તાનિ.નામ.આખ્યાતે.ચ.ઉપસર્ગ.નિપાતાશ્.ચ
તત્ર.નામાન્ય્.આખ્યાતજાનિ.ઇતિ.શાકટાયનો.નૈરુક્ત.સમયશ્.ચ
ન.સર્વાણિ.ઇતિ.ગાર્ગ્યો.વૈયાકરણાનાંશ્.ચ.એકે
તદ્.યત્ર.સ્વર.સંસ્કારૌ.સમર્થૌ.પ્રાદેશિકેન.વિકારેણ.(ગુનેન.ભ્).અન્વિતૌ.સ્યાતામ્
સંવિજ્ઞાતાનિ.તાનિ.યથા.ગૌર્.અશ્વઃ.પુરુષો.હસ્તી.ઇતિ
અથ.ચેત્.સર્વાણ્ય્.આખ્યાતજાનિ.નામાનિ.સ્યુઃ
યઃ.કશ્.ચ.તત્.કર્મ.કુર્યાત્.સર્વમ્.તત્.સત્ત્વમ્.તથા.આચક્ષીરન્
યઃ.કશ્.ચ.અધ્વાનમ્.અશ્નુવીત.અશ્વઃ.સ.વચનીયઃ.સ્યાત્
યત્.કિંચિત્.તૃન્દ્યાત્.તૃણમ્.તદ્
અથ.અપિ.ચેત્.સર્વાણ્ય્.આખ્યાતજાનિ.નામાનિ.સ્યુઃ
યાવદ્ભિર્.ભાવૈઃ.સમ્પ્રયુજ્યેત.તાવદ્ભ્યો.નામધેય.પ્રતિલમ્ભઃ.સ્યાત્
તત્ર.એવમ્.સ્થૂણા.દર.શયા.વા.સઞ્જની.ચ.સ્યાત્

અથ.અપિ.ય.એષામ્.ન્યાયવાન્.કાર્મનામિકઃ.સંસ્કારઃ
યથા.ચ.અપિ.પ્રતીત.અર્થાનિ.સ્યુસ્.તથા.એનાન્ય્.આચક્ષીરન્
પુરુષમ્.પુરિશય.ઇત્ય્.આચક્ષીરન્.અષ્ટા.ઇત્ય્.અશ્વમ્.તર્દનમ્.ઇતિ.તૃણમ્
અથ.અપિ.નિષ્પન્ને.અભિવ્યાહારે.અભિવિચારયન્તિ
પ્રથનાત્.પૃથિવી.ઇત્ય્.આહુઃ.ક.એનામ્.અપ્રથયિષ્યત્.કિમ્.આધારશ્.ચ.ઇતિ
અથ.અનન્વિતે.અર્થે.અપ્રાદેશિકે.વિકારે.પદેભ્યઃ.પદ.ઇતર.અર્ધાન્ત્.સઞ્ચસ્કાર.શાકટાયનઃ
એતેઃ.કારિતંશ્.ચ.ય.કાર.આદિમ્.ચ.અન્ત.કરણમ્.અસ્તેઃ.શુદ્ધંશ્.ચ.સ.કાર.આદિમ્.ચ
અથ.અપિ.સત્ત્વ.પૂર્વો.ભાવ.ઇત્ય્.આહુઃ
અપરસ્માદ્.ભાવાત્.પૂર્વસ્ય.પ્રદેશો.ન.ઉપપદ્યત.ઇતિ
તદ્.એતન્.ન.ઉપપદ્યતે

યથો.હિ.નુ.વા.એતત્
તદ્.યત્ર.સ્વર.સંસ્કારૌ.સમર્થૌ.પ્રાદેશિકેન.વિકારેણ.(ગુણેન.ભ્).અન્વિતૌ.સ્યાતામ્
સર્વમ્.પ્રાદેશિકમ્.ઇત્ય્.એવમ્.સત્ય્.અનુપાલમ્ભ.એષ.ભવતિ
યથો.એતદ્.યઃ.કશ્.ચ.તત્.કર્મ.કુર્યાત્.સર્વમ્.તત્.સત્ત્વમ્.તથા.આચક્ષીરન્ન્.ઇતિ
પશ્યામઃ.સમાન.કર્મણામ્.નામધેય.પ્રતિલમ્ભમ્.એકેસામ્.ન.એકેસામ્
યથા.તક્ષા.પરિવ્રાજકો.જીવનો.ભૂમિજ.ઇત્ય્.એતેન.એવ.ઉત્તરઃ.પ્રત્યુક્તઃ
યથો.એતદ્.યથા.ચ.અપિ.પ્રતીત.અર્થાનિ.સ્યુસ્.તથા.એનાન્ય્.આચક્ષીરન્ન્.ઇતિ.1,14:સન્ત્ય્.અલ્પ.પ્રયોગાઃ.કૃતો.અપ્ય્.ઐકપદિકા.યથા.વ્રતતિર્.દમૂના.જાટ્ય.આટ્ણારો.જાગરૂકો.દર્વિહોમી.ઇતિ
યથો.એતત્.નિષ્પન્ને.અભિવ્યાહારે.અભિવિચારયન્તિ.ઇતિ
ભવતિ.હિ.નિષ્પન્ને.અભ્ય્વ્યાહારે.યોગ.પરીષ્ટિઃ
પ્રથનાત્.પૃથિવી.ઇત્ય્.આહુઃ.ક.એનામ્.અપ્રથયિષ્યત્.કિમ્.આધારશ્.ચ.ઇતિ
અથ.વૈ.દર્શનેન.પૃથુર્.અપ્રથિતા.ચેદ્.અપ્ય્.અન્યૈઃ
અથ.અપ્ય્.એવમ્.સર્વ.એવ.દૃષ્ટ.પ્રવાદા.ઉપાલભ્યન્તે
યથો.એતત્.પદેભ્યઃ.પદ.ઇતર.અર્ધાન્ત્.સઞ્ચસ્કાર.ઇતિ
યો.અનન્વિતે.અર્થે.સઞ્ચસ્કાર.સ.તેન.ગર્હ્યઃ.સા.એષા.પુરુષ.ગર્હા.ન.શાસ્ત્ર.ગર્હા.ઇતિ
યથો.એતદ્.અપરસ્માદ્.ભાવાત્.પૂર્વસ્ય.પ્રદેશો.ન.ઉપપદ્યત.ઇતિ
પશ્યામઃ.પૂર્વ.ઉત્પન્નાનામ્.સત્ત્વાનામ્.અપરસ્માદ્.ભાવાન્.નામધેય.પ્રતિલમ્ભમ્.એકેષામ્.ન.એકેષામ્.યથા.બિલ્વ.અદો.લમ્બ.ચૂડક.ઇતિ
બિલ્વમ્.ભરણાદ્.વા.ભેદનાદ્.વા

અથ.અપિ.ઇદમ્.અન્તરેણ.મન્ત્રેષ્વ્.અર્થ.પ્રત્યયો.ન.વિદ્યતે
અર્થમ્.અપ્રતિયતો.ન.અત્યન્તમ્.સ્વર.સંસ્કાર.ઉદ્દેશઃ
તદ્.ઇદમ્.વિદ્યા.સ્થાનમ્.વ્યાકરણસ્ય.કાર્ત્સ્ન્યમ્.સ્વ.અર્થ.સાધકંશ્.ચ
યદિ.મન્ત્ર.અર્થ.પ્રત્યયાય.અનર્થકમ્.ભવતિ.ઇતિ.કૌત્સો.અનર્થકા.હિ.મન્ત્રાઃ
તદ્.એતેન.ઉપેક્ષિતવ્યમ્.નિયત.વાચો.યુક્તયો.નિયત.આનુપૂર્વ્યા.ભવન્તિ
અથ.અપિ.બ્રાહ્મણેન.રૂપ.સમ્પન્ન.વિધીયન્તે
``.ઉરુ.પ્રસ્થસ્વ.ઽઽ.(વ્ષ્.1,22;.ટ્ષ્.ઇ-1,8,1;.વિ-2,7,3;.ક્ષ્.1,8;.31,7;.ંસ્.ઇ-1,9).ઇતિ.પ્રથયતિ
``.પ્રોહાણિ.ઽઽ.(ઉન્ત્રચેદ્).ઇતિ.પ્રોહતિ
અથ.અપ્ય્.અનુપપન્ન.અર્થા.ભવન્તિ
``.ઓષધે.ત્રાયસ્વ.એનમ્.ઽઽ.(ટ્ષ્.ઇ-2,1,1;.3,5,1;.વિ-3,3,2;.ક્ષ્.2,1;.ંસ્.ઇ-1,9)
``.સ્વધિતે.મા.એનમ્.હિંસીઃ.ઽઽ.(વ્ષ્.4,1;.5,42;.6,15;.ટ્ષ્.ઇ-2,1,1;.3,5,1;.વિ-3,3,2;.ક્ષ્.2,1;.ંસ્.ઇ-2,1;.ઈઇ-9,3).ઇત્ય્.આહ.હિંસન્
અથ.અપિ.વિપ્રતિષિદ્ધ.અર્થા.ભવન્તિ
``.એક.એવ.રુદ્રો.અવતસ્થે.ન.દ્વિતીયઃ.ઽઽ.(ઉન્ત્રચેદ્)
``.અસઙ્ખ્યાતા.સહસ્રાણિ.યે.રુદ્રા.અધિ.ભૂમ્યામ્.ઽઽ.(વ્ષ્.16,54;.ંસ્.ઈ-9,9)
``.અશત્રુર્.ઇન્દ્ર.જજ્ઞિષે.ઽઽ.(ઋવ્.x,133,2;.ષ્વ્.2,1152)
``.શતમ્.સેના.અજયત્.સાકમ્.ઇન્દ્રઃ.ઽઽ.(ઋવ્.x,103,1;.ષ્વ્.2,1199;.વ્ષ્.17,33).ઇતિ
અથ.અપિ.જાનન્તમ્.સમ્પ્રેષ્યતિ
``.અગ્નયે.સમિધ્યમ્.આનાય.અનુ.બ્રૂહિ.ઽઽ.(ટ્ષ્.વિ-3,7,1;.ંસ્.1,4,11;.ટ્બ્.21,3,7,1;.ણ્બ્.ઈ-5,2,9).ઇતિ
અથ.અપ્ય્.આહ.અદિતિઃ.સર્વમ્.ઇતિ
``.અદિતિર્.દ્યૌર્.અદિતિર્.અન્તરિક્ષમ્.ઽઽ.(ઋવ્.1,89,10).ઇતિ
તદ્.ઉપરિષ્ટાદ્.વ્યાખ્યાસ્મામઃ
અથ.અપ્ય્.અવિસ્પષ્ટ.અર્થા.ભવન્ત્ય્
``.અમ્યક્.ઽઽ.(ઋવ્.1,169,3).``.યાદૃશ્મિન્.ઽઽ.(ઋવ્.વ્,44,8).``.જારયાયિ.ઽઽ.(ઋવ્.વ્1,12,4).``.કાણુકા.ઽઽ.(ઋવ્.વ્21,77,4).ઇતિ

અર્થવન્તઃ.શબ્દ.સામાન્યાત્
``.એતદ્.વૈ.યજ્ઞસ્ય.સ્મૃદ્ધમ્.યદ્.રૂપ.સમૃદ્ધમ્.યત્.કર્મ.ક્રિયમાણમ્.ઋગ્.યજુર્.વા.અભિવદતિ.ઽઽ.(ઙ્બ્.2,2,6).ઇતિ.ચ.બ્રાહ્મણમ્
``.ક્રીળન્તૌ.પુત્રૈર્.નપ્તૃભિઃ.ઽઽ.(ઋવ્.x,85,42).ઇતિ
યથો.એતન્.નિયત.વાચો.યુક્તયો.નિયત.આનુપૂર્વ્યા.ભવન્તિ.ઇતિ.લૌકિકેષ્વ્.અપ્ય્.એતદ્
યથા.ઇન્દ્રાગ્ની.પિતાપુત્રાવ્.ઇતિ
યથો.એતદ્.બ્રાહ્મણેન.રૂપ.સમ્પન્ના.વિધીયન્ત.ઇત્ય્.ઉદિત.અનુવાદઃ.સ.ભવતિ
યથો.એતદ્.અનુપપન્ન.અર્થા.ભવન્તિ.ઇત્ય્.આમ્નાય.વચનાદ્.અહિંસા.પ્રતીયેત
યથો.એતદ્.વિપ્રતિષિદ્ધ.અર્થા.ભવન્તિ.ઇતિ.લૌકિકેષ્વ્.અપ્ય્.એતદ્
યથા.અસપત્નો.અયમ્.બ્રાહ્મણો.અનમિત્રસ્.રાજા.ઇતિ
યથો.એતત્.જાનન્તમ્.સમ્પ્રેષ્યતિ.ઇતિ.જાનન્તમ્.અભિવાદયતે.જાનતે.મધુ.પર્કમ્.પ્રાહ.ઇતિ
યથો.એતદ્.અદિતિઃ.સર્વમ્.ઇતિ.લૌકિકેષ્વ્.અપ્ય્.એતદ્
યથા.સર્વ.રસા.અનુપ્રાપ્તાઃ.પાનીયમ્.ઇતિ
યથો.એતદ્.અવિસ્પષ્ટ.અર્થા.ભવન્તિ.ઇતિ.ન.એષ.સ્થાનોર્.અપરાધો.યદ્.એનમ્.અન્ધો.ન.પશ્યતિ.પુરુષ.અપરાધઃ.સ.ભવતિ
યથા.જાનપદીષુ.વિદ્યાતઃ.પુરુષ.વિશેષો.ભવતિ.પારોવર્યવિત્સુ.તુ.ખલુ.વેદિતૃષુ.ભૂયોવિદ્યઃ.પ્રશસ્યો.ભવતિ

અથ.અપિ.ઇદમ્.અન્તરેણ.પદ.વિભાગો.ન.વિદ્યતે
``અવસાય.પદ્વતે.રુદ્ર.મૃળે.ઽઽ.(ઋવ્.x,169,1).ઇતિ
પદ્વદ્.અવસમ્.ગાવઃ.પથ્યદનમ્.અવતેર્.ગતિ.અર્થસ્ય.અસો.નામ.કરણસ્.તસ્માન્.ન.અવગૃહ્ણન્તિ
``અવ.સાય.અશ્વાન્ઽઽ.ઇતિ
સ્યતિર્.ઉપસૃષ્ટો.વિમોચને.તસ્માદ્.અવગૃહ્ણન્તિ
``દૂતો.નિરૃત્યા.ઇદમ્.આ.જગામ.ઽઽ.(ઋવ્.x,165,1).ઇતિ
પઞ્ચમી.અર્થ.પ્રેક્ષા.વા.ષષ્થી.અર્થ.પ્રેક્ષા.વા.આઃ.કાર.અન્તમ્
``પરો.નિરૃત્યા.આ.ચક્ષ્વ.ઽઽ.(ઋવ્.x,164,1).ઇતિ.ચતુર્થી.અર્થ.પ્રેક્ષા.ઐ.કાર.અન્તમ્
પરઃ.સમ્નિકર્ષઃ.સંહિતા
પદ.પ્રકૃતિઃ.સંહિતા
પદ.પ્રકૃતીનિ.સર્વ.ચરણાનામ્.પાર્ષદાનિ
અથ.અપિ.યાજ્ઞે.દૈવતેન.બહવઃ.પ્રદેશા.ભવન્તિ.તદ્.એતેન.ઉપેક્ષિતવ્યમ્
તે.ચેદ્.બ્રૂયુર્.લિઙ્ગજ્ઞા.અત્ર.સ્મ.ઇતિ
``.ઇન્દ્રમ્.ન.ત્વા.શવસા.દેવતા.વાયુમ્.પૃણન્તિ.ઽઽ.(ઋવ્.વ્1,4,7;.વ્ષ્.33,13).ઇતિ
વાયુ.લિઙ્ગંશ્.ચ.ઇન્દ્ર.લિઙ્ગંશ્.ચ.આગ્નેયે.મન્ત્રે
``.અગ્નિર્.ઇવ.મન્યો.ત્વિષિતઃ.સહસ્વ.ઽઽ.(ઋવ્.x,84,2).ઇતિ
તથા.અગ્નિર્.માન્યવે.મન્ત્રે
ત્વિષિતો.જ્વલિતસ્.ત્વિષિર્.ઇત્ય્.અપ્ય્.અસ્ય.દીપ્તિ.નામ.ભવતિ
અથ.અપિ.જ્ઞાન.પ્રશંસા.ભવત્ય્.અજ્ઞાન.નિન્દા.ચ

``.સ્થાણુર્.અયમ્.ભાર.હારઃ.કિલ.અભૂદ્.અધીત્ય.વેદમ્.ન.વિજાનાતિ.યો.અર્થમ્.ઽઽ.(ઉન્ત્રચેદ્)
``.યો.અર્થજ્ઞ.ઇત્.સકલમ્.ભદ્રમ્.અશ્નુતે.નાકમ્.એતિ.જ્ઞાન.વિધૂત.પાપ્મા.ઽઽ.(ઉન્ત્રચેદ્)
``.યદ્.ગૃહીતમ્.અવિજ્ઞાતમ્.નિગદેન.એવ.શબ્દ્યતે.ઽઽ.(ઉન્ત્રચેદ્)
``.અનગ્નાવ્.ઇવ.શુષ્ક.એધો.ન.તજ્.જ્વલતિ.કર્હિચિત્.ઽઽ.(ઉન્ત્રચેદ્)
સ્થાણુસ્.તિષ્ઠતેર્.અર્થો.અર્તેર્.અરણસ્થો.વા

``.ઉત.ત્વઃ.પશ્યન્.ન.દદર્શ.વાચમ્.ઉત.ત્વઃ.શૃણ્વન્.ન.શૃણોત્ય્.એનામ્.ઽઽ.(ઋવ્.x,71,4)
``.ઉતો.ત્વ્.અસ્મૈ.તન્વમ્.વિ.સસ્રે.જાયા.ઇવ.પત્ય.ઉશતી.સુવાસાઃ.ઽઽ.(ઋવ્.x,71,4)
અપ્ય્.એકઃ.પશ્યન્.ન.પશ્યતિ.વાચમ્.અપિ.ચ.શૃણ્વન્.ન.શૃણોત્ય્.એનામ્.ઇત્ય્.અવિદ્વાંસમ્.આહ.અર્ધમ્
અપ્ય્.એકસ્મૈ.તન્વમ્.વિવસ્ર.ઇતિ.સ્વમ્.આત્માનમ્.વિવૃણુતે
જ્ઞાનમ્.પ્રકાશનમ્.અર્થસ્ય.આહ.અનયા.વાચા,.ઉપમા.ઉત્તમયા.વાચા
જાયા.ઇવ.પત્યે.કામયમાના.સુવાસા.ઋતુ.કાલેષુ.સુવાસાઃ.કલ્યાણ.વાસાઃ.કામયમાનાઃ
ઋતુ.કાલેષુ.યથા.સ.એનામ્.પશ્યતિ.સ.શૃણોતિ.ઇત્ય્.અર્થજ્ઞ.પ્રશંસા
તસ્ય.ઉત્તરા.ભૂયસે.નિર્વચનાય
``ઉત.ત્વમ્.સખ્યે.સ્થિર.પીતમ્.આહુર્.ન.એનમ્.હિન્વન્ત્ય્.અપિ.વાજિનેષુ.ઽઽ.(ઋવ્.x,71,5)
``.અધેન્વા.ચરતિ.માયયા.એષ.વાચમ્.શુશ્રુવામ્.અફલામ્.અપુષ્પામ્.ઽઽ.(ઋવ્.x,71,5)

અપ્ય્.એકમ્.વાચ્.સખ્યે.સ્થિર.પીતમ્.આહૂ.રમમાણમ્.વિપીત.અર્થમ્,.દેવ.સખ્યે.રમણીયે.સ્થાન.ઇતિ.વા
વિજ્ઞાત.અર્થમ્.યમ્.ન.આપ્નુવન્તિ.વાચ્.જ્ઞેયેષુ.બલવત્સ્વ્.અપ્ય્
અધેન્વા.હ્ય્.એષ.ચરતિ.માયયા.વાચ્.પ્રતિરૂપયા
ન.અસ્મૈ.કામાન્.દુગ્ધે.વાચ્.દોહ્યાન્.દેવ.મનુષ્ય.સ્થાનેષુ.યો.વાચમ્.શ્રુતવાન્.ભવત્ય્.અફલામ્.અપુષ્પામ્.ઇત્ય્
અફલા.અસ્મા.અપુસ્પા.વાગ્.ભવતિ.ઇતિ.વા
કિંચિત્.પુષ્પ.ફલા.ઇતિ.વા
અર્થમ્.વાચઃ.પુષ્પ.ફલમ્.આહ
યાજ્ઞ.દૈવતે.પુષ્પ.ફલે.દેવતા.અધ્યાત્મે.વા
સાક્ષાત્.કૃત.ધર્માણ.ઋષયો.બભૂવુઃ
તે.અવરેભ્યો.અસાક્ષાત્.કૃત.ધર્મભ્ય.ઉપદેશેન.મન્ત્રાન્ત્.સમ્પ્રાદુઃ
ઉપદેશાય.ગ્લાયન્તો.અવરે.બિલ્મ.ગ્રહનાય.ઇમમ્.ગ્રન્થમ્.સમામ્નાસિષુર્.વેદંશ્.ચ.વેદ.અઙ્ગાનિ.ચ
બિલ્મમ્.ભિલ્મમ્.ભાસનમ્.ઇતિ.વા
એતાવન્તઃ.સમાન.કર્માણો.ધાતવો.ધાતુર્.દધાતેઃ
એતાવન્ત્ય્.અસ્ય.સત્ત્વસ્ય.નામધેયાનિ
એતાવતામ્.અર્થાનામ્.ઇદમ્.અભિધાનમ્
નૈઘણ્ટુકમ્.ઇદમ્.દેવતા.નામ.પ્રાધાન્યેન.ઇદમ્.ઇતિ
તદ્.યદ્.અન્ય.દેવતે.મન્ત્રે.નિપતતિ.નૈઘણ્ટુકમ્.તત્
``.અશ્વમ્.ન.ત્વા.વારવન્તમ્.ઽઽ.(ઋવ્,1,27,1;.ષ્વ્.1,17;.2,984)
અશ્વમ્.ઇવ.ત્વા.વાલવન્તમ્
વાલા.દંશ.વારણ.અર્થા.ભવન્તિ.દંશો.દશતેઃ
``.મૃગો.ન.ભીમઃ.કુચરો.ગિરિષ્ઠાઃ.ઽઽ.(ઋવ્.1,154,2;.x,180,2)
મૃગ.ઇવ.ભીમઃ.કુચરો.ગિરિષ્ઠાઃ
મૃગો.માર્ષ્ટેર્.ગતિ.કર્મણઃ
ભીમો.બિભ્યત્ય્.અસ્માદ્.ભીષ્મો.અપ્ય્.એતસ્માદ્.એવ
કુચર.ઇતિ.ચરતિ.કર્મ.કુત્સિતમ્
અથ.ચેદ્.દેવતા.અભિધાનમ્.ક્વ.અયમ્.ન.ચરતિ.ઇતિ
ગિરિષ્ઠા.ગિરિ.સ્થાયી
ગિરિઃ.પર્વતઃ.સમુદ્ગીર્ણો.ભવતિ
પર્વવાન્.પર્વતઃ.પર્વ.પુનઃ.પૃણાતેઃ.પ્રીણાતેર્.વા
અર્ધ.માસ.પર્વ.દેવાન્.અસ્મિન્.પ્રીણન્તિ.ઇતિ
તત્.પ્રકૃતિ.ઇતરત્.સન્ધિ.સામાન્યાત્
મેઘ.સ્થાયી.મેઘો.અપિ.ગિરિર્.એતસ્માદ્.એવ
તદ્.યાનિ.નામાનિ.પ્રાધાન્ય.સ્તુતીનામ્.દેવતાનામ્.તદ્.દૈવતમ્.ઇત્ય્.આચક્ષતે
તદ્.ઉપરિષ્ટાદ્.વ્યાખ્યાસ્યામઃ
નૈઘણ્ટુકાનિ.નૈગમાનિ.ઇહ.ઇહ