નિબન્ધાવલી · ભાગ 120

રત્નકીર્તિ નિબન્ધાવલી ॥
॥ સર્વજ્ઞસિદ્ધિઃ ॥
નમસ્તારાયૈ યસ્મિન્નવજ્ઞા નરકપ્રસૂતિર્ભક્તિશ્ચ સર્વાભિમતપ્રદાયિની ।
અવ્યાહતં યો જગદેકબન્ધુઃ સ જ્ઞાયતે સર્વવિદત્ર નિર્મલમ્ ॥
ઇહ હિ ધર્મજ્ઞાદપરમ નવશેષજ્ઞમનિચ્છન્નપિ કુમારિલો ધર્મજ્ઞ એવ કેવલે પ્રતિષિદ્ધે વેદમુપાદેયમભિમન્યમાનઃ પઠતિ
ધર્મજ્ઞત્વનિષેધસ્તુ કેવલો ઽત્રોપયુજ્યતે ।
સર્વમન્યદ્વિજાનંસ્તુ પુરુષઃ કેન વાર્યતે ॥
ઇતિ ।
તદયમાચાર્યો ઽપિ સર્વસર્વજ્ઞચરણરેણુસનાથં યાવદાકાશં જગદિચ્છન્નપિ ત્રિભુવનચૂડામણીભૂતસપરિકરહેયોપાદેયતત્ત્વજ્ઞપુરુષપુણ્ડરીકપ્રસાધનાદપ્યપ્રમાણકજડવૈદિકશબ્દરાશિપ્રમુખસકલદુર્મતિપ્રવાદપ્રતિહતિરિત્યન્તર્નયન્નાહ
હેયોપાદેયતત્ત્વસ્ય સાભ્યુપાયસ્ય વેદકઃ ।
યઃ પ્રમાણમસાવિષ્ટો ન તુ સર્વસ્ય વેદકઃ ॥
ઇત્યાદિ ॥
તદિદાનીમુપયુક્તસર્વજ્ઞમેવ તાવત્ પ્રસાધયામઃ । પર્યન્તે તુ સર્વસર્વજ્ઞદોહદમપ્યપનેષ્યામઃ । સ્વાસ્થ્યમાસ્થીયતામ્ ।
યો યઃ સાદરનિરન્તરદીર્ઘકાલાભ્યાસસહિતચેતોગુણઃ સ સર્વઃ સ્ફુટીભાવયોગ્યઃ ।
યથા યુવત્યાકારઃ કામિનઃ પુરુષસ્ય ।
યથોક્તાભ્યાસસહિતચેતોગુણાશ્વામી ચતુરાર્યસત્યવિષયા આકારા ઇતિ સ્વભાવો હેતુઃ ।
તત્ર ન તાવદાશ્રયદ્વારેણ હેતુદ્વારેણ વાસિદ્ધિસંભાવના । સંકલ્પરૂઢાનાં ચતુરાર્યસત્યાકારાણાં ચેતોગુણત્વમાત્રસ્ય ચ હેતોઃ પ્રત્યાત્મવેદ્યત્વાત્ । નાપિ સાદરનિરન્તરદીર્ઘકાલાભ્યાસલક્ષણં હેતુવિશેષણમસંભાવનીયમ્ । તથા હિ સંસારસ્વભાવં (#નિબન્ધ્ 2#) દુઃખાતિશયમપનેતુમિયં સંકલ્પારૂઢા ચતુરાર્યસત્યાકારભાવના પ્રારબ્ધા । અસ્યાશ્ચાસંભાવના નામ કિં (1) ભાવ્યસ્ય સંકલ્પારૂઢત્વાસંભવાત્ (2) અનર્થિત્વાત્ (3) હેયરૂપાનિશ્ચયાત્ (4) હેયસ્ય નિત્યત્વાત્ (5) તસ્યાહેતુત્વાત્ (6) તદ્ધેતોર્નિત્યત્વાત્ (7)હેયહેત્વપરિજ્ઞાનાત્ (8) તદ્બાધકાભાવાત્ (9) બાધકાપરિજ્ઞાનાત્ (10) ચિત્તસ્ય દોષાત્મકત્વાત્ (11) તસ્ય વ્યવસ્થિતગુણત્વાત્ (12) ભવાન્તરાભાવાત્ (13) ધ્વસ્તદોષપુનરુદ્ભવાદ્ વેતિ ત્રયોદશ વિકલ્પાઃ ॥
તત્ર ન તાવદાદ્યઃ પક્ષઃ । સપરિકરહેયોપાદેયાત્મકસ્ય ચતુરાર્યસત્યાકારસ્ય ભાવ્યસ્ય વિકલ્પારૂઢસ્ય પ્રત્યાત્મવેદ્યત્વાત્ ॥
નાપિ દ્વિતીયઃ । દુઃખમાત્રસ્યાપિ પરિત્યાગાર્થિત્વેન વ્યાપ્તેઃ સર્વજનાનુભવસિદ્ધત્વાત્ ॥
નાપિ તૃતીયઃ । સંસારાત્મનો દુઃખસ્વરૂપસ્ય પ્રતીતેઃ । કથમસ્ય દુઃખાત્મકત્વમિતિ ચેત્ । સંક્ષેપતઃ
કથિતં સાક્ષાદ્દુઃખપ્રકૃતિ નરકં પ્રેતતિર્યક્ખરૂપં
મર્ત્યે શર્મ ક્વચન તદપિ ગ્રસ્તમેવાસુખેન ।
દેવાનાં ચ ક્ષયમુપગતે પુણ્યપાથેયપિણ્ડે
ચણ્ડજ્વાલાવ્યતિકરમુચો હન્ત ભોગાસ્ત એવ ॥ઇતિ ॥
ન ચ ચતુર્થઃ । વાર્તમાનિકપઞ્ચસ્કન્ધાત્મકસ્ય દુઃખસ્યોત્પાદદર્શનાત્ ॥ ન ચ પઞ્ચમઃ । દુઃખસ્ય કાદાચિત્કત્વાત્ ॥ નાપિ ષષ્ઠઃ । કાર્યકાદાચિત્કત્વસ્ય અનિત્યહેતુકત્વેન વ્યાપ્તત્વાત્ ॥
નાપિં સપ્તમઃ । દુઃખે વિપર્યાસતૃષ્ણાપ્રવૃતિશક્તિકર્મભિઃ સહિતસ્યાત્મદૃષ્ટિલક્ષણસ્ય હેતોઃ સાંસારિકપઞ્ચસ્કન્ધલક્ષણકાર્યાન્યથાનુપપત્તિતો નિશ્ચયાત્ । યદાહુઃ
અહંકારસ્તાવત્તદનુ મમકારસ્તદુભયપ્રસૂતો રાગાદિસ્તદહિતમતેર્દ્વેષદહનઃ ।
તતઃ શેષઃ ક્લેશસ્તત ઉદયિનઃ કર્મવિસરાદ્વિસારી સંસારઃ શરણરહિતો દારુણતરઃ ॥
તસ્માત્તૃષ્ણાવિપર્યાસાવાત્મદૃષ્ટિપુરઃસરૌ ।
સંસારિસ્કન્ધજનકૌ નિર્ણીતૌ કાર્યહેતુતઃ ॥
આત્મદર્શનસ્ય ચાવિદ્યાત્વમાત્મપ્રતિક્ષેપતો દ્રષ્ટવ્યમ્ । તદભાવે ઽપિ ક્ષણભઙ્ગપ્રસ્તાવે પરલોકાદિકમનાકુલમવસ્થાપિતમ્ ॥
ન ચાષ્ટમઃ । આત્મદૃષ્ટિરૂપાયાઃ અવિદ્યાયાઃ પ્રતિપક્ષભૂતસ્ય નૈરાત્મ્યદર્શનસ્ય સંભવાત્ ॥
(#નિબન્ધ્ 3#)
નાપિનવમઃ । નૈરાત્મ્યદર્શનસ્ય માર્ગશબ્દવાચ્યસ્ય પ્રમાણતો નિશ્ચિતત્વાત્ ॥
દશમો ઽપ્યસંભવી । દોષાવસ્થાયાં ચિત્તસ્ય સંસ્કારાપેક્ષત્વાત્ । યો હિ યત્સ્વભાવસ્તસ્મિન્ સ્વભાવે વ્યવસ્થિતો ન સંસ્કારમપેક્ષતે । યથા દોષમપનીય તપનીયમક્ષયદશાયામવસ્થિતમ્ । અપેક્ષતે ચ ચિત્તમવિદ્યાવસ્થાયાં સંસ્કારમિતિ વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિઃ । પ્રતિષેધ્યસ્ય તત્સ્વભાવત્વસ્ય યદ્વ્યાપકં સંસ્કારનિરપેક્ષત્વં તદ્વિરુદ્ધં તદપેક્ષત્વમિતિ ચિત્તસ્ય દોષાત્મકત્વક્ષતિઃ ॥
એકાદશો ઽપ્યયુક્તઃ । ચેતસસ્તત્તત્સંસ્કારાતિશયે પ્રજ્ઞાતિશયદર્શનાત્ ॥
ન ચ દ્વાદશઃ । પરલોકપ્રસાધનાત્ । તથા હિ,
યચ્ચિત્તં તચ્ચિત્તાન્તરં પ્રતિસન્ધત્તે ।
યથેદાનીન્તનં ચિત્તમ્ ।
ચિત્તં ચ મરણકાલભાવીતિ સ્વભાવહેતુઃ ।

ન ચાર્હચ્ચરમચિત્તેન વ્યભિચારઃ । તસ્યાગમમાત્રતઃ પ્રતીતત્વાત્ । નિઃક્લેશચિત્તાન્તરજનનાદ્ વા । હેતોર્વા ક્લેશે સતીતિ વિશેષણાદિત્યનાગતભવસિદ્ધિઃ । એવં યચ્ચિત્તં તચ્ચિત્તાન્તરપૂર્વકં યથેદાનીન્તનં ચિત્તમ્ । ચિત્તં ચ જન્મસમયભાવીત્યર્થતઃ કાર્યહેતુરિત્યતીતભવસિદ્ધિઃ ॥
ન ચ ત્રયોદશઃ । દોષકારણસ્યાત્મદર્શનસ્ય યદ્વિરુદ્ધં નૈરાત્મ્યદર્શનં તસ્ય નિરુપદ્રવત્વાત્ । ભૂતાર્થત્વાત્ । સ્વભાવત્વાચ્ચ । સર્વદાવસ્થિતેઃ । તન્નાયં વિશેષણાસિદ્ધો ઽપિ હેતુઃ । તથાપી દૃશો ઽભ્યાસો ન કસ્ય ચિદ્ દૄશ્યત ઇતિ ચેત્ । ન દૃશ્યતામ્ । સંભાવના તાવદશક્યપ્રતિષેધા । ઇદાનીન્તનજનપ્રવૃતિશ્ચાવ્યાહતેતિ નાપરં ગમ્યતે । અત એવેદં સંભાવનાનુમાનમુચ્યતે ॥
ન ચૈષ વિરુદ્ધો હેતુઃ । સપક્ષે કામિન્યાકારે સંભવાત્ । ન ચાનૈકાન્તિકઃ । અભ્યાસસહિતચેતો ગુણસ્ફુટપ્રતિભાસયોઃ કાર્યકારણયોર્ઘટકુમ્ભકારયોરિવ સર્વોપસંહારેણ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભતઃ કાર્યકારણભાવસિદ્ધાવભ્યાસસહિતચેતોગુણત્વસ્ય સાધનસ્ય સ્ફુટપ્રતિભાસકરણયોગ્યતયા વ્યાપ્તિસિદ્ધેઃ । તથા હિ વ્યાપ્ત્યધિકરણે કામાતુરવર્તિનિ યુવત્યાકારે સાદરનિરન્તરદીર્ઘકાલાભ્યાસસહિતચેતોગુણાત્ પૂર્વમનુપલબ્ધિઃ સ્ફુટાભસ્ય । પશ્ચાદભ્યાસસંવેદનં સ્ફુટાભસંવેદનમિતિ । ત્રિવિધપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસાધ્યઃ કાર્યકારણભાવઃ સ્ફુટપ્રતિભાસાભ્યાસસચિવચિત્તાકારયોરિયમુપપન્ના સર્વોપસંહારવતી વ્યાપ્તિઃ । અતો ઽનૈકાન્તિકતાપ્યસંભવિનીત્યનવદ્યો હેતુઃ ॥
નનુ કથમનુમાનતઃ સર્વજ્ઞસિદ્ધિપ્રત્યાશા । તસ્ય પરોક્ષત્વેન તત્પ્રતિબદ્ધલિઙ્ગાનિશ્ચયાત્ (#નિબન્ધ્ 4#) કિં ચ સર્વજ્ઞસત્તાસાધને સર્વો હેતુર્ન ત્રયીં દોષજાતિમતિપતતિ । સર્વજ્ઞે હિ ધર્મિણ્યસિદ્ધત્વમ્ । અસર્વજ્ઞે હિ વિરુદ્ધત્વમ્ । ઉભયાત્મકેપ્યનૈકાન્તિકત્વમિતિ ॥
અપિ ચ અભ્યાસાત્ કારણાત્કાર્યસ્ય સ્ફુટાભસ્ય પ્રતીતૌ નાવશ્યં કારણાનિ કાર્યવન્તિ ભવન્તીત્યનૈકાન્તિકતા । અથ સ્ફુટીભાવયોગ્યતાનુમીયતે । સાપિ શક્તિરુચ્યતે । સા ચ કાર્યે ઽનન્તરા સાન્તરા વા । તત્રાદ્યા કાર્યસમધિગમ્યા । ન ચાધિગતકાર્યસ્ય તયા કશ્ચિદુપયોગઃ । દ્વિતીયા તુ કાર્યાવસાયમૈકાન્તિકં ન સાધયેત્ ॥
ન ચ કાર્યાપ્રતીતૌ યોગ્યતાનિશ્ચયઃ સંભવી । નાપિ યોગ્યતામાત્રસાધનેકૃતાર્થઃ સાઘનવાદી । સર્વજ્ઞજ્ઞાને કાર્યે વિવાદસ્ય તાદવસ્થ્યાદ્ । ભવતુ સ્ફુટીભાવસ્ય સિદ્ધિઃ । તથાપિ કઃ પ્રસ્તાવઃ સર્વજ્ઞવિવાદે સાધનમારબ્ધવતઃ સ્ફુટત્વં ચેતસઃ સાધયિતુમ્ ॥
કિં ચ પ્રસિદ્ધાનુમાને ભૂતલસ્ય ધર્મિણઃ કુમ્ભકારઘટયોરપિ ધર્મયોઃ પ્રતીતત્વાત્ કાર્યકારણભાવો ગ્રહીતું શક્યત એવ । પ્રસ્તુતે તુ કામાતુરસન્તાનવર્તિનો યુવત્યાકારસ્ય ધર્મિણસ્તત્પ્રગતાભ્યાસસ્ફુટત્વયોરપિ ધર્મયોઃ પરોક્ષત્વાત્ । કથં કાર્યકારણગૃહીતિઃ । યથા ચ નૈયાયિકં પ્રતિ યુષ્માભિરુચ્યતે પ્રત્યક્ષતો ન કાર્યમાત્રં પુરુષવ્યાપ્તં સિધ્યતિ । કિં ત્વવાન્તરમેવ ઘટજાતીયં કાર્યમિતિ તથા નાકારમાત્રમભ્યાસપૂર્વકં સિધ્યતિ । કિં ત્વવાન્તરમેવ યુવત્યાકારસામાન્યમિતિ વ્યક્તમેવ । ન ચાભ્યાસકાર્યઃ સ્ફુટીભાવઃ । તદભાવે ઽપિ સ્વપ્ને દર્શનાત્ ॥
કિં ચ સર્વવિદો ઽપિ યદિ ચતુરાર્યસત્યપરિજ્ઞાનતઃ સર્વજ્ઞતાસ્થિતિઃ, તર્હિ ઘટાદિકતિપયવસ્તુજ્ઞાને ઽપિ સર્વજ્ઞતેતિ સાધ્વી શુદ્ધિઃ । અપિ ચ
જ્ઞાનવાન્ મૃગ્યતે કશ્ચિત્ તદુક્તપ્રતિપત્તયે ।
અજ્ઞોપદેશકરણે વિપ્રલમ્ભનશઙ્કિભિઃ ॥
ઇતિ યુષ્માભિરેવોચ્યતે । ન ચ સર્વજ્ઞાનવાન્ વિશેષનિષ્ઠતયાધિગન્તું શક્યતે । ન ચાસ્ય સત્તામાત્રસિદ્ધૌ કશ્ચિદુપયોગઃ, પ્રવૃત્તેરનઙ્ગત્વાદિતિ સર્વમસમઞ્જસમ્ ॥
અત્રોચ્યતે । ન વયં સાક્ષાત્સર્વજ્ઞસત્તાપ્રતિજ્ઞાયાં હેતુવ્યાપારમનુમન્યામહે । ભૂધરાધીનવહ્નિસત્તાવત્ । કિન્તુ ચતુરાર્યસત્યાકારસ્વરૂપે ધર્મિણિ સ્ફુટાભત્વસ્ય સાધ્યસ્યાયોગવ્યવચ્છેદાર્થં પર્વતે ઽગ્નિમાત્રાયોગવ્યવચ્છેદવત્ । સ્ફુટાભત્વં તુ કામિન્યાકારાદિદૃષ્ટાન્તે દૃષ્ટમેવ । તચ્ચ પર્વતીયાગ્નિવત્ । પક્ષધર્મતાબલતઃ સત્યચતુષ્ટયાધિકરણં સિધ્યત્ સર્વજ્ઞતામાચક્ષ્મહે ।
યથોક્તમ્
ઇત્યભ્યાસબલાત્ પરિસ્ફુટદશાકોટિઃ સ્ફુરત્ સંભવી
હેયાદેયતદઙ્ગલક્ષણગુણઃ સર્વજ્ઞતા સૈવ નઃ ॥ ઇતિ ।
તદત્રાભ્યાસસહિતચતુરાર્યસત્યાકારઃ સમગ્રો ધર્મી સામગ્ર્યમભ્યાસવિશિષ્ટચેતોગુણત્વમાત્રં હેતુઃ સ્ફુટીભાવયોગ્યતાસાધ્યમ્ । યથા સાગ્નિત્વાનગ્નિત્વસન્દેહે (#નિબન્ધ્ 5#) પર્વતાત્મા પ્રમાણપ્રતીતો ધર્મી । તથાત્રાપિ સર્વજ્ઞત્વાસર્વજ્ઞત્વવિવાદે ઽહિ પ્રત્યાત્મવિદિતઃ સત્યચતુષ્ટયાકારો ધર્મી । તસ્માત્ સ્ફુટાભત્વેન સાધ્યેન દૃષ્ટાન્તે વ્યાપ્તિસિદ્ધેરસ્ત્યેવ તત્પ્રતિબદ્ધલિઙ્ગનિશ્ચયઃ । સાધ્યસન્દેહે ઽપિ ધર્મિણશ્ચતુરાર્યસત્યાકારસ્ય સિદ્ધેર્ન ત્રિવિધદોષજાતેરવસરઃ । યોગ્યતાયાઃ પ્રસાધનેન ચ કારણાત્ કાર્યપ્રતીતાવનૈકાન્તિકત્વમિત્યપ્યનભ્યુપગમપ્રતિહતમ્ । યોગ્યતા ચ સાન્તરૈવ સાધ્યતે । ઇયં ચ ન ગમયતુ નામૈકાન્તતઃ કાર્યસત્ત્વમ્ । અનુપપદ્યમાનં પુનરસ્ય સંભવમાક્ષિપત્યેવ । તદા ભાવિનિ કાર્યે સન્દેહે ઽપિ કારણયોગ્યતા નિશ્ચીયત એવ । બ્રીહ્યાદૌ ભાવિફલાનિશ્ચયેપિ યોગ્યતાનિશ્ચયેન પ્રવૃત્તેઃ । અન્યથા શિલાશકલાદેરપ્યુપાદાનપ્રસઙ્ગઃ ।
તજ્જાતીયસ્ય શરાવસ્થપઙ્કોપ્તસ્ય સામર્થ્યમુપલબ્ધમિતિ ચેત્ । અત્રાપિ કામિન્યાકારે ભાવનાજાતીયસ્ય સ્ફુટીભાવકરણયોગ્યતા દૃષ્ટેતિ સમાનમ્ ।

એવં યોગ્યતામાત્રસાધનેનૈવ કૃતાર્થઃ સાધનવાદી । સર્વજ્ઞકારણભાવાત્તદભાવવાદિનાં નિર્દલનાત્ । કાર્યસ્ય વ ત્રૈકાલિકસ્ય સમ્ભાવનાપ્રસાધનાત્ । મુત્ત્ક્યર્થિનાં ચ પ્રવૃત્તેરવિરોધાત્ । વાદિનો ઽપિ તન્માત્રસાધનસ્યાભિપ્રેતત્વાત્ । અતએવ કઃ પ્રસ્તાવઃ સર્વજ્ઞસત્તાવિવાદે સ્ફુટીભાવસાધનસ્યેત્યાદ્યપ્યનવકાશમ્ । સર્વજ્ઞશબ્દેન સ્ફુટીભાવયોગ્યતાયા વિવક્ષિતત્વાત્ । તથા કાર્યકારણપ્રતીતિરપિ સંભવત્યેવ । તથા હિ કામિન્યભ્યાસસન્તતિસહચારિ સંભ્રમકાયવચોદર્શનમેવ કામિન્યાકારસ્ય તદ્ભાવનાયાશ્ચ દર્શનમ્ । તથાભૂતકાયવચો ઽદર્શનમેવ ભાવનાયા અદર્શનમ્ । એવં સ્ફુટપ્રતિભાસસન્તતિસહચારિવિશિષ્ટકાયવચોદર્શનં સ્ફુટપ્રતિભાસદર્શનમ્ । તથાવસ્થિતકાયવચો ઽદર્શનમેવ સ્ફુટપ્રતિભાસાદર્શનમિત્યસ્ત્યેવ પ્રસ્તુતે ઽપિ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભતઃ કાર્યકારણભાવપ્રતીતિઃ । ઇયં ચ તથાવસ્થકામાતુરશરીરવચનગ્રહણે તદેકદેશભૂતયુવત્યાકારાભ્યાસસ્ફુટપ્રતિભાસગ્રહણવ્યવસ્થા વ્યાવહારિકેણાવશ્યં સ્વીકર્તવ્યા । અન્યથા ચિત્યચૈત્યરૂપરસગન્ધસ્પર્શપરમાણુપુઞ્જાદ્યાત્મકસ્ય કુમ્ભકારઘટપ્રદેશાદેરપિ રૂપૈકદેશગ્રાહકં ચક્ષુઃપ્રત્યક્ષં ન સમુદાયવ્યવસ્થાપકમિતિ સર્વવ્યાવહારિકપ્રમાણોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ । તથા બાહ્યઘટકામિન્યાદીનાં શક્તિકૃતસ્ય મહતો જાતિભેદસ્ય સંભવાદન્યજાતીયવ્યાપ્તિગ્રહે ઽન્યજાતીયાદ્ બુદ્ધિમદનુમાનમયુક્તમ્ । સંકલ્પારૂઢાનાં તુ જલજ્વલનયુવત્યાકારાદીનાં બાહ્યત્વેનાધ્યસ્તાનામપિ વિજ્ઞાનૈકસ્વરૂપતયૈકજાતીયત્વમસ્તીતિ ભાવનાસહિતાકારમાત્રેણૈવ વૈશદ્યવ્યાપ્તિરસ્તુ ॥
ન ચ સ્વપ્ને સ્ફુટતાવ્યભિચારઃ । ભાવનાસિદ્ધલક્ષણયોર્હેત્વોર્જાતિભેદે તત્કાર્યયોરેકત્વાભિમાને ઽપિ જાતિભેદસ્યાવશ્યં સ્વીકર્તવ્યત્વાત્ । દૃશ્યતે હિ સિદ્ધસાધ્યા વૈશદ્યજાતિરનપેક્ષ્ય વિપરીતભાવનાં નિદ્રાવિચ્છેદે વિચ્છિદ્યમાના । ભાવનાભાવિની તુ ન વિના વિપક્ષાભ્યાસં જાગ્રતો ઽપિ યદાહુઃ
(#નિબન્ધ્ 6#)
સ્વપ્ને ઽપિ સ્ફુટતા તથૈવ ન તથાપ્યેકત્વમેવાનયોર્
અ પ્રાકારસમત્વમેવ સમતાં જાતેઃ સમામંગતિ ।
અન્યન્નિધનિરોધબાધ્યમિતરદ્બાધ્યં પ્રયત્નૈઃ પુનર્
વૈશદ્યં વિપરીતભાવનબલાન્ નૈર્ઘૃણ્યભેદે યથા ॥ ઇતિ ॥
યદપિ ઘટાદિકતિપયજ્ઞાને ઽપિ સર્વજ્ઞઃ સ્યાદિત્યુક્તમ્ । તત્રાપિ
ઘટાદિપ્રકૃતાશેષવેદને ઽપિ ભયં ભવાદ્
ધીયેત્ યદિ કો દોષઃ સો ઽપિ સર્વજ્ઞતાં વ્રજેત્ ।
સંસારદુઃખમોક્ષાય સ્પૃહયન્તો વયં પુનર્
ભજેમ તદુપાયજ્ઞં સ્થાતું તદ્ગીતવર્ત્મનિ ॥
ઇત્યુત્તરં દ્રષ્ટવ્યમ્ । તથા સત્તામાત્રે વિપ્રતિપન્નાન્ પ્રતિ સત્તૈવ કેવલા પ્રસાધિતા । વિશેષજિજ્ઞાસાયાં તુ પ્રમાણોપપન્નક્ષણિકનૈરાત્મ્યવાદિન એવ સુગતસ્ય ભગવતઃ સર્વજ્ઞતા ।
અત એતદપિ નિરસ્તં યદાહ ભટ્ટઃ
સુગતો યદિ સર્વજ્ઞઃ કપિલો નેતિ કા પ્રમા ।
અથોભાવપિ સર્વજ્ઞૌ મતભેદઃ કથં તયોઃ ॥ ઇતિ ॥
તસ્માત્
ઉક્તક્રમેણ મુનિરાજનયે પ્રમાયાઃ શક્તિર્વ્યનક્તિ ગતિમપ્રમિતાં કૃપાં ચ ।
અન્યત્ર તુ દ્વયમુદસ્તમદો ઽસ્તમાને તેનૈક એવ શરણં સ નિરાત્મવાદી ॥
ઇતિ વિશેષસિદ્ધિરપ્યનવદ્યેતિ સર્વમનાકુલમાકુલાધયઃ પરે ન પ્રતિપદ્યન્તે । સાધને ઽસ્મિન્નવદ્યે ઽપિ દુર્નીતિદહનદગ્ધબુદ્ધયઃ પુનરપ્યેતદાચક્ષતે । બાધકપ્રમાણસદ્ભાવાત્ સર્વજ્ઞસ્યાસદ્વ્યવહારો યુક્તઃ સદ્વ્યવહારપ્રતિષેધો વા પ્રસાધકપ્રમાણાભાવાદ્વેતિ ॥
અત્ર વિચાર્યતે કિં પુનરસ્ય ભગવતો બાધકં પ્રમાણં પ્રત્યક્ષમનુમાનં શબ્દાદિકં વેતિ વિકલ્પાઃ ॥
ન તાવત્ પ્રત્યક્ષમ્ । પ્રત્યક્ષં હિ કેવલપ્રદેશાદૌ પ્રવર્તમાનં સ્વપ્રવૃત્તિયોગ્યમેવ તત્ર વસ્તુ પ્રતિષેધતિ । ન વસ્તુમાત્રમ્ । ન ચ સર્વજ્ઞસ્ય પ્રત્યક્ષપ્રવૃત્તિયોગ્યતાસ્તિ । સ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટત્વાત્તસ્ય ॥
(#નિબન્ધ્ 7#)

સ્યાદેતત્ । ન વયં પ્રત્યક્ષં પ્રવર્તમાનમભાવં સાધયતીતિ બ્રૂમઃ । કિં તર્હિ । નિવર્તમાનમ્ । તથા હિ યત્ર વસ્તુનિ પ્રત્યક્ષસ્ય નિવૃત્તિસ્તસ્યાસદ્ભાવઃ । યથા શશવિષાણાદેઃ । યત્ર તુ પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રવૄત્તિસ્તસ્ય સદ્ભાવો યથા ઘટાદેઃ । અસ્તિ ચ સર્વજ્ઞે પ્રત્યક્ષનિવૃત્તિઃ । તદસ્યાપ્યભાવઃ કેન નિવાર્યત ઇતિ ॥
ઉચ્યતે । નિવર્તમાનં પ્રત્યક્ષમભાવં સાધયતીતિ કો ઽર્થઃ । કિં પ્રત્યક્ષસ્ય યા નિવૃત્તિસ્તતો ઽભાવસિદ્ધિઃ, નિવૃત્તિસહિતાદ્વા પ્રત્યક્ષાત્, નિવૃત્તાદ્વા પ્રત્યક્ષાદિતિ ।
નાદ્યઃ પક્ષઃ । સત્યપિ વસ્તુનિ પ્રત્યક્ષનિવૃત્તેરુપલભ્યમાનાયા વસ્ત્વભાવનિય તત્વાસિદ્ધેઃ ॥
નાપિ દ્વિતીયઃ । સ્વાભાવેન સહ કસ્યચિત્ સાહિત્યાનુપપત્તેઃ । અન્યથા તન્નિવૃત્તત્વાનુપપત્તેઃ ॥
ન ચ તૃતીયઃ । તથા હિ નિવૃત્તાત્ પ્રત્યક્ષાદભાવસિદ્ધિરિત્યસતઃ પ્રત્યક્ષાદિત્યુક્તં ભવતિ । ન ચાસતો હેતુભાવઃ સંભવતિ । સર્વસામર્થ્યવિરહલક્ષણત્વાત્તસ્ય । ન હિ તચ્ચ નાસ્તિ તેન ચ પ્રતિપત્તિરિતિ ન્યાય્યમ્ । અતો ન તાવત્ પ્રત્યક્ષં સર્વજ્ઞબાધકમ્ ॥
નાપ્યનુમાનમ્ । તદ્ધિ ત્રિવિધલિઙ્ગજત્વેન ત્રિવિધમ્ । તત્ર કાર્યસ્વભાવયોર્વિધિસાધનત્વાત્, પ્રતિષેધે સાધ્યે ઽનવસરઃ । ન ચ દૃશ્યાનુપલમ્ભઃ તત્પ્રભેદો વા કાર્યાનુપલબ્ધ્યાદિર્યોગ્યાનુપલમ્ભો વા પરાભિમતો ઽત્ર પ્રમાણમ્ । સર્વજ્ઞતાયાઃ સ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટત્વેનાદૃશ્યત્વાત્ ॥
નનુ કારણાનુપલમ્ભાદેવ સર્વજ્ઞતાપ્રતિષેધઃ સિધ્યતિ । તથા હિ તત્કારણમિન્દ્રિયવિજ્ઞાનં વા માનસં વા ભાવનાબલજં વા । ભાવનાબલજમપિ ચાક્ષુષં વા, માનસં વેતિ વિકલ્પાઃ ।
તત્ર ન તાવચ્ચક્ષુરિન્દ્રિયવિજ્ઞાનમશેષાર્થગ્રાહિ । તસ્ય પ્રતિનિયતાર્થવિષયત્વાત્ । દેશાન્તરે કાલાન્તરે [ચ] તથૈવ પ્રતિનિયમઃ । અન્યથા હેતુફલભાવાભાવપ્રસઙ્ગાત્ । અનેકેન્દ્રિયવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાચ્ચ । તથા ચ કારિકા
એકેન્દ્રિયપ્રમાણેન સર્વજ્ઞો યેન કલ્પ્યતે ।
નૂનં સ ચક્ષુષા સર્વાન્ રસાદીન્ પ્રતિપદ્યતે ॥
યજ્જાતીયૈઃ પ્રમાણૈશ્ચ યજ્જાતીયાર્થદર્શનમ્ ।
ભવેદિદાનીં લોકસ્ય તથા કાલાન્તરે ઽપ્યભૂત્ ॥ ઇતિ ॥
તતશ્ચૈવં પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ ।
બુદ્ધચક્ષુર્નાતીતાદિવિષયમ્ ।
ચક્ષુસ્ત્વાત્ ।
સ્મદાદિચક્ષુર્વત્ ।
(#નિબન્ધ્ 8#)
અચક્ષુર્વા ।
અતીતાદિવિષયત્વાત્ ।
શબ્દવત્ ।
ઇતિ સર્વમેતત્ શ્રોત્રાદાવપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ન ચક્ષુરાદિપ્રકર્ષઃ સ્વાર્થમતિક્રમ્ય દૃષ્ટ ।
કારિકા
યત્રાપ્યતિશયો દૃષ્ટઃ સ સ્વાર્થાનતિલઙ્ઘનાત્ ।
દૂરસૂક્ષ્માદિવૃત્તૌ સ્યાન્ન રૂપે શ્રોત્રવૃત્તિતઃ (?તા) ॥
બૃહટ્ટીકા ચ
શ્રોત્રગમ્યેષુ શબ્દેષુ દૂરસૂક્ષ્મોપલબ્ધિતઃ ।
પુરુષાતિશયો દૃષ્ટો ન રૂપાદ્યુપલમ્ભનાત્ ॥
ચક્ષુષાપિ ચ દૂરસ્થસૂક્ષ્મરૂપોપલમ્ભનમ્ ।
ક્રિયતે ઽતિશયપ્રાપ્ત્યા ન તુ શબ્દાદિદર્શનમ્ ॥
ન ચૈતદ્ વક્તવ્યમ્ । યદિ નામૈકૈકેનેન્દ્રિયેણ તજ્જ્ઞાનેન વા સર્વસ્યાગ્રહણં તથાપિ પઞ્ચભિરિન્દ્રિયૈસ્તજ્જ્ઞાનૈર્વા સ્વસ્વવિષયપ્રવૃત્તૈરેવાતિશયપ્રાપ્તૈર્ભવિષ્યતીતિ । એકૈકસ્યાપિ નિઃશેષસ્વવિષયગ્રહણાદર્શનાત્ । પરચિત્તાદ્યતીન્દ્રિયાણાં ગ્રહણા(ભાવા) ચ્ચ । તદેવમિન્દ્રિયમિન્દ્રિયવિજ્ઞાનં વા નાશેષગ્રાહીતિ ન પ્રથમઃ પક્ષઃ ॥
નાપિ દ્વિતીયઃ । તથા હિ યદ્યપિ તન્માનસં સર્વાર્થવિષયં તથાપિ ન તસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણાર્થગ્રહણે વ્યાપારો ઽસ્તિ । મનસો બહિરસ્વાતન્ત્ર્યાત્ । અન્યથાન્ધવધિરાદ્યભાવપ્રસઙ્ગઃ । તેષામપિ મનસો ભાવાત્ । પારતન્ત્ર્યે ચેન્દ્રિયજ્ઞાનપરિગૃહીતાર્થવિષયત્વાદતીતાનાગતદૂરસૂક્ષ્મવ્યવહિતપરચિત્તાદેરર્થસ્યેન્દ્રિયપરિજ્ઞાનાગોચરસ્ય મનસા પરિચ્છેદો ન પ્રાપ્નોતીતિ કથં સર્વજ્ઞતા ॥
ન ચ ભાવનાબલજં સર્વાર્થગ્રાહીતિ તૃતીયઃ પક્ષઃ । તથા હિ તદ્ભાવનાબલજમપિ યદીન્દ્રિયાશ્રિતમિતિ ચતુર્થઃ પક્ષઃ, તદા સો ઽસઙ્ગતઃ । ઇન્દ્રિયસ્ય તજ્જ્ઞાનસ્ય ચ નિયતવિષયવિષયત્વપ્રતિપાદનાત્ ॥
અથ ભાવનાબલેન તથાવિધમુત્પન્નં મનોવિજ્ઞાનં સર્વાર્થગ્રાહીતિ પઞ્ચમઃ પક્ષઃ । તદાન્વર્થત્વાત્ પ્રત્યક્ષશબ્દસ્ય તસ્ય ચ ભાવનાબલાવલમ્બિનો ઽપ્યનક્ષજત્વાત્ નાર્થસાક્ષાત્કારિત્વમસ્તીતિ પ્રતિપાદનીયમ્ । કિં ચ સ્વવિષયસીમાનમનતિપત્યૈવ પ્રકર્ષો ઽપિ દૃશ્યતે । ન તુ સર્વવિષયત્વેનેતિ । કથં તેનાપિ સકલાર્થજાતાદિવેદનમ્ । યતો ન કસ્યચિદભ્યાસે ઽપ્યતીન્દ્રિયાર્થદર્શિત્વમુપલબ્ધમ્ ॥
બૃહટ્ટીકા
યે ઽપિ સાતિશયા દૃષ્ટાઃ પ્રજ્ઞામેધાબલૈર્નરાઃ ।
સ્તોકસ્તોકાન્તરત્વેન ન તે ઽતીન્દ્રિયદર્શનાઃ ॥
(#નિબન્ધ્ 9#)
પ્રાજ્ઞો ઽપિ ચ નરઃ સૂક્ષ્માનર્થાન્ દ્રષ્ટું ક્ષમો ઽપિ સન્ ।
સજાતીરનતિક્રામન્નાતિશેતે પરાનપિ ॥
એકાવવરકસ્થસ્ય પ્રત્યક્ષં યત્પ્રવર્તતે ।

શક્તિસ્તત્રૈવ તસ્ય સ્યાન્નૈવાવવરકાન્તરે ॥
યે ચાર્થા દૂરવિચ્છિન્ના દેશપર્વતસાગરૈઃ ।
વર્ષદ્વીપાન્તરૈર્યે ચ કસ્તાન્ પશ્યેદિહૈવ સન્ ॥
અત્ર વર્ષઃ કાલવિશેષઃ ।
એવં શાસ્ત્રવિચારેષુ દૃશ્યતે ઽતિશયો મહાન્ ।
ન તુ શાસ્ત્રાન્તરજ્ઞાનં તન્માત્રેણૈવ સિધ્યતિ ॥
જ્ઞાત્વા વ્યાકરણં દૂરં બુદ્ધિઃ શબ્દાપશબ્દયોઃ ।
આકૃષ્યતે ન નક્ષત્રતિથિગ્રહણનિર્ણયે ॥
જ્યોતિર્વિચ્ચ પ્રકૃષ્ટો ઽપિ ચન્દ્રાર્કગ્રહણાદિષુ ।
ન ભવત્યાદિશબ્દાનાં સાધુત્વં જ્ઞાતુમર્હતિ ॥
તથા વેદેતિહાસાદિજ્ઞાનાતિશયવાનપિ ।
ન સ્વર્ગદેવતાપૂર્વપ્રત્યક્ષીકરણે ક્ષમઃ ॥
દશહસ્તાન્તરં વ્યોમ્નો યે નામોત્પ્લુપ્ય ગચ્છતિ ।
ન યોજનમસૌ ગન્તું શક્તો ઽભ્યાસશતૈરપિ ।
તસ્માદતિશયજ્ઞાનૈરતિદૂરગતૈરપિ ।
કિઞ્ચિદેવાધિકં જ્ઞાતું શક્યતે નત્વતીન્દ્રિયમ્ ॥
ઇતિ ॥
પ્રત્યક્ષસૂત્રે તુ કાશિકાકારઃ પરમતમાશઙ્ક્યાહ, તન્ન, અવગતવિષયત્વાદ્ ભાવનાયાઃ । ન ચાકસ્માદવગતેરૂત્પત્તિઃ સંભવતિ । સર્વોત્પત્તિમતાં કારણવત્ત્વાત્ । અથ પ્રમાણાન્તરાવગતં ભાવ્યતે । કિં ભાવનયા । તત એવ તત્સિદ્ધેઃ । કિં ચ તત્પ્રમાણમ્ । ન તાવદનુમાનં ધર્માધર્મયોઃ પૂર્વમગ્રહણેન તદ્વયાપ્તલિઙ્ગસંવેદનાસંભવાત્ । જગદ્વૈવિધ્યાર્થાપત્તેરપિ હિ કિમપિ કારણમસ્તીતિ એતાવદુન્નીયતે । ન તુ કશ્ચિદ્વિશેષઃ । ન ચાનિર્દિષ્ટવિશેષવિષયા ભાવના ભવતિ । યોગશાસ્ત્રેષ્વપિ હિ વિશેષા એવ ધ્યેયતયોપદિશ્યન્તે ।
ધ્યેય આત્મા પ્રભુર્યો ઽસૌ હૃદિ દીપ ઇવ સ્થિતઃ ।
ઇત્યાદિભિઃ ।
આગ(મ)માનાત્તર્હિ અવગતં ભાવયિષ્યતે । યદિ પ્રમાણાત્તદા તત એવાવગતેઃ । કિં ભાવનયા । હાનોપાદાનાર્થં હિ વસ્તુ જિજ્ઞાસ્યતે । તે ચ તત એવ સિદ્ધે (#નિબન્ધ્ 10#) ઇતિ વ્યર્થા ભાવના । કારુણિકો ઽપિ હિ ધર્માગમાનેવ શિષ્યેભ્યો વ્યાચક્ષીત । ન ભાવનાભેદમનુભવેત્ ।
અથ વિપ્રલમ્ભભૂયિષ્ઠત્વાદાગમાનાં પ્રમાણમાગમો ન વેતિ વિચિકિત્સમાનો ભાવનયા જિજ્ઞાસતે । તન્ન । તતો ઽપિ તદસિદ્ધેઃ । ભાવનાવલપરિનિષ્પન્નમપિ જ્ઞાનમનાશ્વસનીયાર્થમેવ । અભૂતસ્યાપિ ભાવ્યમાનસ્યાપરોક્ષાર્થવત્ પ્રકાશનાત્ । યથા હિ તૈરેવોક્તમ્
તસ્માદ્ ભૂતમભૂતં વા યદ્ યદેવાભિભાવ્યતે ।
ભાવનાપરિનિષ્પત્તૌ તત્ સ્ફુટા કલ્પધોઃ ફલમ્ ॥
અપિ ચ ભાવનાબલજમપ્રમાણમ્ । ગૃહીતગ્રહણાત્ । યાવદેવ હિ ગૃહીતં તાવદેવ ભાવનયા વિષયીક્રિયતે । માત્રયાપ્યધિકં ન ભાવના ગોચરયતિ । યોગાભ્યાસાહિતસંસ્કારપાટવનિમિત્તા હિ સ્મૃતિરેવ ભાવનેતિ ગીયતે । સા ચ ન પ્રમાણમિતિ સ્થિતમેવ । ન ચ તદુત્તરકાલં સાક્ષાત્કારિજ્ઞાનમુદેતીતિ પ્રમાણમસ્તિ । ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષમન્તરેણાર્થસાક્ષાત્કારસ્ય ક્વચિદદર્શનાત્ । યોગિનાં ધર્માધર્મયોરપરોક્ષપ્રતિભાસં જ્ઞાનં નાસ્તિ, ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષાભાવાદસ્મદાદિવત્ ॥
વાચસ્પતિસ્તુ કણિકાયામાહ । સત્યં શ્રુતાનુમાનગોચરચારિણી ભાવના વિશદાભજ્ઞાનહેતુરિતિ નાવજાનીમહે । કિન્તુ યદ્વિષયજાતં તદેવ વિશદપ્રતિપત્તિગોચરઃ । ન જાતુ રૂપભાવનાપ્રકર્ષો રસવિષયવિજ્ઞાનવૈશદ્યાય કલ્પતે ।
નનુ ન વિષયાન્તરવૈશદ્યહેતુભાવં ભાવનાયાઃ સંગિરામહે । કિન્તુ શ્રુતાનુમાનવિષયવૈશદ્યહેતુતામેવ । તદ્વિષયશ્ચ સમસ્તવસ્તુનૈરાત્મ્યમિતિ તદ્ભાવનાપ્રકર્ષઃ સમસ્તવસ્તુનૈરાત્મ્યં વિશદયન્ સમસ્તવસ્તુવિશદતામન્તરેણ તદનુપપત્તેઃ સમસ્તવસ્તુવૈશદ્યમાવહતીત્યુક્તમ્ ।
સત્યમુક્તમ્ । અયુક્તં તુ તત્ । તથા હિ નાગમાનુમાનગોચરત્વં નિરાત્મનાં વસ્તુભેદાનાં પરમાર્થસતામ્ । નહિ તે એતેષામન્યનિવૃત્તિમાત્રાવગાહિની પરમાર્થસત્સ્વલક્ષણં ગોચરયિતુમર્હતઃ । નાપિ તદ્વિષયા ભાવના । તદગ્રાહ્યમપિ સ્વલક્ષણં તદધ્યવસેયતયા તદ્વિષય ઇતિ તદ્યોનિરપિ ભાવના તદ્વિષયેતિ તત્પ્રકર્ષસ્તદ્વૈશદ્યહેતુરિતિ ચેત્ । ન । તદધ્યવસેયસ્યાપિ પરમાર્થસત્વાભાવાત્ । તથા હિ યદનુમાનેન ગૃહ્યતે યચ્ચાધ્યવસીયતે તે દ્વે અપ્યન્યનિવૃત્તી, ન વસ્તુની । સ્વલક્ષણાવગાહિત્વે ઽભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસાનુપપત્તેઃ ॥
મા ભૂત્તયોઃ સ્વલક્ષણં વિષયઃ । તત્પ્રભવભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજન્મનસ્તુ (#નિબન્ધ્ 11#) વિશદાભસ્ય ચેતસો ભવિષ્યતિ । કામિનીવિકલ્પપ્રભવભાવનાપ્રકર્ષાદિવ કામાતુરસ્ય કામિનીસ્વલક્ષણસાક્ષાત્કારઃ । કરિકુમ્ભકઠોરકુચકલશહારિણિ હરિણશાવલોલલોચને ચમ્પકદલાવદાતગાત્રલતે લાવણ્યસરસિ નિરન્તરલગ્નલલિતદોઃકન્દલીમૂલ માલિઙ્ગનમઙ્ગને પ્રેયસિતરે પ્રયચ્છ । સઞ્જીવય જીવિતેશ્વરિ, પતિતો ઽસ્મિ તવ ચરણનલિનયોરિતિવચનકાયચેષ્ટયોરુપલબ્ધેઃ । અસ્તિ ચ વિકલ્પાવિકલ્પયોઃ કથઞ્ચિત્ સમાનવિષયતેતિ નાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ । સત્યમ્ । સંભવત્યયમનુભવો ન પુનરસ્યાર્થે પ્રામાણ્યસંભવઃ । અતદુત્પત્તેરતદાત્મનસ્તદવ્યભિચારનિયમાયોગાત્ । અતાદાત્મ્યં ચાર્થસ્ય વિજ્ઞાનાદતિરેકાત્ । અનતિરેકે ઽપિ ચ વિજ્ઞાનાનામન્યોન્યસ્ય ભેદાદતાદાત્મ્યાત્ । એકસ્ય વિજ્ઞાનસ્યેતરવિજ્ઞાનવેદનાનુપપત્તેઃ । વિજ્ઞાનસ્વલક્ષણૈકત્વાભ્યુપગમે ચ તન્નિત્યમેકમદ્વિતીયં બ્રહ્માભ્યસનીયમિતિ ક્ષણિકનૈરાત્મ્યાભ્યાસાભ્યુપગમો દત્તજલાઞ્જલિઃ પ્રસજ્યેત । તન્ન તાદાત્મ્યાત્તસ્યાવ્યભિચારઃ । નાપિ તત્કાર્યત્વાત્ । ભાવનાપ્રકર્ષકાર્યં ખલ્વેતન્ન વિષયકાર્યમ્ । યદ્યુચ્યેત પારમ્પર્યેણ તત્કાર્યમનુમાનવત્ । યથા હિ વહ્નિસ્વલક્ષણાદ્ધૂમસ્વલક્ષણમ્ । તતો ધૂમાનુભવસ્તતો દહન વિકલ્પઃ, તતશ્ચાનુમાનમુત્પન્નમિતિ પારમ્પર્યેણ વહ્નિપ્રતિબન્ધાત્ પ્રાપકં ચ વહ્નેર્દાહપાકકારિણઃ તથેદમપિ અનુમાનજનિતભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજં પારમ્પર્યેણાર્થપ્રસૂત તયા તદવ્યભિચારનિયમાત્તત્ર પ્રમાણમિતિ । તત્ કિમનુમાનેન વહ્નિં વ્યવસ્થાપ્ય ભાવયતો યદ્વહ્નિવિષયમતિવિશદવિજ્ઞાનં તત્પ્રમાણમિતિ । ઓમિતિ બ્રુબાણસ્ય પર્વતનિતમ્બારોહણે સતીન્દ્રિયસન્નિકર્ષજન્મનો દહનવિજ્ઞાનસ્ય ભાવનાધિપત્ય વિશદાભવિજ્ઞાનેન સહ સંવાદનિયમપ્રસઙ્ગઃ । વિસંવાદશ્ચ બહુલમુપલભ્યતે । લક્ષણયોગિનિ ચ વ્યભિચારસંભવે તલ્લક્ષણમેવ બાધિતમિતિ વિશદાભમપિ પ્રાતિભમિવ સંશયાક્રાન્તમપ્રમાણમ્ । તદ્ભાવનાયા ભૂતાર્થત્વં ન તજ્જવિશદાભ વિજ્ઞાનપ્રામાણ્યહેતુઃ, વ્યભિચારાત્ । એવઞ્ચ પ્રાસર્પકસ્યેવ સક્તુકર્કરીપ્રાપ્તિમૂલલાભમનોરથપરમ્પરાહિતો દ્વવિણસંભારસાક્ષાત્કારસ્તથાગતસ્ય નિરાત્મકસમસ્તવસ્તુસાક્ષાત્કાર ઇત્યાપતિતમ્ । સર્વાર્થવસ્તુભાવનાપરિકર્મિતચિત્તસન્તાનવર્તિવિજ્ઞાનં પ્રત્યાલમ્બનપ્રત્યયત્વમર્થમાત્રસ્ય ।

તથા ચ તદુત્પત્તેઃ તદવ્યભિચારનિયમ ઇતિ ચેત્ । ન । અર્થસ્ય હ્યાલમ્બનપ્રત્યયત્વવિજ્ઞાનં પ્રતીન્દ્રિયાપેક્ષત્વેન વ્યાપ્તમ્ । તચ્ચાસ્માત્સ્વવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યા (#નિબન્ધ્ 12#) વ્યાવર્તમાનમાલમ્બનપ્રત્યયતામપ્યર્થસ્ય નિવર્તયતિ । ન ખલ્વિન્ધનવિશેષો ધૂમહેતુરિતિ વિનાપિ દહનં સહસ્રેણાપિ સંસ્કારૈર્ધૂભમાધતે । તદાધાને વા સમસ્તકાર્ય હેત્વનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ । ભાવનાયાશ્ચ ભૂતાર્થાયા અર્થાનપેક્ષાયા એવ વિશદવિજ્ઞાનજનનસામર્થ્યમુપલબ્ધ કામાતુરાદિવર્તિન્યા ઇતિ ભૂતાર્થાપિ તન્નિરપેક્ષૈવ સમર્થેતિ નાર્થસ્યાલમ્બનપ્રત્યયત્વં શક્યાવગમમ્ । અપિ ચ આલમ્બનપ્રત્યયા અપિ ત એવાસ્ય ક્ષણા યુજ્યન્તે, યે તસ્ય પુરસ્તાત્તના અવ્યવધાનાસ્તથા ચ ત એવાસ્ય ગ્રાહ્યા ન પુનઃ પૂર્વતરાઃ । તત્કાલા અનાગતાશ્ચેતિ ન સર્વવિષયતા । અથ દૃશ્યમાના ધાતુત્રયપર્યાપન્નાઃ પ્રાણભૃતો જન્માન્તરપરિવર્તોપાત્તાતીતાનાગતસ્કન્ધકદમ્બકોપાદાનોપાદેયાત્માન ઇતિ તદ્દર્શનં દૃશ્યમાનતાદાત્મ્યેન તદ્વિશેષણતયાતીતાનાગતમપિ ગોચરયતિ । ન ચાસ્મદાદિદર્શનસ્યાપિ તથાત્વપ્રસઙ્ગઃ, રાગાદિમલાવૃતત્વાત્ । તસ્ય ચ ભગવતો નિર્મૃષ્ટનિખિલક્લેશોપક્લેશમલં વિજ્ઞાનમનાવરણં પરિતઃ પ્રદ્યોતમાન માલમ્બનપ્રત્યયં સર્વાકારં ગોચરયેત્ । તસ્ય ચ સાક્ષાત્ પરમ્પરયા ચ કથઞ્ચિત્ સર્વેણ સંબન્ધાદ્ દેશ્કાલવિપ્રકીર્ણવસ્તુમાત્રવિશિષ્ટસ્વભાવતયા તથૈવ ગોચરયેત્ । ન ચૈતત્ સર્વગ્રહણમન્તરેણેતિ સર્વવિષયમસ્ય વિજ્ઞાનમનાવરણં સિદ્ધમ્ ।
તદનુપપન્નમ્ । વિચારાસહત્વાત્ । તથા હીયમાલમ્બનપ્રત્યયસ્ય સર્વવિશિષ્ટાત્મતા ભાવિકી ન વા । ભાવિકી ચેત્ । ન તાવત્સર્વસ્મિન્નાલમ્બનપ્રત્યયે ચૈકા સંભવતિ । એકસ્યાનેકવૃત્તિત્વાનુપપત્તેઃ । નાના ચેત્ । આલમ્બનપ્રત્યયાશ્ચ સર્વે ચેતિ તત્ત્વમ્ । તથા ચ ન સંબન્ધ ઇતિ ન તદ્ગ્રહણે સર્વગ્રહણમ્ । વિકલ્પારોપિતતયા ત્વવિકલ્પકં સમસ્તવસ્તુવિષયં સર્વત્ર પ્રતીયત ઇતિ સુભાષિતમ્ । સ્વાલમ્બનપ્રત્યયમાત્રગોચરમેવાવિકલ્પકં સમસ્તવસ્તુવિશિષ્ટાલમ્બનાધ્યવસાયજનનમ્ । તેનાધ્યવસાયાનુગતવ્યાપારમવિકલ્પકમપિ સમસ્તવસ્તુવિષયં ભવતિ ।
યદાહ
વ્યવસ્યન્તીક્ષણાદેવ સર્વાકારાન્મહાધિયઃ ।
ઇતિ ચેત્ । અથ કતિપયવસ્ત્વાલમ્બનાનુભવસ્ય કુતસ્ત્ય એષ મહિમા યતઃ સમસ્તવસ્ત્વવસાય ઇતિ । રાગાદ્યાવરણવિગમાદિતિ ચેત્ । તર્હિ યથાવદ્ વસ્તૂનિ પશ્યેત્ । ન પુનરસ્માદપાર્થત્વમસ્યેતિ । તદયુક્તં વિકલ્પનિર્માણકૌશલમસ્ય યુજ્યેત । તત્ત્વાવરકતા હિ સુલભમલાનાં ક્લેશાદીનાં ન પુનર્વિકલ્પનિર્માણપ્રતિબન્ધતા । તસ્માદ્ ભાવનાપ્રકર્ષમાત્રજત્વાત્, અર્થાવ્યભિચારનિયમાભાવાત્, વિશદાભમપિ સંશયાક્રાન્તત્વાદપ્રમાણમપ્રત્યક્ષં ચેતિ સામ્પ્રતમ્ ॥
(#નિબન્ધ્ 13#)
યદપિ સદર્થપ્રકાશનં બુદ્ધેઃ સ્વભાવો ઽસદર્થત્વં ચાગન્તુકમિતિ, અસતિ બાધકે સદર્થત્વમેવેતિ, તદયુક્તમ્ । અનુમિતભાવિતવહ્નિવિષયવિશદાભજ્ઞાન પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ તદ્વિધસ્ય ક્વચિદ્ બાધદર્શનાદપ્રામાણ્યમિહાપિ સમાનમ્ । અન્યત્રાભિનિવેશાત્ । તદિહ યદિ વિશદાભવિજ્ઞાનહેતુત્વં ભાવનાયા વિશેષણત્રયયોગેન સાધ્યતે, તતઃ સિદ્ધસાધનમ્ । ભવતુ તથાગતસ્તથાભૂતવિજ્ઞાનવાન્ । ન ત્વેતદ્વિજ્ઞાનમસ્ય પ્રત્યક્ષમપ્રમાણત્વાત્ । તથા ચાપક્ષધર્મતયા હેતોરસિદ્ધતા । પ્રસિદ્ધધર્મણો ધર્મિણો ઽજિજ્ઞાસિતવિશેષતયા અનુમેયત્વાભાવાત્ । અથ પ્રત્યક્ષવિજ્ઞાનહેતુતા ભાવનાયાઃ પરં પ્રત્યસિદ્ધા સાધ્યતે, તથા ચ સતિ સાધ્યવિપર્યયવ્યાપ્તેર્વિરુદ્ધતા હેતોઃ, વિશેષણત્રયવત્યા અપિ ભાવનાયા વિશદાભભ્રાન્તવિજ્ઞાનજનકત્વાત્ । દૃષ્ટાન્તસ્ય ચ સાધ્યહીનત્વાત્ । યદા ચ ભૂતાર્થભાવનાજનિતત્વે ઽપિ નાસ્ય પ્રામાણ્યમભૂતાર્થત્વાત્, તદા યદુચ્યતે,
નિરુપદ્રવભૂતાર્થસ્વભાવસ્ય વિપર્યયૈઃ ।
ન બાધા યત્નવત્ત્વે ઽપિ બુદ્ધેસ્તત્પક્ષપાતતઃ ॥
ઇતિ । તદનુપપન્નમ્ । ભૂતાર્થત્વે ઽપિ હિ બુદ્ધેઃ તત્પક્ષપાતિતા ભૂતાર્થૈઃ પ્રતિપક્ષૈર્બાધો ન ભવેત્ । અભૂતાર્થા ત્વિયં સાત્મીભાવ માપન્નાપ્યાત્માત્મીયદૃષ્ટિરિવ સંભવદ્બાધા । તસ્માત્ પ્રતિપક્ષવિબૃદ્ધિમાત્રમ્ । ન ત્વાત્યન્તિકી વિવૃદ્ધિઃ સંભવતિ । યયા સમૂલકાષં કષિતા દોષા ન પુનરુદ્ભવિષ્યન્તિ । અતએવાસ્થિરાશ્રયત્વે ઽપિ અપુનર્યત્નાપેક્ષત્વે ઽપિ અસ્ય નાત્યન્તિકી નિષ્ઠા સંભવતિ । આત્માત્મીયદૃશ ઇવ વિરોધિપ્રત્યયસંભવાત્ । તત્સંભવશ્ચાભૂતાર્થત્વાત્ । શ્રુતાનુમિતવિષયં તુ પ્રત્યક્ષં ન સંભવત્યેવ । તયોઃ પરોક્ષરૂપાવગાહિત્વાત્ । પ્રત્યક્ષસ્ય ચ તદ્વિપરીતત્વાત્ । તદ્ગતભૂતાભૂતાર્થાનુવિધાયિત્વેન સ્વવિષયે શ્રુતાનુમાનજ્ઞાનાપેક્ષયા પ્રામાણ્યાનુપપત્તેશ્વ ॥
તત્ સિદ્ધમેતત્ ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજવિજ્ઞાનમપ્રત્યક્ષમર્થે ઽપ્રામાણ્યાત્ ।

યદપ્રમાણં તદપ્રત્યક્ષમર્થે ।
યથા કામાતુરસ્ય કામિનીવિજ્ઞાનમ્ ।
અપ્રમાણં ચ તત્ ।
નિતાન્તવિશદાભત્વે સતિ ભાવના (પ્રકર્ષ) જત્વાત્ ।
યન્નિતાન્તવિશદાભત્વે સતિ ભાવનાપ્રકર્ષજં વિજ્ઞાનં તદપ્રમાણમ્ ।
(#નિબન્ધ્ 14#)
યથાનુમિતભાવિતવહ્નિવિશદવિજ્ઞાનમિતિ । સમાનહેતુજત્વં સમાનરૂપતયા વ્યાપ્તમ્ ।
યદાહ
તદતદ્રૂપિણો ભાવાસ્તદતદ્રૂપહેતુજાઃ ।
ઇતિ । તદસ્ય પ્રામાણ્યં નિવર્તમાનં તુલ્યહેતુજત્વમપિ નિવર્તયતિ । ન ચૈષ ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજો ઽનિન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટાનુમિતભાવિતવહ્નિવૈશદ્યે ચ નિરાત્મકસમસ્તવસ્તુવૈશદ્યે ચ વિશિષ્યતે । ન ચ રાગાદ્યાવરણવિરહો વિશેષઃ । ન ખલ્વેતે કમ્બલાદિબદાવરકા વિજ્ઞાનસ્ય । કિં તુ તદાક્ષિપ્તમના વિવિધવિષયભેદતૃષ્ણાદિપરિપ્લુતો ન શક્નોતિ બ્બાવયિતુમિતિ ભાવનાદરમાત્ર એવ તદ્વિરહોપયોગઃ । અસ્તિ ચેહાપિ શિશિરભરસંભૃત જડિમમન્થરતરકાયકાણ્ડસ્યાનુમિતવહ્નિભાવનાભિયોગ ઇતિ ન હેતુ ભેદતઃ પ્રતિબન્ધસિદ્ધિઃ । ન ચૈકપાર્થિવાણુસમવાયિકારણજન્મભિરભિન્નૌષ્ણ્યાપેક્ષૈકવહ્નિસંયોગાસમવાયિકારણૈર્ગન્ધરસરૂપસ્પર્શૈર્નાનાસ્વભાવૈર્વ્યભિચારઃ । સામર્થ્યવૈચિત્ર્યાદેકત્વે ઽપિ પાર્થિવસ્ય પરમાણોઃ । તદ્વૈચિત્ર્યં ચ કાર્યવૈચિત્ર્યોપલમ્ભાત્ । તચ્ચ નિત્યસમવેતં નિત્યમ્, કારણસામર્થ્યપ્રક્રમેણ ચ પાર્થિવાવયવિનિ કાર્યે જાયત ઇતિ અવદાતમ્ । પરિશિષ્ટં તુ ગ્રન્થવ્યાખ્યાનસમયે વ્યાખ્યાસ્યામઃ । તદાસ્તાં તાવત્ ॥
ત્રિલોચનસ્તુ ન્યાયપ્રકીર્ણકે પ્રાહ । ઇહ કિલ દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગાખ્યાન્યાર્યાણાં સત્યાનિ ચત્વારિ । તેષાં સત્યાનાં સ્વરૂપસાક્ષાત્કારિજ્ઞાનં યોગિપ્રત્યક્ષમ્ । તત્ર દુઃખં ફલભૂતાઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ । તચ્ચ સ્વરૂપતો જ્ઞાતવ્યમ્ । ત એવ હેતુભૂતાઃ સમુદયઃ । સ ચ પ્રહાતવ્યઃ । નિઃક્લેશાવસ્થા ચિત્તસ્ય નિરોધઃ । સ ચ સાક્ષાત્કર્તવ્યઃ । તદવસ્થાપ્રાપ્તિહેતુર્નૈરાત્મ્યક્ષણિકત્વાદ્યાકારશ્ચિત્તવિશેષો માર્ગઃ । સ ચ ભાવયિતવ્ય ઇતિ સૌગતમતમ્ ।
અત્રોચ્યતે । માર્ગસ્તાવત્ પ્રમાણપરિશુદ્ધો ન ભવતીત્યુક્તં પ્રાક્ । અતો ઽભૂતવિષયસ્ય વિકલ્પસ્યાભ્યાસાદસત્યાર્થવિજ્ઞાનં સ્યાન્ન સંવાદિ । અપિ ચ પ્રમાણપરિશુદ્ધમાર્ગવાદો શાક્યઃ પ્રમાણં પૃષ્ટઃ સન્ સત્વાખ્યલિઙ્ગજં વિકલ્પં બ્રૂયાત્ । તતો યાવદ્વિકલ્પેન દર્શિતરૂપં તત્સર્વમસત્ । શબ્દસંસૃષ્ટત્વાત્ । તસ્મિંશ્ચ ભાવ્યમાને સત્ત્વે ભાવકસ્ય વિકલ્પકસ્ય ભાવનોપહિતે વિશદાભત્વે શબ્દસંસૃષ્ટગ્રાહ્યનિમિત્તં વિકલ્પકત્વં નિવર્તતે । તદ્વ્યાવૃત્તૌ ગ્રાહ્યમપિ શબ્દસંસૃષ્ટં નિવર્તતે । અતો નિર્વિકલ્પકમપિ યોગિજ્ઞાનં નિર્વિષયં પ્રસક્તમ્ । યત્તુ પારમાર્થિકં વસ્ત્વાત્મકં ન (#નિબન્ધ્ 15#) તત્પ્રમાણપરિશુદ્ધમ્ । શુદ્ધૌ વા કિં ભાવનયા । ભાવ્યસ્ય સાક્ષાદ્વિજ્ઞાતત્વાત્ । ન ચાન્યસ્મિન્ શબ્દસંસૃષ્ટે ભાવ્યમાને સ્ફુટમન્યદ્રૂપં ભવતિ । શોકાતુરસ્યાપિ નિરુદ્ધેન્દ્રિયવ્યાપારસ્ય તનયભાવનાયાં મિત્રાદિપ્રતિભાસપ્રસઙ્ગાત્ ।
ક્ષણિકત્વે ભાવ્યે સમારોપિતે વાસ્તવં ક્ષણિકત્વમેવ યોગિવિજ્ઞાનપ્રતિભાસીતિ ચેત્ । ન । સત્યાસત્યયોરેકત્વાભાવાત્મકે હિ ભેદે ઽસત્યભાવને ઽપિ યદિ સત્યપ્રતિભાસઃ, તર્હિ સત્યતનયાભ્યાસે ઽપિ શબ્દસામ્યાદભેદિનસ્તનયસંજ્ઞકસ્ય કસ્યચિદપરસ્ય સ્વરૂપપ્રતિભાસપ્રસઙ્ગઃ । તસ્માદભૂતવિષયાભ્યાસં નિર્વિકલ્પકમપિ સંવાદાન્ન પ્રમાણમિતિ ન સર્વજ્ઞસિદ્ધિઃ ।
અપિ ચ ભાવ્યસ્ય વસ્તુનઃ પુનઃ પુનશ્ચેતસિ નિવેશનમભ્યાસઃ । સ ચ બ્રહ્મચર્યેણ તપસા સાદરં દીર્ઘકાલં નિરન્તરમાસેવિતો દૃઢભૂમિરસ્ફુટાકારસ્ય વિકલ્પસ્ય સ્ફુટાભત્વજનન ઇષ્ટઃ । સ ક્ષણિકત્વનૈરાત્મ્યવાદિના દ્રઢયિતુમશક્યઃ । તથા હિ ભાવ્યગ્રાહી યાદૃશો વિકલ્પ ઉત્પન્નસ્તાદૃશ એવ નિરન્વયં નિરુધ્યતે । તસ્મિંશ્ચ નિરુદ્ધે પુનઃ પુનરુત્પદ્યમાનઃ પ્રત્યયસ્તાદૃશ એવાપૂર્વ ઉત્પદ્યતે । તદનેન પર્યાયેણ કલ્પસહસ્રે ઽપિ અપૂર્વોત્પત્તેરવિશેષાન્ન તજ્જન્યઃ સંસ્કારો ઽભ્યાસ ઉત્પદ્યતે । એતેન વિશિષ્ટવિજ્ઞાનોત્પાદો ઽભ્યાસો વ્યાખ્યાતઃ । નિરન્વયનિરુદ્ધં હિ પૂર્વપૂર્વવિજ્ઞાનં કથમુત્તરોત્તરાવસ્થાન્તરં વિશિષ્ટં જનયેત્ । સર્વથા ક્રમભાવિભિઃ પ્રત્યયૈરવસ્થિતમેવ રૂપં શક્યં સંસ્કર્તુમ્ । અનવસ્થિતં તુ સ્વોત્પાદવ્યયયોગિમાત્રમિત્યવિશિષ્ટં સ્યાત્ । તસ્માત્ પ્રત્યાવૃત્તિભાવ્યવસ્તુપ્રત્યયજઃ સંસ્કારો વ્યુત્થાનપ્રત્યયસંસ્કારવિરોધી યસ્યાસ્તિ તસ્યૈવાત્મનઃ પ્રકૃષ્ટો ઽપિ ભાવ્યસાક્ષાત્કારિપ્રત્યયહેતુરિતિયુક્તં પશ્યામઃ । કિં ચ ચિત્તમેકાગ્રં વ્યવસ્થાપયિતું વિક્ષેપત્યાગાર્થમભ્યાસો ઽનુષ્ઠીયતે । ન ચ ક્ષણિકવાદિનાં વિક્ષિપ્તં ચિત્તમસ્તિ । પ્રત્યર્થનિયતતયા સર્વસ્ય ચિત્તૈકાગ્રત્વાત્ । તથા હિ યદિ સાકારં વિકલ્પવિજ્ઞાનં સ્વપ્રતિભાસનિયતત્વાત્ એકાગ્રમેવ તત્ કથં વિક્ષિપ્યતે । અથ નિરાકારં તથાપિ વિકલ્પકં પ્રતિ વિકલ્પ્યં ભિન્નમેવ । ન તુ સર્વવિકલ્પાનામેકં વિકલ્પ્યમસ્તિ । તતો નિરાકારમપિ વિજ્ઞાનં નિયતાલમ્બનત્વાદેકાગ્રમેવ, ન વિક્ષિપ્તમ્ । સર્વથા નાસ્તિ ક્ષણિકવાદિનામેકમનેકાર્થમવસ્થિતં ચિત્તં યદેકાગ્રં કર્તુમિષ્યતે । તદેવમભ્યાસાનુપપત્તેરસર્વજ્ઞવત્યાં ચિત્તસન્તતૌ ન ચ વિજ્ઞાનવિશેષઃ સર્વજ્ઞઃ સિધ્યતીતિ ॥
ન્યાયભૂષણકારસ્ત્વાહ । સર્વજ્ઞાનાનાં નિરાલમ્બનત્વે સંવેદનમાત્રત્વે ચ યોગીતરપ્રત્યયયોઃ કો વિશેષઃ । શુદ્ધાશુદ્ધત્વમિતિ ચેત્ । ભવતુ નામૈવમ્ । તથાપિ ચતુરાર્યસત્યાદિવિષયત્વમયુક્તમ્ । ન હિ સ્વાત્મમાત્રવેદનેન ચતુરાર્યસત્યાદિકં સાક્ષાત્કૃતમિતિ યુક્તમતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
(#નિબન્ધ્ 16#)
તદાકારત્વેન તદ્વિષયત્વમિતિ ચેત્ । તત્ કિમિદાનીં સૌત્રાન્તિકમતમભ્યુપગતં સત્યમ્ । તથાપ્યતોતાનાગતવિષયત્વં કથમ્ । ન હ્યસતઃ કશ્ચિદાકારો ઽસ્તિ । દૃષ્ટશ્રુતાનુમિતાકારશ્ચ યદિ ભાવનાબલતઃ સ્પષ્ટ એવાવભાતિ, તથા ચ સતિભ્રાન્તમેવ યોગિપ્રત્યક્ષં સ્યાત્ । અવિદ્યમાનસ્ય વિદ્યમાનાકારતયા પ્રતિભાસનાત્, સ્વપ્નવત્ । તથા(ઽ) વિસંવાદિત્વાન્ન ભ્રાન્તમ્ । ન । અનુમાનજ્ઞાનસ્ય ભ્રાન્તત્વે ઽપિ અવિસંવાદિત્વાભ્યુપગમાત્ ।
અથ ભ્રાન્તસ્યાપિ સંવાદિત્વેન પ્રામાણ્યમ્ । તથાપિ પ્રત્યક્ષલક્ષણસ્યાભ્રાન્તત્વવિશેષણં વિરુધ્યતે । ન ચાવિસંવાદિત્વમપિ ત્વન્મતે યુક્તમ્ । યતઃ પ્રાપ્યાર્થદર્શકત્વં વા, પ્રવૃત્તિવિષયોપદર્શકત્વં વા, અવભાતાદર્થક્રિયાનિષ્પત્તિર્વા ભવતામવિસંવાદિત્વમભિપ્રેતમ્ । ન ચૈતદતીતાદ્યર્થજ્ઞાને સંભવતિ । વર્તમાનાર્થજ્ઞાનસ્યાપિ ક્ષણિકત્વપક્ષે નોપપદ્યત એવ । તસ્માત્ સૌગતાનાં યોગિપ્રત્યક્ષોપવર્ણનમયુક્તમેવેતિ ॥

કિં ચેદમપિ વક્તુમુચિતમ્ । યદ્યનુમાનપૂર્વકમર્થેષુ ભાવનાબલજજ્ઞાનમાશ્વાસભાજનં, તદાસ્તાં તાવદનુમાનપૌરુષપ્રત્યાશા । પ્રત્યક્ષેણાપિ ચક્ષુર્દહનાદિકં ગૃહીત્વા ભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તે જાતં સ્થિરતરં તદાકારવિજ્ઞાનં સ્યાત્, યાવન્ન વિપરીત ભાવનાભિયોગપર્યન્તઃ । અસ્તં ગતશ્ચ તદ્વિષયો ઽવસ્થાન્તરપ્રાપ્તો વેતિ કથં પ્રમાણોપનીતવસ્તુગોચરત્વે ઽપિ સંવાદાશ્વાસઃ । અપિ ચ યદા હાલિક એવ હવ્યાશનમનુમાય ભાવનયા સ્ફુટયેત્, તદા ન તદ્યોગિજ્ઞાનં પરમાર્થવિષયાભાવાદિતિ પ્રત્યક્ષાન્તરપ્રસઙ્ગઃ ।
કિં ચ તદ્યોગિજ્ઞાનમિન્દ્રિયજ્ઞાનાદ્ભિન્નમભિન્નં વા । અભેદપક્ષે ન યોગિજ્ઞાનં નામ પ્રત્યક્ષેણ ભિન્નમિન્દ્રિયજ્ઞાનેનૈવ સંગ્રહાત્ । ન ચ ભાવનોપસ્કૃતસન્તાનસ્ય તથોદયાદ્ ભેદવ્યવસ્થા । રસાયનાદિસંસ્કારાપેક્ષયાપિ પ્રત્યક્ષાન્તરવ્યવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ । ભેદપક્ષે ચ ભાવનાસંભવં જ્ઞાનં ક્ષણિકસાક્ષાત્કારિ । ઇન્દ્રિયજ્ઞાનં ચ સ્યૈર્યગ્રાહીતિ સાધ્વી સિદ્ધિઃ । ઇન્દ્રિયજ્ઞાનસ્યાપિ તદવસ્થાયામસ્થૈર્યગ્રહણે કૃતં યોગિજ્ઞાનેન । ન ચ તસ્યાકસ્મિકઃ ક્ષણિકત્વાવબોધઃ । ભાવનોદ્ભૂતવૈશદ્યસ્ય હિ તદ્બોધઃ । ન ચેન્દ્રિયજ્ઞાનસ્ય ભાવના । અપિ તુ મનોવિજ્ઞાને । તામન્તરેણાપિ સાક્ષાત્ ક્રિયાલાભે ચ ભાવનાવૈયર્થ્યમિતિ કારણાભાવાદેવ સર્વજ્ઞપ્રતિહતિઃ ॥
અત્રાભિધીયતે । યત્તાવત્ સર્વપદાર્થસંવેદનસ્ય કારણં કિમિન્દ્રિયજ્ઞાનમિત્યાદિ વલ્ગિતં તત્ર ભાવનાબલજં મનોવિજ્ઞાનમેવ સર્વપદાર્થગ્રાહીતિ પઞ્ચમ એવાસ્માકં પક્ષઃ । અતઃ પક્ષાન્તરભાવિનો દોષા અનભ્યુપગમપ્રતિહતાઃ । યચ્ચાસ્મદભ્યુપગતે પઞ્ચમે પક્ષે દૂષણમુક્તમ્, અનર્થત્વાત્પ્રત્યક્ષશબ્દસ્ય, તસ્ય ચ ભાવનાબલાબલમ્બિનોપ્ય નક્ષજત્વાન્નાર્થસાક્ષાત્કારિત્વમસ્તીતિ, તદસઙ્ગતમ્ । તથા હિ પ્રત્યક્ષશબ્દસ્ય તાવદક્ષાશ્રિતત્વં વ્યુત્પત્તિનિમિત્તમર્થસાક્ષાત્કારિત્વં તુ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમિતિ પ્રતિપાદિતમ્ । (#નિબન્ધ્ 17#) ન ચ ભાવનાબલાવલમ્બિનો મનોવિજ્ઞાનસ્યાનક્ષાશ્રિતત્વે ઽપ્યર્થસાક્ષાત્કરણે કશ્ચિદસ્તિ શક્તિપ્રતિઘાતઃ । યથા હિ ચક્ષ્રુરિન્દ્રિયં સ્વસામર્થ્યાનતિક્રમેણ યોગ્યદેશસ્થમર્થમપેક્ષ્ય સ્વવિજ્ઞાનજનને પ્રવર્તતે, તથા સર્વાવિદ્યાપરિપન્થિભૂતાર્થભાવનાસહિતં મન ઇન્દ્રિયમપિ યોગ્યદેશસ્થમર્થં પ્રાપ્ય સ્વવિજ્ઞાનજનને પ્રવર્તિષ્યતે । અપ્રાપ્યકારિતાયા ઉભયોઃ સાધારણત્વાત્ । અર્થવત્તાયાશ્ચ મનસો ઽપિ તદાનીમિષ્ટત્વાત્ । પૃથગ્જનસ્ય તુ ન તાદૃશી શક્તિઃ, યતો નેત્રશ્રોત્રવન્મનો ઽપિ તાદૃઙ્મર્યાદયા યોગ્યદેશસ્થમર્થસહકારિણમાસાદ્ય વેદનમુત્પાદયેત્, સર્વાવિદ્યોન્મૂલકસ્ય ભાવનાવિશેષસ્ય સહકારિણો ઽભાવાદિતિ નાતિપ્રસઙ્ગઃ । તદવસ્થાયાં તુ શ્રુતિનયનયોરિવ મનસો ઽપિ કિયદ્દૂરેણ વિષયસન્નિધિવ્યવસ્થિતિક એવ પ્રમાતું ક્ષમઃ । કેવલમેતાવદુચ્યતે । યાવત્તેન શક્યમધિગન્તું સ્વાકારાર્પણસમર્થ સહકારિ વસ્તુ તાવદિતરજનાસાધારણં ત્રુટ્યદ્રૂપતયા તસ્ય ગોચરીભવતીતિ । અત એવાર્થાકારો વસ્તુતો ન ભાવનામાત્રજનિત ઇતિ ન વિસંવાદશઙ્કાપિ । ભાવનયા પુનસ્તદીયસન્તાને નેત્ર ઇવાઞ્જનવિશેષેણ શક્તિરતિશયવતી કાચિદર્પિતા યત્પરજનાસાધારણદર્શનમસ્ય । તસ્માદનક્ષજત્વે ઽપિ મનોવિજ્ઞાનસ્યાર્થસાક્ષાત્કારિત્વં સમ્ભવતિ ।
નનુ મનસો બહિરસ્વાતન્ત્ર્યમ્ । અન્યથાન્ધબધિરાદ્યભાવપ્રસઙ્ગાત્ । ઉક્તંચ યોગિનાં ધર્માધર્મયોરપરોક્ષપ્રતિભાસં જ્ઞાનં નાસ્તિ । ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષાભાવાદસ્મદાદિવદિતિ ।
અપિ ચ, અર્થસ્ય હિ આલમ્બનપ્રત્યયત્વમિન્દ્રિયાપેક્ષત્વેન વ્યાપ્તમ્ । તચ્ચાસ્માત્ સ્વવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યા વ્યાવર્તમાનમાલમ્બનપ્રત્યયતામપિ તસ્ય નિવર્તયતિ । ન ખલ્વિન્ધનવિશેષો ધૂમહેતુરિતિ વિનાપિ દહનં સહસ્રેણાપિ સંસ્કારૈર્ધૂમમાધત્તે । તદાધાને સમસ્તકાર્યહેતુકાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ । ન ચ ભાવનાબલેન કસ્યચિદતીન્દ્રિયદર્શિત્વં સર્વજ્ઞત્વં વા દૃષ્ટમિતિ ચેત્ ।
અત્રોચ્યતે । મનઃશબ્દેન તાવદસ્માકમનક્ષજં વિજ્ઞાનમેવાભિપ્રેતમ્ । ન ચાસ્મિન્નન્ધબધિરાદ્યભાવપ્રસઙ્ગઃ । સર્વાવિદ્યાપ્રતિપક્ષભૂતાર્થભાવનાલક્ષણસ્ય સહકારિવિશેષસ્યાન્ધાદીનામભાવાત્ । ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષાભાવાદિતિ ત્વર્થસાક્ષાત્કારિત્વમાત્રાપેક્ષયા સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિત્વે અનૈકાન્તિકી કારણાનુપલબ્ધિઃ । અસ્મદ્વિધાર્થસાક્ષાત્કારિત્વાપેક્ષયા પુનઃ સિદ્ધસાધનમ્ ॥
અસ્મદાદિવિશેષણશૂન્યસ્યાર્થસાક્ષાત્કારિત્વમાત્રસ્યૈવેન્દ્રિયાધીનત્વદર્શનાદનૈકાન્તિકત્વમસંભવીતિ ચેત્ । યદ્યેવમર્થસાક્ષાત્કારિત્વમાત્રસ્યેન્દ્રિયવદાલોકાધીનત્વમુપલબ્ધમિતિ ન સન્તમસે પશ્યેયુરુલૂકાદયઃ । અથ વ્યભિચારદર્શનાદાલોકસ્યાવ્યાપકત્વમ્, વ્યભિચારશઙ્કયા તર્હીન્દ્રિયસ્યાપ્યવ્યાપકત્વમ્ । વ્યાપ્ત્યા શઙ્કા ખણ્ડ્યત ઇતિ ચેત્ । શઙ્કાસંભવાદ્ વ્યાપ્તિરેવાસંભવિની । યદિ હિ પ્રથમત એવ વ્યાપ્તિઃ, વ્યભિચારો ઽપિ ન દૃશ્યેત ।
(#નિબન્ધ્ 18#)
તસ્માદ્ વ્યભિચારદર્શનં વ્યાપ્તિશૈથિલ્યાદેવ । સતિ ચ વ્યાપ્તિશૈથિલ્યે શઙ્કાપિ ન્યાયાદાપતન્તી કેન પ્રતિહન્યતે । ઉલૂકાદીનાં ભિન્નજાતીયત્વાદાલોકાભાવે ઽપ્યર્થસાક્ષાત્કારિત્વમસ્ત્વિતિ ચેત્ । તર્હિ ભગવતો ઽપિ ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તમહાપ્રલયવાયુના નિરસ્તાનાદ્યવિદ્યાવિપક્ષસ્ય સંસારકૂપપતિતેભ્યઃ પ્રાણિભ્યો ઽસ્ત્યેવાદ્ભુતવૈજાત્યમિતિ યુક્તમસ્યાવિદ્યાપ્રતિપક્ષભાવનાતિશયસહિતાત્મકાનન્તરપ્રત્યયાદાલમ્બનપ્રત્યયાચ્ચ સાક્ષાદુત્પન્નસ્યેન્દ્રિયમન્તરેણાર્થસાક્ષાત્કારિત્વમ્ । અતઃ કારણાનુપલબ્ધિઃ કાશિકાકારસ્ય વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિશ્ચ વાચસ્પતેઃ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિત્વાદનૈકાન્તિકી । સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિત્વં તુ દૂષણમસ્મદીશ્વરદૂષણે પ્રસાધિતમ્ ॥
તસ્માત્સાધારણકર્મનિર્જાતાનામસ્મદાદીનામર્થસાક્ષાત્કારિત્વમિન્દ્રિયાપેક્ષત્વેન વ્યાપ્તમિતિ સિદ્ધસાધનમ્ । પ્રસિદ્ધાનુમાનસ્ય ચ ન ક્ષતિર્દૃશ્યત્વોપાધેર્ધૂમાદેઃ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભતો વ્યાપ્તિગ્રહણાવિરોધાત્ । સાંસારિકાગોચરાર્થસાક્ષાત્કારિત્વમાત્રાપેક્ષયા તુ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિત્વમ્ । અદૃશ્યસ્ય પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં કેનચિદ્ વ્યાપ્તિગ્રહણાયોગાત્ । વિપર્યયે બાધકપ્રમાણસ્ય ચાસંભવાદિતિ । ન ચતીન્દ્રિયદર્શિત્વં સર્વજ્ઞત્વં વાદર્શને ઽપિ નિષેદ્ધું શક્યતે, અદૃશ્યાનુપલમ્ભતો નિષેધાયોગાત્ । કારણાનુપલમ્ભતસ્તન્નિષેધ ઇતિ ચેત્ । કારણાભાવો ઽપિ અદર્શનમાત્રતો ન સિધ્યતીતિ તદવસ્થઃ પરિભવઃ ॥

યદપિ કાશિકાકારેણાભિહિતમ્, અથ પ્રમાણાન્તરાવગતં ભાવ્યતે, કિ ભાવનયા, તત એવ તત્સિદ્ધેરિતિ । તદપ્યસંગતમ્ । પ્રમાણાન્તરં હ્યનુમાનમ્ । ન ચ ચતુરાર્યસત્યસ્વરૂપે વસ્તુતત્ત્વે નિશ્ચિતે સાક્ષાત્કારમન્તરેણ ક્લેશજ્ઞેયાવરણક્ષતિરિતિ સ્વાર્થમપિ તાવદ્ ભાવના યુક્તિમતી । તત્ત્વસાક્ષાત્કારિણિ ચ ચિત્તસન્તાને સતિ શક્યસાક્ષાત્ક્રિયમિદમિત્યન્યે ઽપિ નિશ્ચયાનન્તરં સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રવર્ત્યન્તે, તદુપદિષ્ટ સ્વર્ગસાધનં ચાર્થભાવનયાનુસરન્તીતિ સ્વર્ગાપવર્ગલક્ષણપરાર્થસિદ્ધયે ચ ભાવના સફલેતિ । અન્યથા તત્ત્વાસાક્ષાત્કારિણો લોકાનતિક્રાન્તસ્ય વચનમનાદેયમેવ સ્યાદિતિ ક્વ પરાર્થવાર્તાપિ । યચ્ચ કિં ચ તત્પ્રમાણમિત્યાદ્યારભ્ય તસ્માદ્ ભૂતમભૂતં વેતિ એતત્પર્યન્તેન ધર્માધર્મયોરનુમાનાપ્રવર્તનમુક્તમ્, તત્ર ધર્માધર્મશબ્દેન કિમભિપ્રેતમ્ । યદિ ક્ષણિકનિરાત્મકવસ્તુ તત્ત્વમ્, તદા તસ્ય પ્રત્યક્ષેણાનિશ્ચયે ઽપિ યથા વિપર્યયે બાધકપ્રમાણબલેન વ્યાપ્તિસંવેદનં તથા ક્ષણભઙ્ગસાધનાવસરે વ્યવસ્થાપિતમ્ । અથ વસ્તૂનાં સ્વર્ગાદિસાધનત્વમભિપ્રેતમ્, તદા તદ્વિષયપરિજ્ઞાનાપ્રસાધને ઽપિ નાસ્માકં કાચિત્ ક્ષતિઃ । સપરિકરસંસારનિર્વાણપરિજ્ઞાનેનૈવોપયુક્તસર્વજ્ઞપ્રસાધનાત્ । યદાહુઃ
હેયોપાદેયતત્ત્વસ્યેત્યાદિ ।
યદપિ, અપિ ચ ભાવનાબલજં ગૃહીતગ્રહણાદપ્રમાણમિત્યુક્તમ્, તત્ર ગૃહીતં નામ પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન વા । પ્રમાણાન્તરસ્યાભાવાત્ । ન તાવત્ પ્રત્યક્ષં ક્ષણિકત્વાદાવર્વાચીનસ્ય (#નિબન્ધ્ 19#) કસ્યચિદસ્તિ । અનુમાનેન ચૈકવ્યાવૃત્તિવિશિષ્ટે વસ્તુતત્ત્વે ઽવસિતે ઽપિ સર્વાત્મના સ્પષ્ટવસ્તુતત્ત્વસાક્ષાત્કારિ પ્રત્યક્ષં ન ગૃહીતગ્રાહિ, અનુમાનેન વસ્તુતત્ત્વાસ્પર્શનાત્ । ન ચ તદુત્તરકાલમિત્યાદિ તુ કારણાનુપલબ્ધિદૂષણપ્રસ્તાવે પ્રતિવ્યૂઢમિતિ ।
યદપિ વાચસ્પતિના સત્યમિત્યાદિના પુનઃ પુનરુત્તરોત્તરમાશઙ્કય તત્ કિમનુમાનેન વહ્નિ વ્યવસ્થાપ્યેત્યાદિના ભાવનાબલજસ્યાનુમાનપૂર્વકત્વે વિસંવાદમુપદર્શ્યોપસંહૃતમ્, તન્ન ભાવનાયા ભૂતાર્થત્વં તજ્જવિશદવિજ્ઞાનપ્રામાણ્યહેતુઃ, વ્યભિચારાદિતિ । તદસઙ્ગતમ્ । તથા હ્યયં વહ્નિવિષયેનુમાનપૂર્વકભાવનાબલતઃ સ્પષ્ટવહ્નિપ્રત્યયઃ કિં વહ્નેરપ્યુત્પન્નઃ, તથાભૂતભાવનામાત્રાદેવ વા ।
પ્રથમપક્ષે વિસંવાદશ્ચ બહુલમુપલભ્યતે ઇતિ યદુક્તં તદ્દુર્ભાષિતમ્ । સાક્ષાદર્થાદુત્પન્નસ્યાપિ વિસંવાદસંભવે ઽન્યસ્યાપિ પ્રત્યક્ષસ્ય હસ્તકત્યાગપ્રસઙ્ગાત્ ।
દ્વિતીયપક્ષે તુ ભાવનાપ્રકર્ષમાત્રજસ્યાર્થાદનુત્પન્નસ્ય બહુલં વિસંવાદોપલમ્ભે ઽપિ ભાવનાર્થાભ્યાં સાક્ષાદુત્પન્નસ્ય યોગિપ્રત્યક્ષસ્યાપિ વિસંવાદસંભવ ઇતિ સ્થવીયસી ભ્રાન્તિઃ ।
નનુ યદીન્દ્રિયં વિનાપિ ભાવનાર્થાભ્યાં યોગિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, તર્હિ પર્વતે ભાવનાવહ્નિભ્યાં વહ્નિજ્ઞાનમુત્પદ્યતામવિસંવાદિ । વિસંવાદશ્ચ બહુલમુપલભ્યત ઇતિ ચેત્ । ન । સાક્ષાદ્વહ્નેરુત્પાદે સતિ વિસંવાદાભાવાત્ । કેવલમુત્પાદ એવ દુરાપઃ । ન હિ વયં પ્રમાણદૃષ્ટવસ્તુભાવનાસહિતં મનૈન્દ્રિયમર્થસ્વરૂપગ્રાહિજ્ઞાનં જનયતીતિ બ્રૂમઃ, અપિ ત્વસદ્દૃષ્ટિલક્ષણાવિદ્યાપરિપન્થિક્ષણિકનૈરાત્મ્યલક્ષણસર્વવસ્તુતત્ત્વભાવનાસહિતમ્ । ન ચ વહ્નિત્વં સર્વવસ્તુતત્ત્વમ્, કિં તુ ક્ષણિકનૈરાત્મ્યમેવેતિ ક્ષણભઙ્ગપ્રસાધનતઃ પ્રતિપાદિતમિતિ । કિં ચ સ્વમનીષાપરિકલ્પિતઃ ખલ્વયમનુઇમિતભાવિતવહ્નિવિષયવિશદઃ પ્રત્યયઃ । ન પુનરસ્ય લોકે સંભવઃ । તથા હિ નિષ્પ્રયોજનમનુન્મત્તો ન કશ્ચિદ્ભાવયતિ । પ્રયોજનં ચ શિશિરભરમન્થરકાયકાણ્ડસ્યાપિ દાહાદિમાત્રમેવ, તચ્ચાનુમિતેનૈવ વહ્નિના તદ્દેશોપસર્પણાત્ સિધ્યતિ । અનુપસર્પણે ભાવનાવૈયર્થ્યમ્ । પુરસ્તાત્તુ ભાવિતે પરિસ્ફુરતિ તદર્થાપેક્ષયા ભ્રાન્તિઃ પ્રાસર્પકસ્યેવેત્યાદ્યુપહાસ્યમપ્યસ્ય ક્ષતાત્મનો દુર્નીતિપૂતિગવીભક્ષણાધ્માતજરદ્ગોમાયોરુદ્ગાર ઇવ સતામસહ્યઃ ।
યદપિ તતો ઽનન્તરમાશઙ્કયાર્થસ્યાલમ્બનપ્રત્યયત્વમિન્દ્રિયાપેક્ષિત્વેન વ્યાપ્તમિતિ પ્રસાધિતમ્, તત્પૂર્વમેવ પ્રત્યુક્તમ્ । તથા ભાવનાયાશ્ચેત્યાદ્યાશઙ્કયાર્થસ્યાલમ્બનપ્રત્યયત્વમશક્યાવગમમિતિ યદુક્તં તદપ્યસમ્બદ્ધમ્ ।
ચક્ષુરિન્દ્રિયસ્યાપ્યર્થમન્તરેણ દ્વિચન્દ્રકેશોણ્ડુકાદૌ વિશદભ્રાન્તજ્ઞાનજનનસામર્થ્યમુપલબ્ધમિત્યર્થસહિતમપિ કેવલમેવ સમર્થમ્ । અતો ઘટાદેરપ્યાલમ્બનપ્રત્યયત્વમશક્યાવગમમિતિ ઇન્દ્રિયપ્રત્યક્ષમપિ પ્રતિહતં સ્યાદિતિ । તથા, અપિ (#નિબન્ધ્ 20#) ચાલમ્બનપ્રત્યયા અપિ ત એવ યુજ્યન્ત ઇત્યાદિર્ન પુનર્વિકલ્પનિર્માણપ્રતિબન્ધતેતિ પર્યન્તો વ્યર્થઃ । અસ્માભિરેવંવિધસ્ય પ્રસ્તુતે ઽનભ્યુપગતત્વાત્ । અત એવ તસ્માદ્ભાવનાપ્રકર્ષમાત્રજત્વાત્, અર્થાવ્યભિચારનિયમાભાવાત્, વિશદાભમપિ સંશયાક્રાન્તત્વાત્, અપ્રમાણમપ્રત્યક્ષં ચેતિ સામ્પ્રતમિત્યુપસંહારો ઽપિ ધિક્કારઃ । સર્વેષામેવ હેતૂનામસિદ્ધત્વાત્ । ભાવનાબલજસ્યાર્થાદપ્યુત્પત્તેરિન્દ્રિયપ્રત્યક્ષવત્ । સદર્થપ્રકાશનં બુદ્ધેઃ સ્વભાવ ઇત્યાદ્યસ્માકમપિ મનોહરમ્ । ભાવનાયાશ્ચ સામાન્યેન સ્ફુટાભજ્ઞાનહેતુત્વં સાધ્યતે । પ્રમાણોપપન્નચતુરાર્યસત્યવિષયનિષ્ઠાયાં તુ સામર્થ્યાત્ પ્રત્યક્ષપ્રમાણહેતુતાપિ સાધ્યતે । અત એવ કામિનીપ્રતિભાસસ્યાપ્રમાણત્વે ઽપ્યપ્રત્યક્ષત્વે ઽપિ સ્ફુટાભત્વસ્ય સાધ્યધર્મસામાન્યસ્ય સંભવાત્ ન વિરુદ્ધો હેતુઃ । નાપિ દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યશૂન્યતેતિ । ન ચ નૈરાત્મ્યદૃષ્ટિઃ સંભવદ્બાધા, અર્થાદુત્પત્તેરભૂતાર્થત્વાભાવાત્ ।
શ્રુતાનુમિતવિષયં પ્રત્યક્ષં ન સંભવતોત્યપ્યયુક્તમ્ । આગમાનુમાનયોર્દ્વિવિધો વિષયઃ ગ્રાહ્યો ઽધ્યવસેયશ્ચ । તત્ર ગ્રાહ્યઃ સ્વાકારઃ, અધ્યવસેયસ્તુ પારમાર્થિકવસ્તુસ્વલક્ષણાત્મા । અસ્ય ચ પરોક્ષત્વે ઽનુમાનસામગ્રીસંભવે ઽનુમાનવિષયત્વમ્, પ્રત્યક્ષસામગ્રીસંભવે ચ ક્રમેણ પ્રત્યક્ષવિષયત્વં દૃષ્ટમેવ । તત્સિદ્ધમિત્યાદ્યુપસંહારો ઽપિ પર્યાકુલ એવ । અપ્રમાણત્વાદિતિ હેતુશ્ચ પ્રથમો ઽસિદ્ધઃ । ભાવનાબલજસ્યાર્થાદપ્યુત્પત્તેઃ, પ્રમાણશક્તિસંભવાત્, ઇન્દ્રિયપ્રત્યક્ષવત્ । ભાવનાબલજત્વાદિતિ દ્વિતીયસ્તુ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિત્વાદનૈકાન્તિકઃ । તથા યથાનુમિતભાવિતવહ્નિવિષયવિશદજ્ઞાનમિતિ દૃષ્ટાન્તો ઽપ્યસંભવીતિ પ્રતિપાદિતમ્ । ભવતુ વા, તથાપિ યોગિજ્ઞાનસ્ય તેન સહ તુલ્યહેતુત્વમસિદ્ધમ્ । તદ્ધિ પ્રમાણદૃષ્ટવસ્તુભાવનામાત્રજમ્ । યોગિજ્ઞાનં તુ અવિદ્યાપ્રતિપક્ષસર્વવસ્તુતત્ત્વભાવનાવિષયાભ્યામુત્પન્નમિતિ મહાન્તમપિ વિશેષમસૌ દુર્મતિપ્રપાતપતિતો નાવગાહત ઇત્યુપેક્ષણીયઃ ॥
ન્યાયપ્રકીર્ણે તુ માર્ગસ્તાવત્ પ્રમાણપરિશુદ્ધો ન ભવતીત્યુક્તં યત્, તત્ તત્પ્રસાધકપ્રમાણેનૈવ પ્રત્યુક્તમ્ ।
યચ્ચાપિ ચેત્યાદ્યારભ્ય યોગિજ્ઞાનં નિર્વિષયં પ્રસક્તમિત્યુક્તમ્ તત્ર કેયં નિર્વિષયતા નામ । કિં વિકલ્પાકારનિવૃત્તૌ નિરાકારતા, અર્થાકારાદ્વિસદૃશાકારતા, અથ તદાકારત્વે ઽપિ તદ્વસ્તુસંસ્પર્શિતા ।

ન તાવત્પ્રથમઃ પક્ષઃ ક્ષમઃ । જ્ઞાનસ્ય નિરાકારતાનુપપત્તેઃ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ । કામિન્યાદિભાવનાયાસ્તદાકારસ્યૈવ વિશદસ્ય દર્શનાત્ ।
ન ચ તૃતીયઃ । અર્થસમર્પિતાકારસંસ્પર્શમપાસ્યાન્યસ્યાર્થસંસ્પર્શસ્યાયોગાત્ ।
તથા ચોક્તમ્
અર્થેન ઘટયત્યેનામિત્યાદિ ।
તયોશ્ચૈકત્વેનાધ્યવસાયાદ્ બાહ્ય એવ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તી, વ્યાવહારિકસ્ય સ્ફુટીભાવો ઽપિ બહિરભિમતસ્ય પર્યન્તે વિકલ્પોપાદેયક્ષણસ્યૈવ સ્ફુટસ્યોદયઃ । તાવતૈવ સ (#નિબન્ધ્ 21#) વિષયસ્તેન સાક્ષાત્કૃત ઇતિ વ્યવહારઃ કેવલમર્થાદપ્યુત્પત્તૌ । અન્યથા વ્યભિચારાદપ્રામાણ્યમ્ । ન ચ વિકલ્પોપદર્શિતમપિઃ રૂપમવસ્તુ જ્ઞાનાત્મકત્વાત્ । અનાત્મકત્વે પ્રકાશાયોગાત્ । તદ્ભાવનૈવ ચાર્થભાવના, તત્સ્ફુટીભાવ એવ બાહુઅસ્ફુટીભાવઃ, પ્રકારાન્તરેણ બાહ્યસ્પર્શાયોગાત્ । એતેન યત્ પારમાર્થિકમિત્યાદિ ન સર્વજ્ઞસિદ્ધિરિતિપર્યન્તં પ્રત્યુક્તમ્ ।
યચ્ચાપિ ચેત્યાદિ ન યુક્તં પશ્યામ ઇતિપર્યન્તેન દૂષણમુક્તમ્, તદપ્યસંગતમ્ । તથા હિ યાદૃશ એવ ભાવ્યગ્રાહી પ્રત્યયઃ પ્રથમો નિરન્વયો નિરુદ્ધસ્તાદૃશ એવાપર ઉત્પદ્યત ઇતિ નિયમનિશ્ચયકારણં ન કિઞ્ચિદસ્તિ ચણ્ડદેવતાસ્પર્શાદન્યત્, ક્ષણિકત્વાદિતિ ચેત્ । નનુ ક્ષણિકત્વં સ્થાયિતયા વિરુધ્યતે ન વિસદૃશોત્પાદેન, તદ્ધિ પ્રાચીનં નિરન્વયનિરોધે યથા સદૃશક્ષણાન્તરમારભતે તથા સ્વહેતુગતસામર્થ્યયોગાત્ કાર્યોત્પાદાનુમેયાદ્ યદિ વિશેષલેશવિશિષ્ટં ક્ષણાન્તરમુત્પાદયતિ, તદા ન કાચિત્ ક્ષતિઃ । ન હિ ભવત ઇવ ભાવસ્યાપિ ક્ષણિકતાયાં પ્રદ્વેષો નામ । તસ્માન્ન ક્ષણિકત્વોત્તરવિશિષ્ટક્ષણજનકત્વયોર્વિરોધ ઇતિ નાપાર્થકો ઽભ્યાસઃ ।
યચ્ચેદં કિઞ્ચેત્યાદિના ક્ષણિકત્વે ચિત્તમવિક્ષિપ્તમાવેદિતમ્, તદપ્યસાધુ । નૈરાત્મ્યાદિતત્ત્વપરા(ઙ્) મુખસ્ય સર્વસ્યૈવ વિક્ષિપ્તત્વાત્ । ભાવનાબલેન તત્ત્વસાક્ષાત્કારિણઃ સમાહિતત્વાત્ । અથ ચ તત્ત્વસાક્ષાત્ક્રિયાલાભાત્ ગ્રાહકાકારાવગ્રહ સંભવાત્(ચ) વ્યાવહારિકમપિ વિક્ષિપ્તમસ્તિ ચિત્તમ્ । યતો મમૈવ દોષક્ષયો ભાવીતિ માર્ગામ્યાસપ્રવૃત્તિરભ્યાહતેતિ । પરમાર્થતઃ પ્રાપ્યાદીનામભાવે ઽપિ તત્સંકલ્પસ્યૈવાનાદ્યવિદ્યાપ્રભાવિતસ્ય સર્વત્ર પ્રવર્તકત્વાત્ । અત એવ માર્ગસત્યાભ્યાસાત્ સિદ્ધઃ સર્વજ્ઞઃ ।
ન્યાયભૂષણસ્યાપિ યોગાચારાપેક્ષયા દૂષણમપ્રસ્તુતમ્ । બહિરર્થામ્યુપગમેનૈવ સાધનપ્રક્રમાત્ । યચ્ચોક્તમ્ તથાપ્યતીતાનાગતવિષયત્વં કથમ્, ન હ્યસતઃ કશ્ચિદાકારો ઽસ્તીતિ, તદેતત્ પ્રસ્તાવાનવગાહનફલમ્ । ઉપયુક્તસર્વજ્ઞાધિકારેણ હિ સર્વક્ષણિકનિરાત્મકવસ્તુભાવનોપક્ષેણઃ, ન સર્વસર્વજ્ઞાપેક્ષયા । તતો ઽતીતાનાગતમપ્રતીયમાનમપિ ન બાધકમ્ । તાવતૈવ દુઃખનિરોધસિદ્ધેઃ । પરસ્મૈ ચ ક્ષણિકત્વાદિનિ(ષ્ઠ)કસ્ય દેશનાવતારાત્ । ન ચ સર્વસર્વજ્ઞહસ્તકત્યાગઃ । તથા હિ ચતુરાર્યસત્યસાક્ષાત્કારપ્રાપ્તૌ નિરાવરણાન્તઃ કરણસ્ય કારુણ્યાતિશયાત્ સર્વાકારપરાર્થપરતયા સકલગોચરચારિણિ ચેતસિ ચિરવિરૂઢોત્સાહસ્ય તાદૃગુપાયવિશેષાધિગમો ભવિષ્યતિ, યમનુતિષ્ઠતસ્તદુત્પત્તિમન્તરેણાપિ દેવતાધિપત્યાત્ સત્યસ્વપ્નવત્ । પ્રતિપરમાણુસર્વવિષયં યથા દેશકાલાકારપ્રત્યવસ્થાનુકારિ સ્ફુટતરં જ્ઞાનમુદિયાત્, તદા ન તાવદ્વસ્તુવ્યભિચારકૃતં વિસંવાદિત્વમ્, વસ્તૂનામેવ પ્રતિભાસનાત્ । ઉત્પત્તિસારૂપ્યાભ્યાં વેદ્યસ્થિતિરિતિ તુ પૃથગ્જનાપેક્ષયા । યોગિનસ્તુ સારૂપ્યમાત્રેણૈવ ગ્રહણમિતિ ન્યાયઃ ।
(#નિબન્ધ્ 22#)
યદ્ વાર્તિકમ્
અવિશુદ્ધધિયઃ પ્રતિ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકચિન્તેયમચિન્ત્યા યોગિનાં ગતિઃ ॥ ઇતિ ।
તદેવં ભાવિભૂતયોરજનકયોરપિ યોગિજ્ઞાને સ્ફુરણમબાધ્યમ્ । ભાવિભૂતયોસ્તર્હિ યદિ સ્વરૂપસ્ય સ્ફુરણમ્, વર્તમાનતૈવ સ્યાત્ । અથ સ્વરૂપસન્નિહિતં જ્ઞાનમેવ તદાકારમિતિ નિરાલમ્બનં નિયમેન । તદપિ નાસ્તિ । યસ્માદસન્નિહિતે ઽપ્યર્થે ભાવનાબલાત્ તદ્દેશકાલાકારાનુકારિ વિજ્ઞાનં કથમનાલમ્બનમ્ । તથાત્વેનાધ્યવસાયાચ્ચ, અધ્યવસિતકાલવિશિષ્ટસ્યૈવ સત્યસ્વપ્નવત્તસ્ય પ્રાપ્તેઃ ।
યદ્ ભાષ્યમ્
યથા સ દૃષ્ટઃ શરદાદિકાલયુક્ત સ્તથા તસ્ય ન બાધિતત્વમ્ ।
તત્કાલયુક્તસ્તુ ન તેન દૃષ્ટ સ્તથાપ્રતીતાવપિ નાસ્તિ દોષઃ ॥
જ્ઞાનમાત્રસ્ય તુ તત્ત્વતઃ સ્ફુરણાચ્ચ ન વર્તમાનતાપ્રસઙ્ગઃ સઙ્ગતઃ । તથા ક્ષણિકત્વપક્ષે ઽપિ એકત્વાધ્યારોપસામર્થ્યાન્ન વ્યવહારિકં પ્રતિ પ્રમાણસ્ય કાચિત્ ક્ષતિરિતિ શાસ્ત્રે પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
યદપિ કિઞ્ચેદમપિ વક્તુમુચિતમિત્યાદ્યારભ્ય ભાવનાબલજસ્યાનુમાનપૂર્વકત્વે ઽપિ પ્રત્યક્ષપૂર્વકત્વે ઽપિ વ્યભિચારાભિધાનમ્, તદર્થાદપિ ભાવનાબલજસ્ય સાક્ષાદુત્પત્તિસ્વીકારાદપહસ્તિતમ્ । યથેન્દ્રિયજસ્યાપિ દ્વિચન્દ્રાદિજ્ઞાનસ્યાર્થાદનુત્પત્તેરપ્રામાણ્યમ્, અર્થેન્દ્રિયાભ્યામુત્પત્તૌ તુ પ્રામાન્યમેવં પ્રમાણપૂર્વકસ્યાપિ ભાવનામાત્રાદુત્પન્નસ્યાપ્રામાણ્યમ્, ભાવનાર્થાભ્યામુત્પન્નસ્ય તુ પ્રામાણ્યમ્ ।
યદિ યોગિજ્ઞાનસ્યાર્થાદુત્પત્તિઃ, પ્રમાણપૂર્વકત્વાપેક્ષયા ન કિઞ્ચત્પ્રયોજનમિતિ ચેત । ન દેશકાલવસ્તુવિશેષમપાસ્ય સામાન્યેન સર્વદિક્કાલવર્તિવસ્તુમાત્રં ક્ષણિકનિરાત્મકમિત્યનિશ્ચયે મહાપ્રયાસસાધ્યપુરુષાયુષવ્યાપિન્યાં ભાવનાયામેવ પ્રવૃત્તેરભાવાત્ । ન ચ હાલિકો હવ્યાશનમનુમાય સ્ફુટીકરોતિયેન પ્રત્યક્ષાન્તરત્વપ્રસઙ્ગઃ । અસામર્થ્યવૈયર્થ્યાભ્યાં તદસંભવપ્રતિપાદનાત્ ।
યદપ્યુક્તં યોગિનો જ્ઞાનમિન્દ્રિયજ્ઞાનાદભિન્નં ભિન્નં વા । તત્ર પ્રથમપક્ષે તાવન્ન વસ્તુદોષઃ । તાદૃક્પુરુષવિશેષસ્ય સિદ્ધત્વાત્ । વ્યવસ્થાદૂષણમપિ નાસ્તિ । સાધ્યતયૈવ તાદૄગ્દશાવિશેષસ્ય લોકાતિક્રાન્તાતિશયસ્ય પરમપુરુષાર્થરૂપસ્ય સાધનવિશેષપ્રતિપાદનાય પૃથગ્જનસાધારણેન્દ્રિયજ્ઞાનાદ્ ભેદેન નિર્દેશાત્ । પરમપુરુષાર્થવિષયત્વાભાવાદેવ ચ રસાયનાદિસંસ્કારજસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય ન પ્રત્યક્ષાન્તરતા । ભેદપક્ષે ઽપિ ન તાવત્ સ્થર્યેતરસ્ફુરણકૃતોપાલમ્ભસંભવઃ । ઇન્દ્રિયજ્ઞાનેનાપિ વસ્તુ (#નિબન્ધ્ 23#) સર્વાત્મના ગૃહ્ણતા ત્રુટ્યદ્રૂપસ્યૈવ ગ્રહણાત્ । અધ્યવસાયો હિ પૂર્વં દુર્લ્લભઃ ઇદાનીં તુ ભાવનાબલનિર્દલિતાવિદ્યે ચિત્તસન્તાને સો ઽપીન્દ્રિયજ્ઞાનેન જન્યત ઇતિ વિશેષઃ ।
નનુ યોગિનો મનોવિજ્ઞાનેન્દ્રિયજ્ઞાનાભ્યાં પશ્યત આકારદ્વયસ્ફુરણપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ । સત્યમ્ । સત્યજ્ઞાનાકારસ્તાવદ્ વસ્તુનો ન ભિન્નદેશો ઽન્યતરભ્રાન્તિપ્રસઙ્ગાત્ । અતસ્તાવાકારાવપ્રતિમૌ કયા ગત્યા સ્ફરત ઇતિ કો નિર્ણેતું ક્ષમઃ ।
યદાહ
અચિન્ત્યા યોગિનાં ગતિરિતિ ।
સર્વથા તુ ન યોગિજ્ઞાનસ્ય ક્ષતિરિતિ સિદ્ધમ્ । તદેવં કારણાનુપલમ્ભાદપિ ન સર્વજ્ઞતાભાવઃ ।
નનુ યદિ નામ યુષ્મદભિમતસ્યાનુમાનસ્ય ન બાધકમ્, તથાપ્યસ્ત્યેવાનુમાનં બાધકમ્ । તથા હિ શક્યમિદમભિધાતુમ્
સુગતો ઽસર્વજ્ઞઃ ।
જ્ઞેયત્વાત્, પ્રમેયત્વાત્, સત્ત્વાત્, પુરુષત્વાત્, વક્તૃત્વાત્, ઇન્દ્રિયાદિમત્ત્વાદિત્યાદિ ।
રથ્યાપુરુષવત્ ।
તથા ચ બૃહટ્ટીકા
યસ્ય જ્ઞેયપ્રમેયત્વવસ્તુસત્ત્વાદિલક્ષણાઃ ।
નિહન્તું હેતવઃ શક્તાઃ કો નુ તં કલ્પયિષ્યતિ ॥
કારિકાપિ

પ્રત્યક્ષાદ્યવિસંવાદિ પ્રમેયત્વાદિ યસ્ય ચ ।
સદ્ભાવવારણે શક્તં કો નુ તં કલ્પયિષ્યતિ ॥
અત્રોચ્યતે । કિમેતે જ્ઞેયત્વાદયઃ સર્વજ્ઞત્વેન સાક્ષાદ્વિરુદ્ધાઃ પરમ્પરયા વા । અવિરુદ્ધવિધાને પ્રતિષેધાયોગાત્ । સ ચ સાક્ષાદ્ વિરોધ પરસ્પરપરિહારસ્થિતિલક્ષણો વા, ભાવાભાવવત્; સહાનવસ્થાનલક્ષણો વા, દહનતુહિનવદિતિ ।
ન તાવદાદ્યઃ પક્ષઃ । યદ્વ્યવચ્છેદનાન્તરીયકો યસ્ય પરિચ્છેદસ્તયોરેવ પરસ્પરપરિહારસ્થિતિલક્ષણો વિરોધઃ । ન ચ જ્ઞેયત્વાદિ સર્વજ્ઞત્વવ્યવચ્છેદેન સ્થિતમ્ । કિં તર્હિ । અજ્ઞેયત્વાદિવ્યવચ્છેદેન । તથા સર્વજ્ઞત્વમસર્વજ્ઞત્વવ્યવચ્છેદેન, ન તુ જ્ઞેયત્વવ્યવચ્છેદેન ।
નાપિ દ્વિતીયો વિરોધઃ । યસ્ય હ્યવિકલકારણસ્ય ભવતો યત્સન્નિધાનાદભાવસ્તયોરેવ સહાનવસ્થાનલક્ષણો વિરોધઃ । ન ચ સર્વજ્ઞત્વં પ્રાક્ પ્રવૃત્તમવિકલકારણં દૃષ્ટં યેન પશ્ચાજ્જ્ઞેયત્વાદિસદ્ભાવે નિવર્તત ઇતિ સ્યાત્ । તથાત્વે સતિ દેશાદિનિષેદ્ય એવ ભવેન્ન તુ સર્વથોચ્છેદ ઇતિ ।
ન ચ પરમ્પરયા વિરોધઃ । સ હિ ભવન્ નિષેધ્યસ્ય સર્વજ્ઞત્વસ્ય વ્યાપકવિરુદ્ધત્વાત્, કારણવિરુદ્ધત્વાત્, કાર્યવિરુદ્ધત્વાત્, સ્વભાવવિરુદ્ધકાર્યત્વાત્, (#નિબન્ધ્ 24#) વ્યાપકવિરુદ્ધકાર્યત્વાત્, કારણવિરુદ્ધકાર્યત્વાત્, કાર્યવિરુદ્ધકાર્યત્વાત્, સ્વભાવવિરુદ્ધવ્યાપ્તત્વાત્, વ્યાપકવિરુદ્ધવ્યાપ્તત્વાત્, કારણવિરુદ્ધવ્યાપ્તત્વાત્, કાર્યવિરુદ્ધવ્યાપ્તત્વાદ્ વા ભવેદ્ । તત્ર સર્વજ્ઞત્વસ્યાસત્ત્વાત્, વ્યાપકકારણકાર્યાણામસિદ્ધેસ્તદ્વિરુદ્ધકાર્યવ્યાપ્યાભાવાત્ ન પ્રમેયત્વાદયઃ સર્વજ્ઞત્વેન પરમ્પરયાપિ વિરુદ્ધાઃ ।
નનુ વક્તૃત્વં વિરુધ્યત એવ સર્વવિષયનિર્વિકલ્પજ્ઞાનવિરુદ્ધવિકલ્પકાર્યત્વાદ્ વક્તૃત્વસ્ય । નૈતદ્ યુક્તમ્ । સવિકલ્પાવિકલ્પયોર્યુગપદવૃત્તેર્વિકલ્પકત્વેન સર્વજ્ઞસ્યાવિરોધાત્ ।

કસ્તર્હિ પૃથગ્જનાદસ્ય ભેદ ઇતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । યથા માયાકારો નિર્મિતાશ્વાદિવિષયં વિજ્ઞાનં નિર્વિષયત્વેન નિશ્ચિન્વન્નભ્રાન્તઃ, તદન્યસ્માચ્ચ શ્રેષ્ઠઃ, તથા ભગવાનપિ શુદ્ધલૌકિકવિકલ્પસમ્મુખીભાવે ઽપિ ન ભ્રાન્તો નાપિ પૃથગ્જનસમાન ઇતિ । તતશ્ચ નિર્વિકલ્પકસર્વજ્ઞજ્ઞાનવિકલ્પયોર્વિરોધાભાવાદ્ વક્તૃત્વં સર્વજ્ઞત્વેન સહાવિરુદ્ધમેવ ॥
એતેનૈદપિ નિરસ્તમ્ યદાહ કાશિકાકારઃ, સમાધેર્વ્યુત્થાયોપદેક્ષ્યત ઇતિ ચેત્ । ન । વ્યુત્થિતસ્ય હ્યભિલાપિની પ્રતીતિભ્રાન્તભાષિતમપ્રમાણં ભવેદિતિ ॥
યદપ્યુક્તં બૃહટ્ટીકાયામ્
યદા ચોપદિશેદેકં કિઞ્ચિત્સામાન્યવક્તૃવત્ ।
એકદેશજ્ઞગીતં તન્ન સ્યાત્સર્વજ્ઞભાષિતમ્ ॥
તદપિ નિરસ્તમ્, વિકલ્પેનૈકસ્ય કસ્યચિદામુખીકૃત્વોપદેશે ઽપિ નિર્વિકલ્પેન સર્વમવબુધ્યમાનસ્ય વચનાનાં સર્વજ્ઞભાષિતત્વાદેવ ॥
યત્પુનઃ કારિકાયામુક્તમ્
સાન્નિધ્યમાત્રતસ્તસ્ય પુંસશ્ચિન્તામણેરિવ ।
નિશ્ચરન્તિ યથાકામં કુડ્યાદિભ્યો ઽપિ દેશનાઃ ॥
એવમાદ્યુચ્યમાનં હિ શ્રદ્દધાનસ્ય શોભતે ।
કુડ્યાદિનિઃસૃતત્વાત્તુ નાશ્વાસો દેશનાસુ નઃ ॥
કિન્નુ બુદ્ધપ્રણોતાઃ સ્યુઃ કિંવા કૈશ્ચિદ્દુરાત્મભિઃ ।
અદૃશ્યૈર્વિપ્રલમ્ભાર્થ પિશાચાદિભિરીરિતાઃ ॥
બૃહટ્ટીકાયામપિ
તસ્મિન્ ધ્યાનસમાધિસ્થે ચિન્તારત્નવદાસ્થિતે ।
નિશ્ચરન્તિ યથાકામં કુડ્યાદિભ્યો ઽપિ દેશનાઃ ॥
તાભિર્જિજ્ઞાસિતાનર્થાન્ સર્વાન્ જાનન્તિ માનવાઃ ।
હિતાનિ ચ યથાયોગં ક્ષિપ્રમાસાદયન્તિ તે ॥
(#નિબન્ધ્ 25#)
ઇત્યાદિ કીર્તમાનં તુ શ્રદ્દધાનસ્ય શોભતે ।
વયમશ્રદ્દધાનાસ્તુ યે યુક્તીરર્થયામહે ॥
કુડ્યાદિનિઃસૃતાનાં ચ ન સ્યાદાપ્તોપદિષ્ટતા ।
વિશ્વાસશ્ચ ન તાસુ સ્યાત્કેનૈતાઃ કીર્તિતા ઇતિ ॥
કિન્નુ બુદ્ધપ્રણીતાઃ સ્યુઃ કિં વા બ્રાહ્યણવઞ્ચકૈઃ ।
ક્રીડદ્ભિરુપદિષ્ટાઃ સ્યુર્દૂરસ્થપ્રતિશબ્દકૈઃ ॥
કિં વા ક્ષુદ્રપિશાચાદ્યૈરદૃષ્ટૈઃ પરિકલ્પિતાઃ ।
તસ્માન્ન તાસુ વિશ્વાસઃ કર્તવ્યઃ પ્રાજ્ઞમાનિભિઃ ॥
એતદપ્યનભ્યુપગમેનૈવ નિરસ્તમ્ । શુદ્ધલૌકિકવિકલ્પસંમુખીભાવેનૈવ તસ્ય દેશકત્વાભ્યુપગમાદિતિ ॥
અથ વા યથા ચક્રસ્યોપરતે ઽપિ દણ્ડપ્રેરણાવ્યાપારે પૂર્વાવેગવશાદ્ ભ્રમણમ્ । એવં ભગવતિ પ્રત્યસ્તમિતસમસ્તવિકલ્પજાલે ઽપિ સ્થિતે યદિ પૂર્વપ્રણિધાનાહિતસતતાનાભોગવાહિની દેશના સ્યાત્તદા કો વિરોધઃ । વિવક્ષાભાવે કથં વચનપ્રવૃત્તિરિતિ ન વક્તવ્યમ્ । તદભાવે ઽપિ નિદ્રાણસ્ય તત્તત્પ્રવ્યક્તવચનસન્દર્શનાત્ । વચનમાત્રસ્ય વિવક્ષયા વ્યાપ્તેરભાવાત્ । તસ્માદ્ યથા પૂર્વાભ્યાસતો ઝટિતિ પ્રબોધિતસ્યારિણા પ્રહારાદિદાનેનાનુરૂપ એવ પ્રક્રમઃ શસ્ત્રોદ્ધરણાદિકઃ, તથા સર્વવેદિનોપિ સકલાઃ કલાઃ ઇત્યનાકુલમ્ ।
યદાહાલઙ્કારઃ
શત્રુસાન્નિધ્યમાત્રેણ પ્રવર્તન્તે ઽવિકલ્પતઃ ।
પ્રાગેવ તન્નિરાકારિપ્રક્રમાઃ કોપનિર્મિતાઃ ॥
યત્પુનરુક્તમ્ પિશાચાદિકૃતશઙ્કયા નાત્રાશ્વાસઃ સતાં યુક્ત ઇતિ । તદસઙ્ગતમ્, યતઃ
સંભિન્નાલાપહિંસાદિકુત્સિતાર્થોપદર્શનમ્ ।
ક્રીડાશીલપિશાચાદેઃ કાર્યં તાસુ ન વિદ્યતે ॥
પ્રમાણદ્વયસંવાદિ મતં તદ્વિષયે ઽખિલે ।
યસ્ય બાધા પ્રમાણાભ્યામણીયસ્યપિ નેક્ષતે ॥
યથાત્યન્તપરોક્ષે ઽપિ ન પૂર્વાપરબાધિતમ્ ।
કરુણાદિગુણોત્પત્તેઃ સર્વપુંસાં પ્રવર્તકમ્ ॥
સર્વાનુશયસંદોહપ્રતિપક્ષાભિધાયકમ્ ।

નિર્વાણનગરદ્ષ્વારકપાટપુટભેદનમ્ ॥
(#નિબન્ધ્ 26#)
તચ્ચેત્ ક્રીડનશીલાનાં રક્ષસાં વા વચો ભવેત્ ।
ત એવ સન્તુ સંબુદ્ધાઃ સર્વતલ્લક્ષણસ્થિતેઃ ॥
ન ચ નામ્નિ વિવાદઃ । ન ચ નામનિવૃત્તૌ વસ્તુ નિવર્તતે । પ્રત્યુત વેદસ્યૈવ ક્રીડનશીલપિશાચાદિપ્રણીતત્વં યુક્તં સંભાવયિતુમ્ । યેન ગોશવાદિષુ યોગેષ્વગમ્યાગમનાદયો ઽસત્યસમુદાચારાઃ સંપ્રકાશિતાઃ । લોકપ્રસિદ્ધિશ્ચ
ત્રયો વેદસ્ય કર્તારો મુનિભણ્ડનિશાચરાઃ ।
ઇતિ અલમતિનિર્બન્ધેન ॥
નનુ સર્વજ્ઞત્વં વીતરાગદિત્વેન વ્યાપ્તમિષ્યતે । તદ્વિરુદ્ધં ચ રાગાદિયોગિત્વમ્, તત્કાર્યં ચ વચનમ્ । તદેતદ્ વ્યાપકવિરુદ્ધકાર્યભૂતં વચનં સર્વજ્ઞાભાવં સાધયતિ પરમ્પરયા વિરુદ્ધત્વાદિતિ ચેત્ । ન । રાગાદીનાં વચસશ્ચ કાર્યકારણભાવાસિદ્ધેઃ । તથા હિ વચનવિશેષો રાગાદિકાર્યમ્, યો રાગેણૈવ જનિતઃ, વચનમાત્રં વા ।
તત્ર ન તાવત્ પ્રથમઃ પક્ષઃ । તાદૃશસ્ય વચનસ્ય નિશ્ચયોપાયાસંભવાત્ । અસભ્યમૈથુનાચારપ્રકાશકં વચનં તત્કાર્યમિતિ ચેત્ । ન । અભિપ્રાયસ્ય દુર્લક્ષ્યત્વાત્ । વિરક્તો ઽપિ રક્તવચ્ચેષ્ટતે, રક્તો ઽપિ વિરક્તવદિત્યભિપ્રાયો દુર્બોધઃ । તતશ્ચ વિશિષ્ટવ્યવહારસ્ય સાંકર્યેણ ન તત્રૈકાન્તેન રાગાનુમાનં યુજ્યતે । નાપિ વચનમાત્રં રાગાદિકાર્યમ્ । અસંમુખીભૂતરાગાદયો ઽપિ હિ સ્વાભિમતદેવતાસ્તુતિવિધાને માત્રાદિગુરુજનસંભાષણાદૌ ચ વચનમાત્રમુચ્ચારયન્તઃ સમુપલભ્યન્તે । ન ચ યદ્યદભાવે ભવતિ તસ્ય તત્કાર્યતોચ્યતે, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । રાગાદિયોગ્યતા તર્હિ વચસઃ કારણમ્, તયા વિનોપલખણ્ડલાદૌ વચનસ્યાદર્શનાદિતિ ચેન્ન । કરણગુણવક્તુકામતે હિ વચનસ્ય હેતુઃ । તદભાવાદેવોપલખણ્ડલાદૌ નિવર્તતે, ન રાગાદિયોગ્યતાયા અભાવાત્ । યદિ કારણગુણાદિસકલતદન્યકારણભાવે ઽપિ રાગાદિ યોગ્યતાભાવાન્નોત્પદ્યતે વચનમિતિ સિધ્યેત્તસ્યાઃ કારણત્વમ્ । ઉપલખણ્ડલાદૌ તુ વક્તુકામતા નાસ્તિ । તત્કથં તત્કારણત્વં વચસામિતિ । એવં તર્હિ વક્તુકામતૈવ રાગો ઽસ્તુ । ઇષ્ટત્વાન્ન કિઞ્ચિદ્ બાધિતં સ્યાત્, નામ્નિ વિવાદાભાવાત્ । પરમાર્થતઃ પુનર્નિત્યસુખાત્માત્મીયદર્શનાક્ષિપ્તં સાશ્રવવિષયં ચેતસો ઽભિષ્વઙ્ગં રાગમાહુઃ ।
નિષ્પન્નસર્વસમ્પત્તેર્વિવક્ષાપિ ન યુજ્યત ઇતિ ચેત્ । અદોષો ઽયમ્, પરાર્થત્વાદ્વિવક્ષાયાઃ । વીતરાગે ઽર્થાસઙ્ગાભાવાત્ કથં પરાર્થાપિ પ્રવૃત્તિરિતિ ચેત્ । ન । આસઙ્ગમન્તરેણ કરુણયાપિ પ્રવૃત્તેઃ ।
સૈવ રાગ ઇતિ ચેત્ । ઇષ્ટત્વાદદોષઃ ।
રાગસ્ય તુ સ્વરૂપમુક્તમ્ ।
કારુણિકસ્યાપિ નિષ્ફલારમ્ભો ન યુક્ત ઇતિ ચેત્ । ન । પરાર્થસ્યૈવ ફલત્વાત્ । ઇષ્ટલક્ષણત્વાત્ ફલસ્યેતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્ ।
(#નિબન્ધ્ 27#)
નનુ નિર્વિકલ્પસ્ય ભગવતઃ કથં તસ્યામવસ્થાયાં કરુણાસંભવઃ । દુઃખવિકલ્પપ્રભવા હિ કરુણેત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યામન્યત્વેન નિશ્ચિતમ્ ।
તતશ્ચ કારણાભાવાત્ કથં કાર્યસંભવ ઇતિ ચેત્ । ન । યથા કુમ્ભકારનિવૃત્તાવપિ સ્વસન્તાનમાત્રભાવિની ઘટાદિસ્થિતિસ્તથોત્થાપકવિકલ્પાભાવે ઽપિ સમ(ન) ન્તરપ્રત્યયબલાદનાલમ્બનકરુણાપ્રવૄત્તેરવાર્યત્વાત્ । યદાહુર્ગુરવઃ
સત્તારોપકૃતો ઽપિ ભાવનવશાત્ કાઠિન્યમાપત્તથા
શૈથિલ્યે ઽપિ યથાસ્ય દુઃખહતયે સાન્દ્રસ્તથૈવ શ્રમઃ ।
ઉત્પાદે તુ ફલસ્ય હેતુનિયમો નો તુ પ્રબન્ધસ્થિતૌ
તસ્માદ્ દુઃખદૃશઃ ક્ષયે ઽપિ વિલસન્મૈત્ર્યાદયે ઽસ્મૈ નમઃ ॥
એતેનૈતદપિ નિરસ્તં યદાહ કારિકાયામ્
રાગાદિરહિતે ચાસ્મિન્ નિર્વ્યાપારે વ્યવસ્થિતે ।
દેશનાન્યપ્રણીતૈવ સ્યાદૃતે પ્રત્યવેક્ષણાત્ ॥
નનુ યદિ નામૈવં વક્તૃત્વં સર્વજ્ઞત્વેન સહાવિરુદ્ધં દેહેન્દ્રિયબુદ્ધ્યાદિયોગિત્વં તુ વિરુદ્ધમેવ । સર્વજ્ઞતાવ્યાપકવીતરાગત્વવિરુદ્ધરાગાદિકારણત્વાદ્દેહાદીનામ્ ।
તતશ્ચ પ્રતિષેધ્યવ્યાપકવિરુદ્ધકારણોપલમ્ભાત્ સર્વજ્ઞાભાવ ઇતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । દેહાદીનાં હેતુત્વે ઽપિ નૈષાં કેવલાનાં સહકારિમાત્રાણામાત્માભિનિવેશલક્ષણોપાદાનકારણવિકલાનાં રાગાદિજનકત્વમિત્યગમકા એવ દેહાદયઃ સર્વજ્ઞાભાવસ્ય । તસ્માજ્ જ્ઞેયત્વાદીનામપ્યસામર્થ્યાન્ન પરપરિકલ્પિતાનુમાનતો ઽપિ સર્વજ્ઞાભાવઃ ।
નાપિ સ્વવિકલ્પિતં શાબ્દાદિકં ભગવતો બાધકમ્ । તથા હિ યદ્યપિ તેષાં સતિ પ્રામાણ્યે ઽનુમાન એવાન્તર્ભાવઃ, અનન્તર્ભાવે ચાપ્રામાણ્યમેવેતિ સ્થૂલં દૂષણમસ્તિ, તથાપિ તત્પ્રામાણ્યમભ્યુપગમ્યાપિ બ્રૂમઃ । યત્તાવત્ પૌરુષેયવચનં તદપ્રમાણમેવ ભવતામ્ । ન ચ વૈદિકં કિઞ્ચિદ્વચનં સર્વનરાસર્વજ્ઞત્વપ્રતિપાદક મુપલભ્યતે । પ્રત્યુત નિમિત્તનામ્નિ શાખાન્તરે સ્ફુટતરમેવ સર્વજ્ઞઃ પ્રતિપાદિતઃ । તથા હિ
સ વેત્તિ વિશ્વં ન ચ તસ્ય વેત્તા
ઇત્યાદિના ચ સર્વજ્ઞો વેદે પ્રતિપાદિતઃ ॥
નાપ્યુપમાનાત્તદભાવઃ સિધ્યતિ । તથા હિ સ્મર્યમાણમેવ ગવાદિવસ્તુ પુરોવર્તિગવયાદિસાદૃશ્યોપાધિ ગવાદ્યુપાધિ વા સાદૃશ્યમુપમાનેન પ્રતીયત ઇતિ સ્થિતિઃ । ન ચ સર્વજ્ઞસન્તાનવર્તીનિ ચેતાંસિ કેનચિત્ સર્વજ્ઞેનાનુભૂતાનિ યતઃ સ્મરણેન વિષયીક્રિયેરન્, પરચિત્તવિત્તેરયોગાત્ ॥
(#નિબન્ધ્ 28#)
યત્ પુનરુક્તં કુમારિલેન
નરાન્ દૃષ્ટ્વા ત્વસર્વજ્ઞાન્ સર્વાનેવાધુનાતનાન્ ।
તત્સાદૃશ્યોપમાનેન શેષાસર્વજ્ઞનિશ્ચયઃ ॥
તદપ્યયુક્તમ્, અધુનાતનસર્વનરાસર્વજ્ઞત્વાનિશ્ચયાત્ । નિશ્ચયે ચાત્મન્યેવ સર્વજ્ઞત્વાભ્યુપગમપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપ્યર્થાપત્તિર્બાધિકા । યતો દૃષ્ટઃ શ્રુતો વાર્થો ઽન્યથા નોપપદ્યત ઇતિ અદૃષ્ટાર્થંપરિકલ્પનમર્થાપત્તિરુચ્યતે । ન ચાસર્વજ્ઞત્વમન્તરેણ સર્વનરેષુ કશ્ચિદર્થો દૃષ્ટઃ શ્રુતો વા નોપપદ્યતે યતસ્તદર્થાપત્ત્યા પરિકલ્પ્યેત । નનુ સંસારસ્ય તાવદનાદિત્વં પ્રમાણેન પ્રતીતમ્ । તચ્ચ ન સર્વજ્ઞેન જ્ઞાયતે, તજ્જ્ઞાનાવધેઃ પરસ્તાદસત્ત્વે ઽનાદિતાક્ષતિપ્રસઙ્ગાત્, તદન્યથાનુપપદ્યમાનં સર્વભાવાનામનાદિત્વં સર્વજ્ઞાભાવં સાધયતીતિ ચેત્ ।
ઉચ્યતે । ઉપયુક્તસર્વજ્ઞાપેક્ષયા તાવદિદમદૂષણમ્ । તસ્યાનાદિત્વાજ્ઞાને ઽપિ ઉપયુક્તસર્વજ્ઞત્વાવ્યાહતેઃ । સર્વસર્વજ્ઞસ્યાપ્યભાવે સાધ્યે ઽસમર્થેયમર્થાપત્તિઃ । તથા હિ યથા સંસારસ્યાનાદિત્વે પૂર્વપૂર્વવસ્તુસત્તાયા અનવધિત્વં તથા સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્યાપિ પૂર્વપૂર્વવસ્તુસત્તાવ્યાપકત્વેનાનવધિપ્રસરતા ઇતિ । અજ્ઞાતસ્યૈકસ્યાપિ વસ્તુનો ઽનવસ્થિતેઃ । સત્યપિ સર્વજ્ઞે ઽનાદિત્વમુપપદ્યમાનં ન સર્વજ્ઞાભાવમાક્ષિપતિ । તતશ્ચાર્થાપત્તિરપિ ન સર્વજ્ઞસ્ય બાધિકા ।
ન ચાભાવપ્રમાણબાધ્યઃ સર્વજ્ઞઃ । પ્રમાણપઞ્ચકનિવૃત્તિરભાવપ્રમાણમિષ્યતે । તત્ર નિવૃત્તિરિતિ પ્રસજ્યવૃત્ત્યા પ્રમાણાનુત્પત્તિમાત્રમભિપ્રેતમ્, અથ વા પર્યુદાસવૃત્ત્યા વસ્ત્વન્તરમ્, વસ્ત્વન્તરમપિ જડરૂપં જ્ઞાનરૂપં વા, જ્ઞાનમપિ જ્ઞાનમાત્રમ્, એકજ્ઞાનસંસર્ગિવસ્તુજ્ઞાનં વેતિ વિકલ્પાઃ ।
તત્ર ન તાવન્નિવૃત્તિમાત્રભાવપ્રમાણમુપપદ્યતે । તત્ખલુ નિખિલશક્તિવિકલતયા ન કિઞ્ચિત્ । યચ્ચ ન કિઞ્ચિત્ તત્કથં પ્રમેયં પરિચ્છિન્દ્યાત્, તદ્વિષયં વા વિજ્ઞાનં જનયેત્, પ્રતીતં વા તત્કથમિતિ સર્વમન્ધકારનર્તનમ્ । યથોક્તમ્

ન હ્યભાવઃ કસ્યચિત્પ્રતિપત્તિઃ પ્રતિપત્તિહેતુર્વા । તસ્યાપિ વા કથં પ્રતિપત્તિરિતિ ।
નાપિ વસ્ત્વન્તરતાપક્ષે જડરૂપઃ પ્રમાણાભાવઃ સંગચ્છતે, તસ્ય પ્રમેયપરિચ્છેદાયોગાત્ । પરિચ્છેદસ્ય જ્ઞાનધર્મત્વાત્ । નાપિ જ્ઞાનમાત્રસ્વભાવો ઽભાવઃ । દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટસ્યાપિ તતો ઽભાવપ્રસઙ્ગાત્ । તદપેક્ષયાપિ વિજ્ઞાનમાત્રત્વાત્ તસ્ય । અથૈકજ્ઞાનસંસર્ગિસ્વભાવો ઽનુમન્યતે, તદા ક્ષતમભાવપ્રમાણપ્રત્યાશયા, અધ્યક્ષવિશેષસ્યૈવાભાવપ્રમાણનામકરણાત્ । તસ્ય ચાસ્માભિર્દૃશ્યાનુપલમ્ભાખ્યસાધનત્વેન સ્વીકૃતત્વાત્ । દૃશ્યાનુપલમ્ભશ્ચ ભગવદભાવસાધને ઽસમર્થ ઇતિ પૂર્વમેવાવેદિતમ્ ।

(#નિબન્ધ્ 29#)
કિં ચ, કઃ પુનરયં પ્રમાણાભાવો ઽભિમતો ભવતામ્ । સ્વપ્રમાણગણનિવૃત્તિરથ સર્વપ્રાણિગણપ્રમાણનિવૃત્તિઃ । તત્ર સ્વપ્રમાણગણનિવૃત્તિર્વ્યભિચારિણી, તસ્યાં સત્યામપિ વ્યવહિતસ્યાર્થસ્યાન પહ્નવત્વાત્ । પરપ્રમાણનિવૃત્તિસ્ત્વસર્વવિદો ઽસિદ્ધા ।
યદાહ
સર્વાદૃષ્ટિશ્ચ સન્દિગ્ધા સ્વાદૃષ્ટિર્વ્યભિચારિણી ।
વિન્ધ્યાદ્રિરન્ધ્રદૂર્વાદેરદૃષ્ટાવપિ સત્ત્વતઃ ॥ ઇતિ ॥
તદેવં નાભાવપ્રમાણતો ઽપિ સર્વજ્ઞનિષેધ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥
નનુ તથાપિ સદ્વ્યવહારાર્થં સાધકમપ્યસ્ય ન વિદ્યતે ।
તથા હિ સર્વવિદો ઽતીન્દ્રિયત્વાત્ ન તાવદસ્મદાદિપ્રત્યક્ષમસ્ય સાધકમ્ । યથા ચાસ્માભિરસૌ નોપલભ્યતે તથાસ્મજ્જાતીયૈરપ્યપ્રત્યક્ષસ્વભાવનિયમાત્ । ન ચાયં કાલાન્તરે ઽભૂદિતિ ચ કલ્પના યુજ્યતે । યથા હિ કાલત્વાદિદાનીન્તનકાલવદિતિ અનેનાનુમાનેન નિરાકર્તું શક્યતે, ન તથા સાધયિતુમ્ ।
કારિકા
સર્વજ્ઞકલ્પના ત્વન્યૈર્વેદે વાપૌરુષેયતા ।
તુલ્યવત્ કલ્પ્યતે યેન તેનેદંસંપ્રધાર્યતે ॥
સર્વજ્ઞો દૃશ્યતે તવન્નેદાનીમસ્મદાદિભિઃ ।
નિરાકરણવચ્છક્યા ન ચાસીદિતિ કલ્પના ॥ ઇતિ ॥
નાપ્યનુમાનતઃ સર્વજ્ઞસિદ્ધિઃ । તત્પ્રતિબદ્ધલિઙ્ગાનિશ્ચયાત્ ।
કિં ચ સર્વજ્ઞસત્તાસાધને સર્વો હેતુઃ ત્રયીં દોષજાતિં નાતિવર્તતે અસિદ્ધત્વં વિરુદ્ધત્વમનૈકાન્તિકત્વં ચેતિ । તથા હિ સર્વજ્ઞે ધર્મિણિ ક્રિયમાણે ન તદ્ધર્મો હેતુઃ સિદ્ધઃ । તસ્યૈવ ધર્મિણઃ સાધ્યત્વેનાસિદ્ધત્વાત્ । સિદ્ધૌ વા વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ । અસર્વજ્ઞે ધર્મિણિ ન સર્વજ્ઞસિદ્ધિઃ । હેતોઃ સર્વજ્ઞવિપરીતસાધનત્વેન વિરુદ્ધત્વાત્ । નાપિ સર્વજ્ઞાસર્વજ્ઞધર્મો હેતુઃ । તસ્યાનૈકાન્તિકત્વાત્ । તસ્માન્નાનુમાનતો ઽપિ સર્વજ્ઞસિદ્ધિઃ ।
કારિકા
દૃષ્ટો ન ચૈકદેશો ઽસ્તિ લિઙ્ગં યો વાનુમાપયેત્ । ઇતિ ॥
નાપ્યાગમગમ્યઃ । આગમો હિ દ્વિવિધઃ પૌરુષેયો નિત્યશ્ચ । તત્ર પૌરુષેયોપ્યાગમઃ તદીયો વા તત્ર પ્રમાણમ્, નરાન્તરપ્રણીતો વા । ન તાવત્તદીયઃ । અન્યો ઽન્યસંશ્રયાપત્તેઃ । તથા હ્યાગમસ્ય સર્વજ્ઞોક્તત્વે પ્રામાણ્યમ્ । અસ્ય ચ પ્રામાણ્યે સત્યસ્માત્ સર્વજ્ઞસિદ્ધિરિતિ । નરાન્તરપ્રણીતસ્તુ પ્રમાણત્વેનાનભિમત એવેત્યતો ઽપિ ન સર્વજ્ઞસિદ્ધિઃ ॥
(#નિબન્ધ્ 30#)
કિં ચ સર્વજ્ઞપ્રણીતાદ્વચનાત્ સર્વજ્ઞસિદ્ધૌ કિમપરાદ્ધં સ્વવચનેન યેનાતો ઽપ્યસૌ ન ગમ્યેત । નાપિ નિત્યાગમગમ્યઃ સર્વજ્ઞઃ, તથાવિધસ્ય સર્વજ્ઞપ્રતિપાદકસ્ય નિત્યાગમસ્યાભાવાત્ । યચ્ચોપનિષદાદૌ સર્વજ્ઞપ્રતિપાદકવાક્યં તસ્યાન્યાર્થત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ન ચ નિત્યવાક્યસ્યાનિત્યસર્વજ્ઞત્વપ્રતિપાદકત્વમ્, નિર્વિષયત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિં ચ યદ્યઙ્ગીકૃતો નિત્યાગમઃ, કિં સર્વજ્ઞકલ્પનયા, નિત્ય એવાગમો ધર્મે પ્રમાણં ભવિષ્યતિ ।
કારિકા
ન ચાગમેન સર્વજ્ઞસ્તદીયે ઽન્યોન્યસંશ્રયાત્ ।
નરાન્તરપ્રણીતસ્ય પ્રામાણ્યં ગમ્યતે કથમ્ ॥
ન ચાપ્યેવં પરો નિત્યઃ શક્યો લબ્ધુમિહાગમઃ ।
દૃષ્ટશ્ચેદર્થવાદત્વં તત્પરે સ્યાદનિત્યતા ॥
આગમસ્ય ચ નિત્યત્વે સિદ્ધે તત્કલ્પના વૃથા ।
યતસ્તં પ્રતિપત્સ્યન્તે ધર્મમેવ તતો નરાઃ ।
બૃહટ્ટીકાપિ
ન ચાગમવિધિઃ કશ્ચિન્નિત્યઃ સર્વજ્ઞબોધકઃ ।
ઇત્યાદિ સપ્તચત્વારિંશત્ શ્લોકાઃ સપ્રપઞ્ચમેતમર્થં પ્રતિપાદયન્તિ । તદેવમાગમતો ઽપિ ન સર્વજ્ઞસિદ્ધિઃ ।
નાપ્યુપમાનપ્રમાણસમધિગમ્યઃ । ઉપમાનં હિ સદૃશગ્રહણનાન્તરીયકપ્રવૃત્તિક મસન્નિકૃષ્ટાર્થગોચરમ્ । યથા ગવયગ્રહણદ્વારેણ ગોઃ સ્મરણમ્ । ન ચ સર્વજ્ઞસદૃશઃ કશ્ચિદસ્તિ ।
કારિકા
સર્વજ્ઞસદૃશં કઞ્ચિદ્ યદિ પશ્યેમ સમ્પ્રતિ ।
ઉપમાનેન સર્વજ્ઞં જાનીયામસ્તતો વયમ્ ॥
નાપ્યર્થાપત્તિતઃ સર્વજ્ઞસિદ્ધિઃ । દૃષ્ટઃ શ્રુતો વાર્થો ઽન્યથા નોપપદ્યતે ઇતિ અદૄષ્ટાર્થપરિકલ્પનમર્થાપત્તિલક્ષણમ્ । ન ચાત્ર પ્રમાણપ્રતીતં કિઞ્ચિદ્ વસ્ત્વસ્તિ યત્સર્વજ્ઞમન્તરેણાનુપપદ્યમાનં તત્સત્તામુપનયેત્ । તન્નાર્થાપત્તિરપિ સર્વજ્ઞસાધની ।
ન ચ પ્રમાણપઞ્ચકાભાવસ્વભાવાદભાવપ્રમાણાદસ્ય સિદ્ધિઃ, વસ્ત્વભાવસાધનત્વાદસ્ય । પ્રત્યુતાયમેવાસ્યાભાવં સાધયતીતિ પ્રતિપાદિતમ્ । યદપીદં કારિકાબૃહટ્ટીકયોરેકષષ્ટ્યા શ્લોકૈઃ સર્વજ્ઞસિદ્ધયે બૌદ્ધસ્ય સાધનમાશઙ્કય દૂષિતં તદપિ ઘૃણાકરમિતિ ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્ન લિખિતમ્ ।
(#નિબન્ધ્ 31#)
તથા હ્યેતાનિ કિલ સૌગતૈઃ સર્વજ્ઞસાધનાય સાધનાન્યભિધીયન્તે
સર્વજ્ઞો ઽસ્તીતિ સત્યમ્,

સર્વજ્ઞોક્તત્વાત્, ધર્માભ્યુપદેશકત્વાત્, બુદ્ધઃ સર્વજ્ઞ ઇતિ ચિરપ્રવૃત્તદૃઢસ્મૃતેઃ, પ્રથમતરમશેષશિષ્યજનવર્ગસ્યાનેકવિધચિત્તચૈત્તાદિપરિજ્ઞાનાત્, સકલપદાર્થરાશિતત્ત્વોપદેશાદિતિ ॥
તસ્માત્ સ્થિતમેતત્ નાતીન્દ્રિયદર્શી સાક્ષાદસ્તિ, અપિ તુ નિત્યવચનદ્વારેણૈવ તસ્ય દર્શનમિતિ । તદેવં સર્વથા સર્વજ્ઞસાધકપ્રમાણાસભવાદયુક્તો બૌદ્ધાનાં સર્વજ્ઞે સદ્વ્યવહાર ઇતિ ॥
અત્રોચ્યતે । અનુમાનાદન્યતો ઽસિદ્ધૌ સિદ્ધસાધનમ્ । અનુમાનાદપીત્યસિદ્ધમ્, અનુમાનસ્ય પૂર્વમુક્તત્વાત્ । તત્પ્રતિબદ્ધલિઙ્ગાનિશ્ચયાદિત્યાદિદૂષણપ્રબન્ધો ઽપિ પ્રતિવ્યૂઢ ઇત્યુપયુક્તસર્વજ્ઞસ્તાવત્ ત્રૈલોક્યાલોકઃ સિદ્ધઃ ।
સર્વસર્વજ્ઞપક્ષે ઽપીદં સાધનમ્ ।
યત્પ્રમાણસંવાદિનિશ્ચિતાર્થવચનં તત્સાક્ષાત્પરમ્પરા(વા) તદર્થસાક્ષાત્કારિજ્ઞાનપૂર્વકમ્ ।
યથા દહનો દાહક ઇતિ વચનમ્ ।
પ્રમાણસંવાદિ નિશ્ચિતાર્થવચનં ચેદમ્ ।
ક્ષણિકાઃ સર્વજ્ઞસંસ્કારા ઇત્યર્થતઃ કાર્યહેતુઃ । નાસ્યાસિદ્ધિઃ, સર્વભાવક્ષણભઙ્ગપ્રસાધનાદસ્ય વચનસ્ય સત્યાર્થત્વાત્ । નાપિ વિરોધઃ, સપક્ષે ભાવાત્ । ન ચાનૈકાન્તિકઃ, વચનમાત્રસ્ય સંશયવિપર્યાસપૂર્વકત્વે ઽપિ પ્રમાણનિશ્ચિતાર્થવચનસ્ય સાક્ષાત્પારમ્પર્યેણ તદર્થસાક્ષાત્કારિજ્ઞાનપૂર્વકત્વાત્ । અન્યથા નિયમેન પ્રમાણસંવાદાયોગાત્ ॥
અયં ચ ભાષ્યકારીયઃ સર્વસર્વજ્ઞપ્રસાધકપ્રયોગઃ પણ્ડિતજિતારિભિઃ પ્રપઞ્ચિત ઇતિ તત એવ પ્રચયતો ઽબધાર્ય ઇતિ ।
દૌર્વારપ્રતિવાદિવિક્રમમનાદૃત્ય પ્રમાપ્રૌઢિતઃ
સર્વજ્ઞો જગદેકચક્ષુરુદગાદેષ પ્રભાવો ઽત્ર ચ । સંબુદ્ધસ્થિતિમેદિનીકુલગિરેરસ્મદ્ગુરોઃ કિન્ત્વયં
સંક્ષેપો મમ રત્નકીર્તિકૃતિનસ્તદ્વિસ્તરત્રાસિનઃ ॥
વિશ્વમસ્તુ શુભાદસ્માદ્ યથેચ્છં રતિમન્મથઃ ।
મઞ્જુવજ્રશ્ચ પર્યન્તે તત્પાદં સત્ફલપ્રદમ્ ॥
અહઞ્ચ મઞ્જુવજ્રઃ સ્યાં મઞ્જુઘોષો ઽથ મઞ્જુવાક્ ।
મઞ્જુશ્રીર્વ(આ) દિરાણ્મઞ્જુકુમારો જિનધૂર્ધરઃ ॥
॥ સર્વજ્ઞસિદ્ધિઃસમાપ્તા ॥
(#નિબન્ધ્ 32#)
॥ 2 ॥
॥ ઈશ્વરસાધનદૂષણમ્ ॥
ઓં નમસ્તારાયૈ ।
સૂક્તરત્નાશ્રયત્વેન જિતરત્નાકરાદિદમ્ ।
ગુરોર્વાગમ્બુધેઃ સ્મર્તું કિઞ્ચિદાકૃષ્ય લિખ્યતે ॥
રીતિઃ સુધાનિધિરિયં સત્તમે મધ્યવર્તિનિ ।
વિદ્વેષિણિ વિષજ્વાલા કિઞ્ચિજ્જ્ઞે તુ ન કિઞ્ચન ॥
ઇહૈતે નૈયાયિકાદયો વિવાદપદસ્ય ક્ષિતિધરાદેઃ સ્વરૂપોપાદાનોપકરણસંપ્રદાનપ્રયોજનવિભાગપ્રવીણં સર્વજ્ઞતાદિગુણવિશિષ્ટં પુરુષવિશેષમિચ્છન્તિ । યદાહુઃ
એકો વિભુઃ સર્વવિદેકબુદ્ધિસમાશ્રયઃ શાશ્વત ઈશ્વરાખ્યઃ ।
પ્રમાણમિષ્ટો જગતો વિધાતા સ્વર્ગાપવર્ગાર્થિભિરર્થનીયઃ ॥ ઇતિ ॥
સ ચ કથં સિધ્યતીતિ પર્યનુયુક્તાઃ સાધનમિદમાચક્ષતે ।
વિવાદાધ્યાસિતં બુદ્ધિમદ્ધેતુકમ્ ।
કાર્યત્વાત્ ।
યત્ કાર્યં તદ્બુદ્ધિમદ્ધેતુકમ્ । યથા ઘટઃ ।
કાર્યં ચેદમ્ ।
તસ્માદ્ બુદ્ધિમદ્ધેતુકમિતિ ।
હેતોઃ પરોક્ષાર્થપ્રતિપાદકત્વમનુભૂતેષુ હેત્વાભાસેષુ ન શક્યમાવેદયિતુમ્ । હેત્વાભાસાશ્ચ પઞ્ચ । યથોક્તમ્
સવ્યભિચારવિરુદ્ધપ્રકરણસમસાધ્યસમાતીતકાલા ઇતિ ।
તત્ર ન તાવદયં સાધ્યસમો હેતુઃ । અસિદ્ધો હિ સાધ્યસમઃ કથ્યતે । સ ચ સંક્ષેપતો વિભજ્યમાનો દ્વિધા વ્યવતિષ્ઠતે । આશ્રયાસિદ્ધત્વાદ્ વાસિદ્ધો યથા સુરભિ ગગનારવિન્દમરવિન્દત્વાદિતિ । સત્યપિ ચાશ્રયે પ્રમાણેન સંબન્ધાસિદ્ધેરસિદ્ધો (#નિબન્ધ્ 33#) યથા અનિત્યઃ શબ્દઃ સાવયવત્વાદિતિ । ન ચાભ્યાં પ્રકારાભ્યાં પ્રસ્તુતસ્ય હેતોરસિદ્ધિરસ્તિ । ક્ષ્મારુહાદૌ ધર્મિણિ પ્રમાણસમધિગતે કાર્યત્વસ્ય સાધનસ્ય પ્રમાણપ્રતીતત્વાત્ । ચિરોત્પન્નપર્વતાદૌ ચ ધર્મિણિ કાર્યત્વં સાવયવત્વેન હેતુના બોદ્ધવ્યમ્ । તદ્ યથા
વિવાદપદં કાર્યમ્ ।
સાવયવત્વાત્ ।
યત્સાવયવં તત્ કાર્યમ્ । યથા વસ્ત્રમ્ ।

તથા ચેદમ્ ।
તસ્માત્ કાર્યમિતિ ।
નનુ સાવયવત્વેન હેતુના દ્રવ્યાણામેવ કાર્યત્વં સિધ્યતિ । ન તુ તત્સમવેતાનાં ગુણકર્માદીનામ્ । તેષામવયવસંબન્ધાભાવાદિતિ ચેત્ । સત્યમ્ । તેષાં કાર્યગુણાદિત્વેન હેત્વન્તરેણ કાર્યત્વમધિગન્તવ્યમ્ । તથા હિ
જન્મભાજો વિવાદાધ્યાસિતનિત્યેતરસમવાયિનો ગુણાદયઃ ।
કાર્યગુણાદિત્વાત્ ।
યો યઃ કાર્યગુણાદિઃ સ સર્વસ્તથા, યથા ઘટાદિરૂપાદિઃ ।
તથા ચૈતે ।
તસ્માજ્જન્મભાજઃ । ઇતિ ।
કાર્યત્વં ચ ન સ્વકારણસમવાયઃ, સામાન્યવિશેષો વા બોદ્ધવ્યઃ, યેનાસ્ય પ્રધ્વંસાવ્યાપકત્વાદ્ ભાગાસિદ્ધતા સ્યાત્, કિં તુ કારણાધીનસ્વરૂપમાત્રમ્ । તચ્ચ શબ્દાદિષ્વિવ પ્રધ્વંસાદાવપિ પ્રત્યક્ષેણાધિગતમિતિ ન તાવદયમસિદ્ધો હેતુઃ । નાપિ વિરુદ્ધઃ । તથા હિ યો વિપક્ષ એવ વર્તતે સ ખલુ સાધ્યવિપર્યયવ્યાપ્તેઃ સાધ્યવિરુદ્ધં સાધયન્ વિરુદ્ધો ઽભિધીયતે । યથા નિત્યઃ શબ્દઃ કૃતકત્વાદિતિ । ન ચાયં તથા, પ્રસિદ્ધકર્તૃકેષુ ઘટાદિષુ સપક્ષેષુ સદ્ભાવદર્શનાત્ ।
નનુ બુદ્ધિમત્પૂર્વકત્વે સાધ્યે સિદ્ધસાધનમ્ । અભિમતં હિ પરેષામપિ કર્મજત્વં કાર્યજાતસ્ય, કર્મણશ્ચ ચેતનાત્મકત્વાત્, ચેતનાહેતુકત્વાદ્વા । તદ્ધેતુકત્વં ચ જગતઃ । સર્વજ્ઞપૂર્વકત્વે તુ સાધ્યે વ્યાપ્તિઃ સ્વપ્ને ઽપિ નોપલબ્દ્ધા । દૃષ્ટાન્તશ્ચ સાધ્યહીનઃ, કુલાલાદીનામસર્વજ્ઞત્વાત્ । વિરુદ્ધતા ચ હેતોરસર્વજ્ઞપૂર્વકત્વેનૈવ કુમ્ભાદૌ કાર્યત્વસ્ય વ્યાપ્તેરુપલબ્ધેઃ । ન ચોપલબ્ધિમત્પૂર્વકત્વમાત્રં સાધનવિષયઃ, તદ્વિશેષસ્ય તુ સર્વજ્ઞપૂર્વકત્વસ્યાતદ્વિષયસ્યાપિ તતઃ સિદ્ધિરિતિ સામ્પ્રતમ્ । તથા હિ યદ્યસૌ વિશેષો ન સાધનવિષયઃ કથમતસ્તત્સિદ્ધિઃ, સિદ્ધં વા કથમવિષયઃ, વિષયશ્ચેત્ કથમનન્વયદોષં ન સ્પૃશેદિતિ ચેત્ ।
ઉચ્યતે । સામાન્યમાત્રવ્યાપ્તાવપિ અન્તર્ભાવિતવિશેષસ્ય સામાન્યસ્ય પક્ષધર્મતાવશેન સાધ્યધર્મિણ્યનુમાનાત્ વિશેષવિષયમનુમાનં ભવત્યેવ । ઇતરથા સર્વાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ । (#નિબન્ધ્ 34#) તથા હિ વહ્નયનુમાનમપિ ન સામાન્યમાત્રવિષયમ્, તસ્ય પ્રાગેવ સિદ્ધત્વાત્ । નાપિ તદ્વિશિષ્ટગિરિગોચરમ્ વહ્નિત્વસામાન્યસ્ય તત્સમ્બન્ધાભાવેન તદ્વિશેષણત્વાનુપપત્તેઃ । ઇતરથા ગોત્વસમવાયાદિવ ગાવઃ શાબલેયાદયઃ પર્વતો ઽપિ વહ્નિત્વસમવાયાદ્ વહ્નિઃ પ્રસજ્યેત । અસ્ત્યેવ ગિરેર્વહ્નિત્વેન સંયુક્તસમવાયઃ સંબન્ધ ઇતિ ચેત્ । તર્હિ નાપ્રતિપદ્ય પર્વતસંયુક્તં વહ્નિવિશેષમસૌ શક્યપ્રતિપત્તિરિતિ વહ્નિવિશેષસ્યાપ્યનનુમાનમ્ । તથા ચાનન્વયદોષપ્રસઙ્ગઃ । ઇન્દ્રિયાનુમાને ઽપ્યયમેવ ન્યાયો દ્રષ્ટવ્યઃ, યથેન્દ્રિયલક્ષણકરણવિશેષસિદ્ધિઃ । તથા હિ તત્રાપિ નેન્દ્રિયકરણિકા કાચિત્ ક્રિયોપલબ્ધા । ન ખલુ ચ્છિદાદ્યાઃ ક્રિયા ઇન્દ્રિયસાધના, વ્રશ્ચનાદીનામનિન્દ્રિયત્વાત્ । ન ચ વ્રશ્ચનાદિસાધના સંભવતિ રૂપાદિપરિચ્છિત્તિલક્ષણા ક્રિયા । તસ્માદ્ યથા ક્રિયાત્વસામાન્યસ્ય કરણમાત્રાધીનત્વવ્યાપ્તત્વે પક્ષધર્મતાવશાદિન્દ્રિયલક્ષણકરણવિશેષસિદ્ધિસ્તથેહાપિ સત્યપિ કાર્યત્વસ્યોપાદાનોપકરણસંપ્રદાનપ્રયોજનજ્ઞકર્તૃમાત્રવ્યાપ્તત્વે ઽપિ વિવાદાધ્યાસિતેષુ પક્ષધર્મતાવશાદુપાદાનાદ્યભિજ્ઞસામાન્યસ્યાક્ષિપ્તવિશેષસ્યૈવ સિદ્ધિઃ । અન્યથા સામાન્યસ્યાપિ વ્યાપકાભિમતસ્ય ન સિદ્ધિઃ સ્યાત્, નિર્વિશેષસ્યાસંભવદ્વિશેષસ્ય વા તસ્યાનુપપત્તેઃ । અસર્વજ્ઞસ્ય ચાત્રાદૃષ્ટાદિભેદવિજ્ઞાનરહિતસ્યાધિષ્ઠાતૃભાવાસંભવાત્ સર્વજ્ઞાત્મક એવ વિશેષો બલાદાપતતિ ।
નનૂપાદાનાદ્યભિજ્ઞકર્તૃ માત્રેણેવાસર્વજ્ઞત્વદેહિત્વાદિભિરપિ વ્યાપ્તિરશક્યપરિહારા, વ્યભિચારાદર્શનસ્ય સમાનત્વાદિતિ ચેત્ । ન સર્વજ્ઞત્વાસર્વજ્ઞત્વયોર્દેહિત્વાદેહિત્વયોર્વા કાર્યોત્પત્તાવનુપયોગાત્ । ન હિ સાર્વજ્ઞ્યં કર્તૃણાં યોગ્યતામુપસ્થાપયતિ, અસર્વજ્ઞેભ્યઃ કુમ્ભકારાદિભ્યઃ કુમ્ભાદીનામપ્રસવપ્રસઙ્ગાત્ । નાપ્યસાર્વજ્ઞ્યં કુમ્ભકારાદેવ કેયૂરાદીનામપ્યુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ । તથા ન દેહિત્વં કાર્યોત્પત્તાવુપયોગિ કુમ્ભકારાદેવ કેયૂરાદીનામુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।નાદેહિત્વં કુમ્ભકારાદ્ ઘટાદીનામનુત્પાદપ્રસઙ્ગાત્ । તતશ્વોપાદાનાદ્યભિજ્ઞપુરુષપૂર્વકત્વમેવ કાર્યત્વસ્ય વ્યાપકમ્ । તદેવ ચ બુદ્ધિમત્પુરુષપૂર્વકત્વશબ્દવાચ્યમ્ । તેન યદ્યપિ બુદ્ધિમત્પૂર્વકત્વમાત્રં વ્યાપ્તિવિષયસ્તથાપિ તદ્વિશેષસ્ય સર્વજ્ઞત્વસ્ય પક્ષધર્મતાબલાત્ પ્રતિલમ્ભ ઇતિ વિશેષવિષયમનુમાનમ્ । ન ચોક્તદોષપ્રસઙ્ગઃ, તસ્ય સાધ્યદૃષ્દાન્તયોર્ધર્મવિકલ્પાદુત્કર્ષાપકર્ષલક્ષણપર્યનુયોગસ્ય સર્વાનુમાનસાધારણ્યેનાનુમાનમાત્રપ્રામાણ્યપ્રતિક્ષેપહેતુત્વાત્ ।
એતેન યદુક્તં કણિકાયાં યદિ કુલાલાદીનાં કતિપયોપકરણાદિજ્ઞાનં, ન સમસ્તોપકરણાદિજ્ઞતા, તર્હિ તેનૈવ નિદર્શનેન ઈશ્વરસ્યાપિ તદુપકરણાદિમાત્રજ્ઞાનમ્ । તન્માત્રજ્ઞાને ન સર્વજ્ઞતાસિદ્ધિઃ । કતિપયજ્ઞો હિ તથા સતિ સ્યાત્ । ન વા તન્માત્રજ્ઞાનમપીશ્વરસ્ય બાલાદિવદિત્યાહ । વાલોન્મત્તાદીનાં સ્વકાર્યપ્રયોજનાપરિજ્ઞાને (#નિબન્ધ્ 35#) ઽપિ નિરભિપ્રાયાણાં તત્ર તત્ર પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ । ન ચ કુલાલાદયો નિદર્શનમ્ ન વાલાદય ઇત્યત્ર નિયમહેતુરસ્તીતિ તન્નિરસ્તમ્ ॥
ઈશ્વરસ્ય હિ કતિપયાતીન્દ્રિયોપકરણાદિજ્ઞાને તત્કારણસ્ય સર્વત્ર સમાનત્વાદશેષોપકરણાદિજ્ઞતાયા દુર્વારત્વાત્ । કારણં ચ તજ્જ્ઞાને સત્તામન્તરેણ નાન્યત્, ધર્માધર્માદીનાં લૌકિકપ્રત્યાસત્તિહેતૂનાં તત્રાસંભવાત્ । કારણાભેદે ચ કાર્યાભેદઃ । અન્યથા કતિપયાતીન્દ્રિયજ્ઞાનમપિ ન સ્યાત્ । યથા હિ કુલાલાદિસ્તુલ્યદર્શનસામગ્રીકેષુ નાકિઞ્ચિજ્જ્ઞાઃ તથાતીન્દ્રિયોપકરણાદિષ્વપીશ્વરઃ, સામર્થ્યસ્યાવિશેષાત્ । ન ચ બાલોન્મત્તાદિનિદર્શનેન કતિપયોપકરણજ્ઞતાનિષેધો યુક્તઃ, બીજદૃષ્ટાન્તેન બુદ્ધિમન્માત્રસ્યાપિ નિષેધાભિધાનપ્રસઙ્ગાત્ । તસ્માદ્ યથોપાદાનાદ્યભિજ્ઞસ્યાપિ સંભવાદ્ બીજાદિભિર્ન વ્યભિચારાભિધાનમ્, તથા બાલોન્મત્તાદિભિરપીતિ કુલાલાદીનામેવ દૃષ્ટાન્તતા યુક્તિમતી, ઉપાદાનાદ્યભિજ્ઞબુદ્ધિવન્માત્રકાર્યત્વયોઃ સાધ્યસાધનયોસ્તત્ર પ્રસિદ્ધત્વાત્ । તથા જ્ઞાનવદીશ્વરસ્ય ચિકીર્ષાપ્રયત્નૌનિત્યાવિત્યત્રાપિ ।
યદભિહિતમ્ - નિત્યૌ ચેત્ કિમીશ્વરસ્ય જ્ઞાનેન ચિકીર્ષાપ્રયત્નોપયોગિના, તયોર્નિત્યત્વાત્, સ્વોત્પાદોપયોગાનપેક્ષણાદિત્યાદિ । તદપ્યસારમ્ । અજ્ઞાતકર્તૃત્વાનુપપત્તેઃ । જ્ઞાનં હિ યત્ર ચિકીર્ષાપ્રયત્નાવનિત્યૌ તત્ર તાવુપસ્થાપયદુપકરણાદિકમુપદર્શયતિ । યત્ર તુ તૌ નિત્યૌ તત્રોપકરણાદિકમુપદર્શયદપિ સફલમ્ । તસ્માત્ સત્યપિ ચિકીર્ષાપ્રયત્નયોર્નિત્યત્વે સફલમીશ્વરજ્ઞાનં સાક્ષાત્કાર્યોત્પત્તાવનુપયોગ્યપિ । અત એવ ચ સો ઽયમીદૃશો વિશેષો વિચારાસહઃ કથં પક્ષધર્મતાબલાદપિ સાધ્યધર્મિણ્યુપસંહ્રિયત ઇત્યાદિરપિ પ્રલાપ એવ । ઈશ્વરજ્ઞાનસ્યાવ્યાહતૌ સર્વજ્ઞતાવિશેષસ્ય દુર્વારત્વાત્ ।

યદભિહિતમ્ - પ્રેક્ષાવતાં પ્રવૃત્તિઃ પ્રયોજનવત્તયા વ્યાપ્તા । ન ચેશ્વરસ્ય પ્રેક્ષાવતો જગન્નિર્માણે પ્રયોજનમુત્પશ્યામઃ, પ્રાપ્તનિખિલપ્રાપણીયસ્ય પ્રાપ્તવ્યાભાવાત્ । તદપિ સાવદ્યમ્, તદભિપ્રાયસ્ય દુર્વોધત્વાત્, પ્રયોજનાભાવાસિદ્ધેઃ, વ્યાપકાનુપલબ્ધેઃ, સન્દિગ્ધત્વાત્ । વિચિત્રા હિ પુરુષમાત્રસ્ય ચેતોવૃત્તિઃ પ્રાગેવ વિશ્વસ્ય કર્તુઃ । પ્રાપ્તનિખિલપ્રાપણીયસ્યાપિ કરૂણયાપિ પરાર્થપ્રવૃત્તઃ સંભાવ્યમાનત્વાત્ । ન ચાસ્ય નરકાદિનિર્માણપ્રવૃત્તિઃ કારુણિકતામુપહન્તિ, પ્રત્યુત પિતુઃ પુત્રગણ્ડપાટનવૃત્તિરિવાલ્પદુઃખદાનેન પ્રભૂતદારુણદુઃખાપનયનાત્ કરુણાતિશયમેવ ગમયતિ । પ્રેક્ષાવતામિવાસ્યાપિ નિયતસ્થિરપ્રવૃત્તિસિદ્ધેઃ પ્રયોજનાનુમિતિરેવ ન્યાયપ્રાપ્તા ॥
યચ્ચેદમુદીરિતમ્ - યદિ હિ સર્વકાર્યાણામેકઃ કર્તા સ્યાત્ તતો ઽજ્ઞસ્ય (#નિબન્ધ્ 36#) તત્ત્વાનુપપત્તેઃ સર્વજ્ઞતા સ્યાત્ । અથ પુનરેકૈકં કાર્યમેકૈકેન કર્ત્રા જન્યત ઇતિ યો યજ્જનયતિ સ તત્કારણમાત્રજ્ઞ એવ ન તુ સર્વજ્ઞ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે । કાર્યલિઙ્ગાવિશેષાદેકઃ કર્તા સદિતિ જ્ઞાનાવિશેષાત્ સત્તૈકત્વવત્ । કુતશ્ચિલ્લિઙ્ગાદનુમિતસ્ય વસ્તુનો નાનાત્વસ્ય લિઙ્ગાન્તરાનુમેયત્વાત્, નાનાત્વમુપપાદયિતું પ્રમાણાન્તરં વક્તવ્યમ્ । યથાત્મનાનાત્વમવસ્થાપયદ્ભિઃ સુખાદિ (ભિર્નાનાત્વ) વ્યવસ્થાપનમુચ્યતે । ન ચેહ કર્તુરનેકત્વાધિગમે પ્રમાણાન્તરમસ્તિ । એકત્વે તુ ન પ્રમાણાન્તરમન્વેષ્ટવ્યમ્, એકસ્ય કર્તુરભાવે બહૂનાં વ્યાહતમનસાં સ્વાતન્ત્રેણ પરસ્પરવિરોધેન મિથઃ સ્વાનુકૂલાભિપ્રાયાનવબોધેન યુગપત્કાર્યાનુત્પતિઃ, ઉત્પન્નસ્ય વા વિલોપાદિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિતિ । એકત્વે તુ સિદ્ધે સર્વજ્ઞતાસિદ્ધિરવિરોધિની । ન ચેશ્ચરસ્ય સકલક્ષેત્રજ્ઞસમવાયિધર્માધર્મજ્ઞાનકારણાભાવેન તદજ્ઞાનમ્, તત્સમવેતાનાં જ્ઞાનચિકીર્ષાપ્રયત્નાનાં નિત્યત્વાત્ । ન ચ બુદ્ધિતન્નિત્યત્વયોઃ કશ્ચિદ્વિરોધઃ । ન ચ બુદ્ધેરનિત્યતાયાસ્તત્ર તત્રોપલબ્ધેરીશ્વરબુદ્ધેરપિ તથાત્વં યુક્તમ્, રૂપાદીનામપ્યનિત્યાનાં તત્ર તત્રોપલબ્ધેસ્તોયાદિપરમાણુસમવેતાનામપિ રૂપાદીનામનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ । પરપુરુષસમવેતધર્માધર્માધિષ્ઠાનમપ્યસ્ય યુક્તમેવ, સંયુક્તસંયોગિસમવાયસ્ય સમ્બન્ધસ્ય સદ્ભાવાત્ । સંયુક્તાઃ ખલ્વીશ્વરેણ પરમાણવઃ, તૈશ્ચ ક્ષેત્રજ્ઞાઃ, તત્સમવેતૌ ચ ધર્માધર્માવિતિ ॥
તદેવં કણિકાયાં વાચસ્પતેરીશ્વરદૂષણં યથાસારમુત્થાપ્ય વ્યુદસ્તમસ્માભિઃ । અપરં ચ બુસપ્રાયમનભ્યુપગમપ્રસિદ્ધસિદ્ધાન્તગ્રસ્તમિહ ગ્રન્થવિસ્તરભયાન્ન લિખિતમ્ । તદેવમભિમતસ્યૈવ સર્વજ્ઞતાલક્ષણસ્ય વિશેષસ્ય સિદ્ધેર્નૈષ વિશેષવિરુદ્ધો હેતુઃ । નાપિ કર્મભિઃ સિદ્ધસાધનમિતિ સ્થિતમ્ ॥
ન ચાનૈકાન્તિકઃ । સ હિ ભવન્નસાધારણો વા સ્યાત્, યથા નિત્યા પૃથ્વી ગન્ધવત્વાદિતિ; અનુપસંહાર્યો વા, યથા સર્વં નિત્યં પ્રમેયત્વાદિતિ; સાધારણો વા યથા નિત્યઃ શબ્દઃ, અસ્પર્શવત્ત્વાદિતિ ।
તત્ર ન તાવદાદિમૌ પક્ષૌ, સપક્ષસદ્ભાવદર્શનેન પ્રતિક્ષિપ્તત્વાત્ । નાપ્યન્તિમઃ, અધિગતકર્તૃનિવૃત્તેર્વ્યોમાદેર્વિપક્ષાદ્ વ્યાવૃત્તેરુપલબ્ધેઃ ।
નનુ પુરુષવ્યાપારમન્તરેણ તૃણાદીનુદયમાનાનવલોકયન્ લોકઃ કાર્યમાત્રં પુરુષપૂર્વકમિતિ વ્યાપ્તિમેવ ન પ્રતિપદ્યત ઇતિ ચેત્ । એવં તર્હિ પ્રસિદ્ધાનુમાનસ્થિતિરપિ દત્તજલાઞ્જલિઃ । તત્રાપિ હિ વ્યાપ્તિપ્રતીતિકાલ એવ વ્યાઘ્રાદિપર્યાકુલાતિદુર્ગપ્રદેશે વહ્નિવ્યાપારમન્તરેણ ધૂમં પુરુષવ્યાપારં વિના પૂર્વં સિદ્ધં ઘટં વા વિલોકયન્ લોકો ધૂમમાત્રં વહ્નિપૂર્વકં ઘટમાત્રં વા પુરુષપૂએર્વકમિતિ વ્યાપ્તિમેવ ન પ્રતિપદ્યત ઇતિ વક્તું શક્યત્વાત્ ।
(#નિબન્ધ્ 37#)
તત્ર વહ્નિપુરુષયોર્દેશકાલવિપ્રકૃષ્ટત્વાદપ્રતિક્ષેપ ઇતિ ચેત્ । યદ્યેવં તૃણાદાવપિ પુરુષસ્ય સ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટત્વાદપ્રતિક્ષેપ ઇતિ સર્વં સમાનમન્યત્રાભિનિવેશાત્ । પુરુષવ્યાપારપૂર્વકતા તાવન્ન પ્રતીયતે તૃણાદીનામ્ । સા ચ પુરુષસ્યાદૃશ્યત્વાદસત્ત્વાદ્ વા ન પ્રતીયતામ્, કિમનેન વિચારિતેન । સર્વથા કિઞ્ચિત્કાર્યમપૂર્વપુરુષપૂર્વકમપશ્યન્ન વ્યાપ્તિં કાર્યમાત્રસ્ય પુરુષેણ કશ્ચિત્ ચેતનાવાનવગચ્છતીતિ ચેત્ । યદ્યેવં વહ્નિમાત્રપૂર્વકતા તાવન્ન પ્રતીયતે ધૂમસ્ય, પુરુષમાત્રપૂર્વકતા ચ ઘટસ્ય । સા ચ વહ્નેર્દેશવિપ્રકૃષ્ટત્વાદસત્ત્વાદ્ વા પુરુષસ્ય કાલવિપ્રકૃષ્ટત્વાદસત્ત્વાદ્ વા ન પ્રતીયતામ્, કિમનેન વિચારિતેન । સર્વથા ધૂમમાત્રં વહ્નિવ્યાપારપૂર્વકમપશ્યન્ ઘટમાત્રં વા પુરુષપૂર્વકમપશ્યન્નવ્યાપ્તિમેવ ધૂમસ્ય વહ્નિમાત્રેણ ઘટસ્ય પુરુષમાત્રેણ વા કશ્ચિચ્ચેતનાવાનધિગચ્છતીત્યપ્યુચ્યમાનં ન વક્ત્રં વક્રીકરોતિ । તત્ કિમનેન પ્રસિદ્ધાનુમાનાપલાપિના જાત્યુત્તરેણ ॥
સ્યાદેતત્ । ન સપક્ષાસપક્ષયોર્દર્શનાદર્શનમાત્રેણાવ્યભિચારનિશ્ચયઃ, અતદાત્મનો ઽતદુત્પત્તેશ્ચાવ્યભિચારનિયમાભાવાત્ । તદિદં કાર્યત્વં સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકત્વેનાસાધનમ્ ।
અત્રોચ્યતે । નાસ્તિ વિપક્ષાદ્ધેતોર્વ્યાવૃત્તિસન્દેહઃ, ધૂમાનલયોરિવ કાર્યબુદ્ધિમતોરુપલમ્ભાનુપલમ્ભસાધનસ્ય કાર્યકારણભાવસ્ય સિદ્ધત્વાત્ ।
કાર્યવિશેષસ્યૈવ તદુત્પાદસિદ્ધિર્ન કાર્યસામાન્યસ્ય, યથા ધૂમાદિવર્તિનો વસ્તુત્વાદેર્નાનલાદિજન્યત્વનિશ્ચય ઇતિ ચેત્ । ન । વિશેષહેત્વભાવાત્ । ઉપલમ્ભાનુપલમ્ભયોસ્તદુત્પત્તિસાધનત્વેનેષ્ટયોરવિશેષાત્ કાર્યવિશેષસ્યેવ કાર્યસામાન્યસ્ય પ્રબોધાશ્રયાયત્તતાસિદ્ધેઃ । યથા હિ કાર્યં વસ્ત્રાદ્યુપાદાનવદ્ દૃષ્ટમ્, કાર્યાન્તરમપ્યદૃષ્ટોપાદાનમુપાદાનવત્ કાર્યત્વાદ્યુપસ્થાપ્યતે તથા તદેવ કાર્યં વસ્ત્રાદિ દૃષ્ટકર્તૃકમિત્યદૃષ્ટકર્તૃકમપિ કાર્યત્વાત્ કર્તૃમદ્વ્યવસ્થાપ્યતે । ઉપાદાનસ્યેવ કર્તુરપિકાર્યેણાનુકૃતાન્વયવ્યતિરેકત્વાત્ । તન્માત્રનિબન્ધનત્વાચ્ચ સર્વત્ર કાર્યકારણવ્યવહારયોઃ । તસ્માદ્ યથા કાર્યં ચ સ્યાન્નિરુપાદાનં ચેતિ ન શક્યમાશઙ્કિતુમ્, કાર્યમાત્રસ્યોપાદાનમાત્રાદુત્પાદસિદ્ધેઃ તથા કાર્યં ચ ભવેદકર્તૃકં ચેતિ નાશઙ્કનીયમ્, કાર્યમાત્રસ્ય કર્તૃમાત્રાદુત્પાદસિદ્ધેરવિશેષાત્ ॥
નનુ બ્રૂયા નામ કિઞ્ચિત્ । તથાપિ ન કાર્યમાત્રાદ્ બુદ્ધિમદનુમાનમ્, અપિ તુ કાર્યવિશેષાદેવ । યદ્દર્શનાદક્રિયાદર્શિનો ઽપિ કૃતબુદ્ધિઃ સ્યાત્ । ન ચાનપેક્ષિતતત્ત્વાનુગમાચ્છબ્દમાત્રસામ્યાત્ સાધ્યસિદ્ધિર્યુક્તા । ગોશબ્દવાચ્યતામાત્રેણ વાગાદીનાં વિષાણિત્વાનુમિતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ચેત્ । તદેતત્ ખસ્થોત્તરમનુત્તરાર્હમ્, કાર્યસામાન્યસ્યૈવ વ્યાપ્તિપ્રસાધનાત્ । અપિ ચ કા પુનરિયં કૃતબુદ્ધિઃ, કિમપેક્ષિતપરવ્યાપારાવસાયો ઽથ પુરુષકૃતમેતદિતિ પૌરુષેયત્વનિશ્ચય ઇતિ ।
(#નિબન્ધ્ 38#)

યદ્યાદ્યઃ પક્ષઃ સ કથં ક્ષિત્યાદિષુ નાસ્તિ, કારણવ્યાપારાત્મલાભલાક્ષણસ્ય કાર્યત્વસ્ય કુમ્ભાદિવત્ ક્ષિત્યાદિષ્વવિશેષાત્ । અથ પુરુષેણ કૃતમિતિ પૌરુષેયત્વનિશ્ચયઃ કૃતબુદ્ધિરભિમતા, તદાપિ તાદૃશી કૃતબુદ્ધિઃ કસ્ય નાસ્તીતિ વક્તવ્યમ્ । કિં કાર્યત્વાદિતિ હેતોરવિનાભાવવેદિન આહોસ્વિત્ તદ્વિપરીતસ્ય । નાદ્યઃ પક્ષઃ । અવિનાભાવવેદિનઃ સાધ્યાપ્રતિપત્તેરયોગાત્ । અથ તદ્વિપરીતસ્ય સાધ્યબુદ્ધિર્ન ભવતીતિ કૃતબુદ્ધિહેતુકત્વમવનિતનુમહીરુહાદિષુ નાસ્તીતિ બુદ્ધિમતો ઽનુમાનં પ્રતિક્ષિપ્યતે ।
નન્વેવં સતિ સર્વાનુમાનોચ્છેદ સ્યાત્ । સર્વહેતૂનામગૃહીતાવિનાભાવં પ્રતિ અગમકત્વાત્ । તસ્માન્ન કૃતબુદ્ધિહેતુત્વં વિશેષઃ । ભવતુ વા કશ્ચિદનિરૂપિતરૂપો વિશેષસ્તથાપિ કિમનેન । કાર્યમાત્રસ્યૈવ ધૂમમાત્રસ્યેવ વ્યાપ્તિપ્રતીતેઃ । ન ચ કાર્યત્વેન હેતુના સહ મૃદ્ધિકારસ્ય સમકક્ષતા । તસ્ય સ્વસાધ્યેન દૃશ્યકુમ્ભકારેણ સહ વ્યભિચારસ્ય શતશો દર્શનાત્ । કાર્યત્વસ્ય તુ દૃશ્યાદૃશ્યસાધારણેન બુદ્ધિમન્માત્રેણ તદ્યોગાદિતિ નાયમનૈકાન્તિકઃ ।
નાપિ પ્રકરણસમઃ, અપ્રતિપક્ષત્વાત્ । ન હ્યસ્ય પ્રતિપક્ષોપસ્થાપકં ધર્માન્તરમસ્તિ । યથા નિત્યઃ શબ્દો વસ્તુત્વે સત્યનુપલભ્યમાનનિત્યધર્મત્વાદિત્યસ્ય, અનિત્યઃ શબ્દો વસ્તુત્વે સત્યનુપલભ્યમાનનિત્યધર્મત્વાદિતિ પ્રતિપક્ષકૃતં ધર્માન્તરમસ્તિ । ન ચેદં બાધકં વક્તવ્યમ્ । નેશ્વરકર્તૃકં જગત્ । વસ્તુત્વસત્ત્વાદિત્યાદિ । ઈશ્વરકર્તૃકત્વસ્ય વસ્તુત્વાદિતિ વિરોધાભાવાત્ । ઇતિ ગાયં પ્રકરણસમો ઽપિ ।
ન ચ કાલાત્યયાપદિષ્ટઃ પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમૈર્બાધિતવિષયસ્ય તથાભાવાત્ । અસ્ય ચ તૈરવિરોધાત્ । તત્ર પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધઃ, અનુષ્ણસ્તેજો ઽવયવી કૃતકત્વાત્ । અનુમાનવિરુદ્ધઃ, સાવયવાઃ પરમાણવો મૂર્તત્વાત્ । આગમવિરુદ્ધઃ, શુચિ ન(ર) શિરઃ કપાલં પ્રાણ્યઙ્ગત્વાદિતિ । તત્ર ન તાવદયં પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધઃ, સાધ્યવિપર્યયસ્ય પ્રત્યક્ષાવિષયત્વાત્ । નાપ્યનુમાનવિરુદ્ધઃ, ધર્મિગ્રાહિણાનુમાનેનાબાધિતવિષયત્વાત્ । ન ચાગમવિરુદ્ધઃ, આગમેન સાધ્યવિપર્ય(ય) સ્યાપરિચ્છેદાત્ । સૌગતાદ્યાગમૈર્વિપરીતપરિચ્છેદાદિતિ ચેત્ । ન, તેષાં ક્ષણિકત્વાદ્યર્થવિસંવાદોપલમ્ભેન પ્રામાણ્યાભાવાત્ । વેદાગમો ઽપિ બાધકત્વેન નાશઙ્કનીયઃ,
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ
ઇત્યાદિના તત્ર કર્તુરેવ પ્રતિપાદનાત્ । તથાભૂતપુરુષાતિશયપૂર્વકત્વાભાવે સત્યપ્રામાણ્યાચ્ચેતિ નાયમતિક્રાન્તકાલો હેતુઃ । તદેવમપનીતહેત્વાભાસવિભ્રમાદતઃ સાધનાદુપાદાનાદ્યભિજ્ઞો બુદ્ધિમાનભિમતઃ કર્તા સિધ્યતિ । સ એવ ભગવાનસ્માકમીશ્વર ઇતિ સ્થિતમ્ ॥
(#નિબન્ધ્ 39#)
તથાસ્ય સિદ્ધયે શઙ્કરઃ સાધનમિદમભિપ્રૈતિ -
જગદેતત્ પ્રબોધાશ્રયાયત્તપ્રસવમભિલાષપ્રીતિપરમાણુમૂર્ત્યાધારપરત્વાપરત્ર્વાનુમેયસામાન્યસમવાયાન્ત્યવિશેષતદેકાર્થસમવેતપરિમાણૈકત્વપૃથક્ત્વગુરુત્વસ્નેહાપાર્થિવરૂપરસસ્પર્શાપ્યદ્રવત્વામૂર્તસંયોગતદિતરેતરાભાવાનુત્પત્તિરૂપારૂપમસ્મદાદિવિનિર્મિતેતરત્ ।
અચેતનોપાદાનત્વાત્ ।
યદિત્થં તત્ તથા, યથા કલસઃ ।

તથા ચેદમ્ ।
તસ્માદિદમપિ તથેતિ ।
અસ્યાયમર્થઃ । જગદિતિ ધર્મી । પ્રબોધાશ્રયાયત્તપ્રસવમિતિ સાધ્યમ્ । અભિલાષેત્યાદિ અનુત્પત્તિરૂપારૂપપર્યન્તેન ધર્મિવિશેષણેનાકાશાદિનિત્યવર્ગપરિહારઃ । અસ્મદાદિવિનિર્મિતેતરદિત્યનેનાપિ ધર્મિવિશેષણેન પ્રસિદ્ધકર્તૃકઘટાદિપરિહારઃ । અભિલાષશ્ચ પ્રીતિશ્ચ પરમાણુમૂર્તિશ્ચ । આસામધારઃ આકાશ આત્મા પરમાણુઃ । પરત્વાપરત્વાનુમેયૌ દિક્કાલૌ । સામાન્યાદયસ્તુ યથાપ્રસિદ્ધા ગ્રહીતવ્યાઃ ।
તથા નરસિંહઃ પ્રાહ -
વિજ્ઞાનાધારાધીનજન્મ(અ) જન્માવચ્છિન્નાત્મોભયવાદ્યવિવાદાસ્પદપુરુષપૂર્વકવ્યતિરેકિ ભાવાનુભાવિ પ્રમેયજાતમ્ ।
ઉત્પત્તિમત્ત્વાત્ ।
યદ્ યદાખ્યાતસાધનસમ્બન્ધિ તત્તદુક્તસાધ્યધર્માધિકરણમ્ । યથા વાસઃ ।
તથા ચેદમ્ ।
તસ્માદિદમપિ તથેતિ ।
અસ્યાયમર્થઃ । પ્રમેયજાતં ધર્મિ । વિજ્ઞાનાધારાધીનજન્મેતિ સાધ્યમ્ । અજન્માવચ્છિન્નાત્મેતિ ધર્મિવિશેષણમ્ । એતેનાકાશાદિનિત્યવર્ગપરિહારઃ । ઉભયવાદ્યવિવાદાસ્પદપુરુષપૂર્વકવ્યતિરેકીત્યનેનાપિ પ્રસિદ્ધકર્તૃકઘટાદિપરિહારઃ । ભાવાનુભાવીતિ વસ્તુરૂપમ્ । એતેન પ્રધ્વંસાદિપરિહારઃ । યદ્ યદાખ્યાતસાધનસંબન્ધીતિ વ્યાપ્તિવચનં યદ્ધર્મિરૂપં કથિતસાધનયોગીત્યર્થઃ ।
ત્રિલોચનસ્તુ વ્યતિરેકિણમિમં પ્રયોગમાહ -
સર્વં કાર્યં પ્રબોધવદ્ધેતુકમ્ ।
ઉત્પત્તિધર્મકત્વાત્ ।
યન્નિત્યં દૃષ્ટમબોધવદ્ધેતુકં તસ્યાકાશાદેસ્તથોત્પત્તિર્નાસ્તીતિ દૃષ્ટમ્ ।
ઉત્પત્તિધર્મકં ચ પક્ષીકૃતમસ્મદાદિવિનિર્મિતેતરત્ ।
(#નિબન્ધ્ 40#)
તસ્માદ્ બોધવદ્ધેતુકમિતિ ।
પુનર્દ્વ્યણુકેશ્વરસિદ્ધૌ ત્રિલોચન એવ પ્રાહ -
વિવાદાસ્પદીભૂતં દ્વિત્વમાત્મોત્પત્તૌ કસ્યચિદેકૈકવિષયાં બુદ્ધિમપેક્ષતે ।
દ્વિત્વસંખ્યાત્વાત્ ।
યદ્ યદ્ દ્વિત્વં તત્ તથા । યથા દ્વે દ્રવ્યે ।
તથા ચેદં દ્વયણુકગતં દ્વિત્વમ્ ।
તસ્માત્તથેતિ ।
યસ્ય ચાત્ર બુદ્ધિરપેક્ષ્યતે સ ભગવાનીશ્વરઃ ॥
તથા ચ વાચસ્પતિઃ પ્રમાણયતિ -
વિવાદાષ્યાસિતતનુતરુગિરિસાગરાદયઃ ઉપાદાનાદ્યભિજ્ઞકર્તૃકાઃ ।
કાર્યત્વાત્ ।
યદ્યત્ કાર્યં તત્તદુપાદાનાદ્યભિજ્ઞકર્તૃકમ્ । યથા પ્રાસાદાદિ ।
તથા વ વિવાદાધ્યાસિતાસ્તન્વાદયઃ ।
તસ્માત્તથેતિ ।
એવં સ્થિત્વા સ્થિત્વા પ્રવૃત્તિધર્મકત્વાત્, સન્નિવેશવત્ત્વાત્, અર્થક્રિયાકારિત્વાદિત્યાદયો હેતવઃ કથિતપઞ્ચાવયવક્રમેણ બોદ્ધવ્યા ઇતિ ।
તદેતદ્દુર્મતિવિસ્પન્દિતં જગદન્ધીકરણં ન સતામુપેક્ષિતુમુચિતમિતિ કિઞ્ચિદુચ્યતે । ઇહ ખલુ બુદ્ધિમત્કાર્યમાત્રયોઃ સાધ્યસાધનયોઃ સર્વોપસંહારવતી વ્યાપ્તિસ્તાવદવશ્યં ગ્રહીતવ્યા । અન્યથા ગમ્યગમકભાવાયોગાત્ । સા ચ ગૃહ્યમાણા કિં કારણકાર્યમાત્રયોરિવ વિપર્યયબાધકપ્રમાણબલાદ્ ગ્રાહ્યા । યદ્વાગ્નિધૂમયોરિવ વિશિષ્ટાન્વયવ્યતિરેકગ્રહણપ્રવણવિશિષ્ટપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં બોદ્ધવ્યા । ઉત સ્વવ્યવસ્થયા સપક્ષાસપક્ષયોર્ભૂયોદર્શનાદર્શનાભ્યાં પ્રત્યેતવ્યા । આહોસ્વિત્ સપક્ષાસપક્ષયોઃ સકૃદ્દર્શનાદર્શનાભ્યાં જ્ઞાતવ્યેતિ ચત્વારો વિકલ્પાઃ ।
ન તાવદાદ્યઃ પક્ષઃ । સાધ્યવિપર્યયે બુદ્ધિમદભાવે કાર્યત્વસામાન્યસ્ય સાધનસ્ય બાધકપ્રમાણાભાવાત્ । નનુ બાધકપ્રમાણાભાવો ઽસિદ્ધઃ । તથા હીદં કાર્યત્વં યથા બુદ્ધિમતા વ્યાપ્તમિષ્યતે તથા દેશકાલસ્વભાવનિયતત્વેનાપિ, કાદાચિત્કકારણસન્નિધિમત્તયાપિ, સામગ્રીકાર્યત્વેનાપિ વ્યાપ્તમુપલબ્ધમ્ । સ ચ દેશાદિ નિયમઃ કાદાચિત્કકારણસન્નિધિઃ સામગ્રી વા બુદ્ધિમત્પૂર્વિકા સિદ્ધા । યદિ પુનરચેતનાનિ ચેતનાનધિષ્ઠિતાનિ કાર્યં કુર્યુઃ તતો પત્ર ક્વચનાવસ્થિતાનિ જનયેયુરિતિ ન દેશકાલસ્વભાવનિયતપ્રસવં કાર્યમુપલભ્યેત ।
હેતુસમવધાનજન્મતયા ન કાર્યં પ્રત્યેકં કારણૈર્જન્યત ઇતિ ચેત્ । સમવધાનમેવ તુ કારણાનાં કુતઃ । કાદાચિત્કપરિપાકાદદૃષ્ટવિશેષાદિતિ ચેત્ । નન્વયમચેતનઃ કથં યથાવત્ કારણાનિ સન્નિધાપયેત્ । નો ખલુ ક્વચિદવસ્થિતાનિ (#નિબન્ધ્ 41#) દણ્ડાદીનિ વિના કુમ્ભકારપ્રયત્નમદૃષ્ટવિશેષવશાદેવ પરસ્પરં સન્નિધીયન્તે । સન્નિહિતાનિ વા કાર્યાય પ્રભવન્તીતિ બુદ્ધિમતા દેશકાલસ્વભાવનિયમસ્ય કાદાચિત્કકારણસન્નિધેઃ સામગ્ર્યાશ્ચ વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ । બુદ્ધિમદભાવે ચૈષાં વ્યાપકાનાં નિવૃત્તૌ નિવર્તમાનં કાર્યત્વં બુદ્ધિમત્પૂર્વકત્વેન વ્યાપ્યત ઇતિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધયે વ્યાપકાનુપલમ્ભત્રયમુપન્યસ્તમ્ । તથા ચ ન કાર્યં બુદ્ધિમત્પરિત્યાગાત્ અહેતુકમેવ ભવતીતિ સંભાવ્યમ્, દેશકાલસ્વભાવનિયમાભાવપ્રસઙ્ગાત્ । નાપિ બુદ્ધિમતો ઽન્યસ્માદેવ ભવતીતિ શઙ્કનીયમ્, સકૃદપ્યુત્પાદાભાવપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચાન્યસ્માદસ્માદપિ ભવતીતિ સંભાવ્યમ્, અનિયતહેતુત્વે ઽહેતુત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તથા બુદ્ધિમન્તમન્તરેણાચેતનેન કરણે સર્વદા ક્રિયાયા અવિરામપ્રસઙ્ગશ્ચેત્યપિ વિપર્યયબાધકમતિપ્રસઙ્ગચતુષ્ટયં વ્યાપ્તિપ્રસાધકમિતિ કાર્યત્વસ્ય હેતુપૂર્વકત્વમિવ બુદ્ધિમત્પૂર્વકત્વમપ્યવાર્યમિતિ ચેત્ ।
અત્રોચ્યતે । સિધ્યત્યેવેદં મનોરાજ્યં યદિ દેશકાલસ્વભાવનિયમસ્ય કાદાચિત્કકારણસન્નિધેઃ સામગ્ર્યાશ્ચ બુદ્ધિમત્પૂર્વકત્વેન વ્યાપ્તિઃ સિધ્યતિ । કેવલમેતદેવ દુરાપમ્ । બુદ્ધિમદભાવે ઽપિ હિ સ્વહેતુબલસમુત્પન્નસન્નિધે(ઃ) પ્રતિનિયતદેશકાલશક્તિનાચેતનેનાપિ સામગ્રીલક્ષણકારણવિશેષેણ ક્રિયમાણાનિ દેશકાલસ્વભાવનિયમકાદાચિત્કકારણસન્નિધિસામગ્રીકાર્યત્વાનિ યુજ્યન્ત ઇતિ સન્દિગ્ધાસિદ્ધા વ્યાપકાનુપલબ્ધયઃ ॥
બુદ્ધિમદભાવે સમવધાનમેવ કુત ઇતિ ચેત્ । તદપિ ચેતનાનધિષ્ઠિતયથોક્તાચેતનસામગ્રીવિશેષાદેવ । સો ઽપિ તાદૃશાદિત્યનાદ્યચેતનસામગ્રીપરમ્પરાતો ઽપિદેશાદિનિયમસંભાવનાયાં નાવશ્યં બુદ્ધિમદપેક્ષા । ઘટાદેર્દેશકાલસ્વભાવનિયમઃ કાદાચિત્કકારણસન્નિધિશ્ચ, સામગ્રી ચ બુદ્ધિમત્પૂર્વિકા દૃષ્ટા ઇત્યપરોપિ દેશકાલસ્વભાવનિયમાદિસ્તથૈવેતિ ચેત્ । યદ્યેવં ઘટાદિકમપિ કાર્યં બહુશો બુદ્ધિમત્પૂર્વકમુપલબ્ધમિતિ સર્વમેવ કાર્યં તથાસ્તુ, કિમનેન વ્યાપકાનુ (પ)લમ્ભોપન્યાસદુઅર્વ્યસનેન । ઘટાદેર્બહુશો બુદ્ધિમત્પૂર્વકત્વદર્શને ઽપિ ન સર્વત્ર કાર્યમાત્રસ્ય તથાભાવનિશ્ચયશ્ચેત્ । દેશાદિનિયમાદીનામપીદં સમાનમિતિ કથમત્રાપિ શઙ્કાવ્યુદાસઃ ॥

અસ્તુ તદા પ્રત્યક્ષમેવ સર્વત્ર વ્યાપ્તિગ્રાહકમિતિ ચેત્ । ન તર્હિ વિપર્યયબાધકપ્રમાણબલાદ્ વ્યાપ્તિગ્રહનિર્વાહઃ । પ્રત્યક્ષં ચ તત્રાશક્તમિતિ દ્વિતીયવિકલ્પાવસરે નિવેદયિષ્યતે । તથા સિદ્ધે કાર્યકારણભાવે ધૂમસ્યાહેતુકોત્પતાવન્યસ્માદેવો ત્પત્તાવન્યસ્માદપ્યુત્પત્તૌ સંભાવ્યમાનાયાં દેશાદિનિયમાભાવ (ક્લૃપ્તહેતુ) ત્યાગ (અન્ય) હેતુત્વપ્રસઙ્ગાઃ સઙ્ગચ્છન્તે । પ્રસ્તુતે તુ બુદ્ધિમત્કાર્યમાત્રયોઃ કાર્યકારણભાવો નાદ્યાપિ સિદ્ધઃ । સાધયિતું વા શક્યઃ । ન ચાચેતનસ્ય કર્તૃત્વે ક્રિયાયા (#નિબન્ધ્ 42#) અવિરામપ્રસઙ્ગઃ સઙ્ગતઃ । ન હ્યચેતનમિત્યેવ સર્વદા સામર્થ્યયોગિ, તસ્યાપિ સ્વહેતુપરમ્પરાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યત્વાદિત્યચેતનકારણવિશેષપરમ્પરાસંભાવનાયાં નાવશ્યં બુદ્ધિમદાક્ષેપ ઇતિ સ્વમતવ્યાલોપવિક્લવવિક્રોશિતમાત્રમેવેદં ન પુનરત્ર ન્યાયગન્ધો ઽપિ ।
તદેવં વ્યાપ્તિસાધનાર્થમુપન્યસ્તં વ્યાપકાનુપલમ્ભત્રયં સન્દિગ્ધાસિદ્ધમતિપ્રસઙ્ગતુચષ્ટયં ચ બુદ્ધિમત્કાર્યમાત્રયોર્વ્યાપ્ત્યસિદ્ધાવસઙ્ગતમ્ । અતઃ કાર્યત્વં સાધનં સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકત્વાદનૈકાન્તિકમ્ ॥
અત્ર વાચસ્પતિઃ પ્રાહ -
સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકત્વં નામ હેતુદોષ એવ ન ભવતિ । તત્કથં નિરસ્યતે । તથા હિ ય એવ વિપક્ષે દૃષ્ટો હેતુઃ સ એવ પ્રમેયત્વાદિવદભિમતં ન સાધયેત્ । યસ્તુ મહતાપિ પ્રયત્નેન મૃગ્યમાણો ઽસપક્ષે નોપલક્ષિતઃ સ કથં સાધ્યં ન સાધયેત્ ।

અવશ્યંશઙ્કયા ભાવ્યં નિયામકમપશ્યતામ્ ।
ઇતિ તુ દતાવકાશા લૌકિકમર્યાદાતિક્રમેણ સંશયપિશાચી લબ્ધપ્રસરા ન ક્વચિન્નાસ્તોતિ નાયં ક્વચિત્પ્રવર્તેત । સર્વસ્યૈવાર્થસ્ય કથઞ્ચિચ્છઙ્કાસ્પદત્વાદર્શનાત્ । અનર્થશઙ્કાયાશ્ચ પ્રેક્ષાવતાં નિવૃત્ત્યઙ્ગત્વાત્ । અન્તતઃ સ્નિગ્ધાન્નપાનોપયોગે ઽપિ મરણદર્શનાત્ । તસ્માત્ પ્રામાણિકલોકયાત્રામનુપાલયતા યથાદર્શનં શઙ્કનીયમ્, ન ત્વદૃષ્ટમપિ । વિશેષસ્મૃત્યપેક્ષો હિ સંશયો નાસ્મૃતેર્ભવતિ । ન ચ સ્મૃતિરનનુભૂતચરે ભવતિ ।
તદુક્તં મીમાંસાવાર્ત્તિકકૃતા અધ્યુષ્ટસહસ્રિકાયામ્ -
નાશઙ્કા નિઃપ્રમાણિકેતિ ।
તથા તેનૈવ બૃહટ્ટીકાયામ્ -
ઉત્પ્રેક્ષેત હિ યો મોહાદજાતમપિ બાધકમ્ ।
સ સર્વવ્યવહારેષુ સંશયાત્મા ક્ષયં વ્રજેત્ ॥ ઇતિ ॥
તદેતત્ પ્રલાપમાત્રમ્ । ન હિ મહતાપિ પ્રયત્નેન વિપક્ષે મૃગ્યમાણસ્ય હેતોરદર્શનમાત્રેણ વ્યતિરેકઃ સિધ્યતિ । તથા હિ વિપક્ષે હેતુર્નોપલભ્યત ઇત્યનેન તદુપલમ્ભકપ્રમાણનિવૃત્તિરુચ્યતે । પ્રમાણં ચ પ્રમેયસ્ય કાર્યમ્, નાકારણં વિષય ઇતિ ન્યાયાત્ । ન ચ કાર્યનિવૃત્તૌ કારણનિવૃતિરુપલબ્ધા, નિર્ધૂમસ્યાપિ બહ્નેરુપલમ્ભાત્ । યદિ પુનઃ પ્રમાણસત્તયા પ્રમેયસત્તા વ્યાપ્તા સ્યાત્, તદા યુક્તમેતત્ । કેવલમિયમેવ વ્યાપ્તિરસંભવિની, સર્વસ્ય સર્વદર્શિત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તન્નાદર્શનમાત્રેણ વ્યતિરેકસિદ્ધિઃ । યથોક્તમ્ -
(#નિબન્ધ્ 43#)
સર્વાદૃષ્ટિશ્ચ સન્દિગ્ધા સ્વાદૃષ્ટિર્વ્યભિચારિણી ।
વિન્ધ્યાદ્રિરન્ધ્રદૂર્વાદેરદૃષ્ટાવપિ સત્ત્વતઃ ॥ ઇતિ
સકલવિપક્ષસ્યાર્વાચીનં પ્રત્યદૃશ્યત્વાત્ ॥
યચ્ચોક્તમ્ - સંશયપિશાચી લબ્ધપ્રસરા ન ક્વચિન્નાસ્તીતિ ન ક્વચિત્ પ્રવર્તેતેતિ । તદસઙ્ગતમ્ । અર્થસંશયસ્યાપિ પ્રેક્ષાવતાં પ્રવૃત્ત્યઙ્ગત્વાત્ પ્રવૃત્તિરવિરોધિન્યેવ । અનર્થસન્દેહઃ સર્વત્ર કર્તું શક્યતે । અન્તતઃ સ્નિગ્ધાન્નપાનોપયોગે ઽપિ મરણદર્શનાદપ્રવૃત્તિરિતિ ચેત્ । દુઅર્જ્ઞાનમેતત્ । તથા હિ અર્થસન્દેહો ઽનર્થસન્દેહો વેતિ નાયં ષષ્ઠીસમાસઃ । કિન્ત્વર્થોન્મુખઃ સન્દેહો ઽર્થસન્દેહઃ, અનર્થોન્મુખઃ સન્દેહો ઽનર્થ સન્દેહ ઇતિ શાકપાર્થિવાદિવન્મધ્યપદલોપી સમાસઃ । એવં સતિ સ્નિગ્ધાન્નપાનાદાવર્થસન્દેહ એવ, તજ્જાતીયસ્ય સ્વપરસન્તાને દૃષ્ટિપુષ્ટ્યાદ્યર્થસ્ય કોટિશઃ કરણદર્શનાત્, મરણાદેરનર્થસ્ય ક્વચિત્ કદાચિદ્દર્શનાત્ । એતદ્વિવિપરીતો ઽનર્થસન્દેહો દ્રષ્ટવ્યઃ । તસ્માત્ પ્રમાણાદિવાર્થસંશયાદપિ પ્રેક્ષાવતાં તત્ર તત્ર પ્રવૃત્તિર્દુર્વારૈવ ॥
યદપીદં લપિતં યથાદર્શનં શઙ્કનીયં નાદૃષ્ટપૂર્વમપિ વિશેષસ્મૃત્યપેક્ષો હિ સંશય ઇત્યાદિ । તદસંબદ્ધમ્ । સાધકબાધકપ્રમાણાભાવાદેવ પર્યુદાસવૃત્ત્યા વસ્વન્તરરૂપાત્ સર્વત્ર સંશયોત્પત્તેઃ । કિંચ વિશેષસ્મૃત્યપેક્ષ એવાયં સંશયઃ । તથા હિ લક્ષણયોગિત્વાયોગિત્વાભ્યામેવ તજ્જાતીયાતજ્જાતીયે વક્તવ્યે । અન્યથા લક્ષણપ્રણયનમનર્થકં સ્યાત્ । એવં ચ સતિ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિલક્ષણપ્રતિબન્ધવિયોગિત્વેન સાધારણેન ધર્મેણ પ્રમેયત્વધૂમત્વકાર્યત્વાદીનાં ત્વન્મતેન સજાતીયત્વાત્ પ્રમેયત્વવ્યભિચારદર્શનમેવ શઙ્કામુપસ્થાપયતીતિ યથાદર્શનમેવેદમાશઙ્કિતમ્ ।
યશ્ચ કુમારિલસ્ય સાક્ષિત્વેનોપન્યાસઃ સ ખલુ
દધિભાણ્ડે વિડાલઃ સાક્ષીતિ
પ્રવાદં નાતિપતતીતિ કિમત્ર વક્તવ્યમ્ । તદેવં વિપક્ષે ઽદર્શનમાત્રેણ હેતો ઽર્વ્યતિરેકાસિદ્ધેઃ સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકત્વં નામ હેતુદૂષણં દુર્વારમેવ । અત એવાસ્યોપન્યાસો ઽદોષોદ્ભાવનં નામ નિગ્રહસ્થાનમિતિ યદનેનાવેદિતં તદપિ સાવદ્યમ્ । પ્રત્યુતાસ્મિન્ હેતોઃ સદ્દૂષણે પરિહર્તવ્યે નાયં હેતુદોષો ઽતો ન પરિહર્તવ્યો ઽસ્ય ચોપન્યાસો ઽદોષોદ્ભાવનં નામ નિગ્રહસ્થાનમિતિ બ્રુવન્નયમેવ તપસ્વી સ્વમતેન નિરનુયોજ્યાનુયોગલક્ષણેન નિગ્રહસ્થાનેન નિગૃહ્યત ઇતિ કૃપામર્હતિ । તદેવં વિપર્યયબાધકપ્રમાણાભાવાદવ્યાપ્તેરસિદ્ધેઃ
સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકત્વાદનૈકાન્તિકઃ કાર્યત્વલક્ષણો હેતુઃ ॥
અથાગ્નિધૂમયોરિવ વિશિષ્ટાન્વયવ્યતિરેકગ્રહણપ્રવણવિશિષ્ટપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં વ્યપ્તિર્નિશ્વીયત ઇતિ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ । અત્રોચ્યતે । કિં દૃશ્યશરીરોપાધિના બુદ્ધિમન્માત્રેણ વ્યાપ્તિર્ગૃહ્યતે, આહોસ્વિત્ દૃશ્યશરીરોપાધિવિશુરેણ દૃશ્યાદૃશ્યસાધારણેનેતિ (#નિબન્ધ્ 44#) વિકલ્પૌ । યદ્યાદ્યઃ પક્ષઃ, તદા તથાભૂતસાધ્યમન્તરેણાપ્યુત્પદ્યમાને વિટપાદૌ કાર્યત્વદર્શનાત્ પ્રમેયત્વાદિવત્ સાધારણાનૈકાન્તિકો હેતુઃ ।
નનુ વૃક્ષાદયઃ પક્ષીકૃતાઃ । કથં તૈર્વ્યભિચારઃ । ત્રિવિધો હિ ભાવરાશિઃ । સન્દિગ્ધકર્તૃકો યથા વૃક્ષાદિઃ । પ્રસિદ્ધકર્તૃકો યથા ઘટાદિઃ । અકર્તૃકો યથા આકાશાદિઃ । તત્ર પ્રસિદ્ધકર્તૃકે ઘટાદૌ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં વ્યાપ્તિમાદાય સન્દેહપદે ક્ષ્મારુહાદૌ કાર્યત્વમુપસંહૃત્ય બુદ્ધિમાનનુમીયતે । ન પુનરસૌ વ્યભિચારવિષયો ભવિતુમર્હતિ ।
યદાહ - ન સાધ્યેનૈવ વ્યભિચાર ઇતિ । અયુક્તમેતત્ । ન હિ વ્યભિચારવિષય એવ પક્ષે ભવિતુમર્હતિ,
સન્દિગ્ધે હેતુવચનાદ્ વ્યસ્તો હેતોરનાશ્રયઃ
ઇતિ ન્યાયાત્ । વ્યભિચારવિષયતા ચ દૃશ્યશરીરોપાધેર્બુદ્ધિમન્માત્રસ્ય તૃણાદ્યુત્પત્તૌ દૃશ્યાનુપલમ્ભેન પ્રતિક્ષિપ્તત્વાત્ । તતશ્ચ ક્ષ્માધરાદિરેવ સન્દિગ્ધકર્તૃકઃ પક્ષીકર્તુમુચિતઃ ક્ષ્મારુહાદિસ્ત્વચેતનકર્તૃક ઇતિ ચતુર્થો ભાવરાશિર્નેષ્ટવ્યઃ । અથ વ્યભિચારચમત્કારાસ્ત્રિવિધભાવરાશિવ્યવસ્થાપનાર્થં ચ વિટપાદૌ પ્રત્યક્ષાપ્રતિક્ષિપ્તેન દૃશ્યાદૃશ્યસાધારણેન બુદ્ધિમન્માત્રેણ વ્યપ્તિરવગમ્યત ઇતિ દ્વિતીયઃ સઙ્કલ્પઃ । તદા વિટપાદૌ બુદ્ધિમન્માત્રસ્ય સંભાવ્યમાનત્વાત્ ન સાધારણાનૈકાન્તિકતાં બ્રૂ મઃ । કિં તર્હિ વ્યાપ્તિગ્રહણકાલે દૃશ્યાદૃશ્યસાધારણસ્ય બુદ્ધિમન્માત્રસ્ય સાધ્યસ્યાદૃશ્યતયા દૃશ્યાનુપલમ્ભેન વ્યતિરેકાસિદ્ધેર્વ્યાપ્તેરભાવાત્ સન્દિગ્ધવ્યાવૃત્તિકત્વમાચક્ષ્મહે । તથા હિ । યદા કુમ્ભકારવ્યાપારાત્પૂર્વં કુમ્ભસ્ય વ્યતિરેકઃ પ્રત્યેતવ્યસ્તદા ન સાધ્યાભાવકૃતો ઘટવ્યતિરેકઃ પ્રત્યેતું શક્યઃ । યથા હિ વિટપાદિજન્મસમયે બુદ્ધિમન્માત્રસ્યાદૃશ્યત્વેન નિષેદ્ધુમશક્યત્વાત્ સત્તાસંભાવના તથા ઘટાદાવપિ વ્યતિરેકનિશ્ચયકાલે બુદ્ધિમન્માત્રસ્યાદૃશ્યત્વાત્ સત્ત્વસંભાવનાયાં સાધ્યાભાવપ્રયુક્તસ્ય સાધનાભાવસ્યાસિદ્ધત્વેન વ્યાપ્તેરભાવાત્ કથં ન સન્દિગ્ધવ્યતિરેકો હેતુઃ ।

યથોક્તમ્ - ન ચ યથા કાર્યં ચ સ્યાન્નિરુપાદાનં ચેતિ નાશઙ્કનીયમ્, તથા કાર્યં ચ ભવેદકર્તૃકં ચેતિ નાશઙ્કનીયમિતિ, તત્રાપિ કાર્યં ચ સ્યાન્નિરુપાદાનં ચ ભવેદિતિ ન વક્તવ્યમિતિ કેનૈવ પ્રતારિતો ઽસિ । યદિ હ્યત્ર પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં વ્યાપ્તિર્ગૃહ્યતે તદા કથમુપાદાનપૂર્વકં કાર્યમાત્ર સિધ્યતિ । વ્યાપ્તિગ્રહણપ્રકારાન્તરં ચ ત્વયાપિ નોપન્યસ્તમ્ । દૃશ્યાદૃશ્યસાધારણયોરુપાદાનકાર્યમાત્રયોર્દૃશ્યવિષયાભ્યાં પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં વ્યાપ્તેરભ્યૂહિતુમશક્યત્વાત્ । સ્વમતવ્યાલોપપ્રસઙ્ગસ્તુ પ્રમાણચિન્તાવસરે ઽપ્રાપ્તાવકાશઃ । વિપર્યયબાધકપ્રમાણબલાદ્વાત્ર વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ । તથા હિ યથાઙ્કુરાદિકં કાર્યં નિયતદેશકાલસ્વભાવત્વેન વ્યાપ્તં તથા શાલિત્વાદિનાપિ (#નિબન્ધ્ 45#) જાતિભેદેન વ્યાપ્તમુપલબ્ધમ્ । તતશ્ચાનુપાદાનપૂર્વકત્વાદ્વિપક્ષાત્મનઃ શાલિત્વાદિજાતિભેદસ્ય વ્યાપકસ્ય નિવૃત્તૌ નિવર્તમાનં કાર્યત્વમુપાદાનપૂર્વકત્વે વિશ્રામ્યત્ તેન વ્યાપ્તં સિધ્યતિ । ન ચાનુપાદાનેનાપિ ક્રિયમાણઃ શાલિત્વાદિજાતિભેદો યુજ્યતે, ઉપાદાનં વિના કૃતાનુપાદાનાદેવ કેવલાદેકજાતીયકારણાત્ તદતજ્જાતીયકાર્યોત્પત્તૌ કાર્યભેદસ્યાહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાત્ તદુક્તમ્ -
તદતદ્રૂપિણો ભાવાસ્તદતદ્રૂપહેતુજાઃ ॥ઇતિ ।
અન્યથાનુપાદાનાદેવ ક્ષિત્યાદેરઙ્કુરાદિકમુત્પદ્યેતેત્યઙ્કુરાર્થિનો બીજં નાનુસરેયુઃ । તસ્માદ્વિપર્યયબાધકપ્રમાણબલાદેવ કાર્યત્વસ્ય હેતુમાત્રપૂર્વકત્વેનેવોપાદાનપૂર્વકત્વેનાપિ વ્યાપ્તિસિદ્ધિરિતિ ન્યાયઃ । ન ચૈવં કાર્યમાત્રકર્તૃત્વમાત્રયોરપિ વ્યાપ્તિપ્રસાધકં વિપર્યયે બાધકં પ્રમાણમસ્તિ, પૂર્વોક્તસ્ય વ્યાપકાનુપલમ્ભત્રયસ્યાતિ પ્રસઙ્ગચતુષ્ટયસ્ય ચ પ્રાગેવ પ્રત્યાખ્યાતત્વાત્ । તસ્માત્કાર્યં ચ સ્યાત્ ન ચ ધીમત્કર્તૃપૂર્વકમિતિ શઙ્કાં કુર્વાણઃ પ્રતિવાદી વિના ચરણમર્દનાદિના નિષેદ્ધુમશક્યઃ ॥
નનુ યદિ દૃશ્યાગ્નિધૂમસામાન્યયોરિવ દૃશ્યાત્મનોરેવ કાર્યકારણસામાન્યયોઃ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભતો વ્યાપ્તિસ્તદા પરચિત્તાનુમાનક્ષતિઃ । સ્વપરસન્તાનસાધારણેન દૃશ્યાદૃશ્યેન ચિન્માત્રેણ પ્રત્યક્ષતો દૃશ્યવિષયાદ્ વ્યાપ્તિગ્રહણાયોગાદિત્યપિ ન વાચ્યમ્ । બાહ્યાર્થસ્થિતૌ હિ સ્વપરસન્તાનસાધારણસ્ય ચિન્માત્રસ્ય સ્વરૂપેણાદૃશ્યત્વે ઽપિ દૃશ્યશરીરેણ સહૈકસામગ્રીપ્રતિબન્ધાદવિનિર્ભાગવર્તિત્વમસ્ત્યેવ । તતો યથા ઘટવિષયં પ્રત્યક્ષં રૂપૈકદેશપ્રવૃત્તમપ્યવ્યભિચારાત્ સમુદાયોપસ્થાપકમ્ તથા દેહગ્રાહકમેવ પ્રત્યક્ષં દેહાવિનિર્ભાગવર્તિ સ્વપરસન્તાનસાધારણં ચિન્માત્રં કમ્પાદેર્વ્યાપકમધિગચ્છતિ । તદેવં દૃશ્યાત્મનો દૃશ્યાવિનિર્ભાગવર્તિનો વા પદાર્થસ્ય વ્યાવહારિકપટુપ્રત્યક્ષતઃ સિદ્ધિર્વ્યાપ્તિગ્રહશ્ચ, ન તુ તથાત્વવિનાકૃતાદૃશ્યસાધારણચિન્માત્રસ્યેતિ સન્તાનાન્તરાનુમાનમુચિતમ્ । તસ્માદ્ યદિ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યાં વ્યાપ્તિગ્રહસ્તદા દૃશ્યેનૈવ દૃશ્યસ્યેતિ ન્યાયઃ ।
તદયં સંક્ષેપાર્થઃ -
કાર્યત્વસ્ય વિપક્ષવૃત્તિહતયે સંભાવ્યતે ઽતીન્દ્રિયઃ
કર્તા ચેદ્ વ્યતિરેકસિદ્ધિવિધુરા વ્યાપ્તિઃ કથં સિધ્યતિ ।
દૃશ્યો ઽથ વ્યતિરેકસિદ્ધિમનસા કર્તા સમાશ્રીયતે
તત્ત્યાગે ઽપિ તદા તૃણાદિકમિતિ વ્યક્તં વિપક્ષે ક્ષણમ્ ॥
અતો ન પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યામપિ વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ ॥
નનુ ભૂયોદર્શનાદર્શનાભ્યાં પ્રતિબન્ધઃ પ્રતીયત ઇતિ તૃતીય એવાસ્માકં પક્ષઃ । કેવલં સ પ્રતિબન્ધો ન તદુત્પત્તિલક્ષણો ગ્રહીતવ્યઃ । કિન્તુ સ્વાભાવિકઃ । સ એવ દર્શનાદર્શનાભ્યાં પ્રતીયતે । તથા ચૈતમેવાર્થં વાચસ્પતિઃ પ્રાહ -
(#નિબન્ધ્ 46#)
ન સપક્ષાસપક્ષયોર્દર્શનાભ્યાં કાર્યત્વસ્ય ગમકત્વમપિ તુ સ્વાભાવિકપ્રતિબન્ધબલાદિતિ બ્રૂ મઃ । સ એવ તુ સપક્ષાસપક્ષયોર્દર્શનાદર્શનાભ્યાં બક્ષ્યમાણેન ક્રમેણ પ્રતીયત ઇતિ તદુપક્ષેપો ઽપિ યુક્તઃ । તેન યસ્યાસૌ સ્વાભાવિકપ્રતિબન્ધો નિયતઃ સિદ્ધઃ સ એવ ગમકો ગમ્યશ્ચેતરઃ સમ્બન્ધીતિ યુજ્યતે । તથા હિ ધૂમાદીનાં વહ્ન્યાદિભિઃ સહ સમ્બન્ધઃ સ્વાભાવિકો ન તુ વહ્ન્યાદીનાં ધૂમાદિભિઃ । તે હિ વિના ધૂમાદિભિરુપલભ્યન્તે । યદા ત્વાર્દ્રેન્ધનસંબન્ધમનુભવન્તિ તદા ધૂમાદિભિઃ સંબધ્યન્તે । તસ્માદ્ વહ્ન્યાદીનામાર્દ્રેન્ધનાદ્યુપાધિકૃતઃ સમ્બન્ધો ન તુ સ્વાભાવિકસ્તતો ન નિયતઃ । સ્વાભાવિકસ્તુ ધૂમાદીનાં વહ્ન્યાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ, તદુપાધેરનુપલભ્યમાનત્વાત્ । ક્વચિદ્ વ્યભિચારસ્યાદર્શનાત્ । અનુપલભ્યમાનસ્યાપિ કલ્પનાનુપપત્તેઃ । ન ચાનુપલભ્યમાનો દર્શનાનર્હતયા સાધકબાધકપ્રમાણાભાવેન સન્દિહ્યમાન ઉપાધિઃ સંબન્ધસ્ય સ્વાભાવિકત્વં પ્રતિબધ્નાતીતિ યુક્તમ્ । યથોક્તં પ્રાક્ સેયં સંશયપિશાચીત્યાદિ । તસ્માદુપાધિં પ્રયત્નેનાન્વિષ્યન્તો ઽનુપલભમાના નાસ્તીત્યવગમ્ય સ્વાભાવિકત્વં નિશ્ચિનુમઃ ॥
સ્યાદેતત્ । અન્યસ્યાન્યેન સહાકારણેન ચેત્ સ્વાભાવિકઃ સમ્બન્ધો ભવેત્, સર્વં સર્વેણ સમ્બધ્યેત । તથા ચ સર્વં સર્વસ્માદ્ ગમ્યેત । અથાન્યચ્ચેદન્યસ્ય કાર્યં કસ્માત્ સર્વં સર્વસ્માન્ન ભવતિ અન્યત્વાવિશેષાત્ । તતશ્ચ સ એવાતિપ્રસઙ્ગઃ । યદ્યુચ્યેત સ્વભાવા ન પર્યનુયોજ્યાઃ । તસ્માદન્યત્વાવિશેષે ઽપિ કિઞ્ચિદેવ કારણં કાર્યં ચ કિઞ્ચિદિતિ । નન્વેષ સ્વભાવાનનુયોગો ઽકાર્યકારણભૂતાનામપિ સ્વભાવપ્રતિવન્ધે તુલ્ય એવ । તસ્માદ્ યત્કિઞ્ચિદેતદપિ ॥
કિમસ્ય સંબન્ધસ્ય વ્યાપ્તિગ્રાહકં પ્રમાણમિતિ ચેત્ ।
ઉચ્યતે ભૂયોદર્શનગમ્યા હિ વ્યાપ્તિઃ સામાન્યધર્મયોઃ ।
ઇતિ પ્રસિદ્ધમેવ । અસ્યાયમર્થઃ કાશિકાકારેણ વ્યાખ્યાતઃ - પ્રાચીનાનેકદર્શનજનિતસંસ્કારસહાયે ચરમે દર્શને ચેતસિ વકાસ્તિ ધૂમસ્યાગ્નિનિયતસ્વભાવત્વમ્, રત્નતત્ત્વમિવ પરોક્ષકસ્ય, શબ્દતત્ત્વમિવ વ્યાકરણસ્મૃતિસંસ્કૃતસ્ય, બ્રાહ્મણત્વમિવ માતાપિતૃસંબન્ધસ્મરણસચિવસ્યેત્યાદિ । ન હ્યેતત્ સર્વમાપાતતો ન પ્રતિભાતમિતિ પુરસ્તાદપિ પ્રતિભાસમાનમન્યથા ભવતીતિ ॥

ત્રિલોચનેન પુનરયમર્થઃ કથિતઃ - ભૂયોદર્શનેન ભૂયોદર્શનસહાયેન મનસા તજ્જાતીયાનાં સંબન્ધો ગૃહીતો ભવતિ । અતો ધૂમો ઽગ્નિં ન વ્યભિચરતિ । તદ્વયભિચારેપ્યુપાધિરહિતં સમ્બન્ધમતિક્રામેત્ । હેતોર્વિપક્ષશઙ્કાનિવર્તકં પ્રમાણમુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તોપાધિવિરહનિશ્ચયહેતુરનુપલમ્ભાખ્યં પ્રત્યક્ષમેવ । તતઃ સિદ્ધઃ સ્વાભાવિકઃ સમ્બન્ધઃ । તથેહાપીતિ સ્વમતં વ્યવસ્થાપિતમિતિ ॥
(#નિબન્ધ્ 47#)
વાચસ્પતિનાપીદમુક્તમ્ - અભિજાતમણિભેદતત્ત્વવદ્ ભૂયોદર્શનજનિતસંસ્કારસહાયમિન્દ્રિયમેવ ધૂમાદીના વહ્ન્યાદિભિઃ સ્વાભાવિકસંબન્ધગ્રાહીતિ યુક્તમિતિ ॥
અત્રોચ્યતે । ભેદે સતિ તદુત્પત્તેરન્યઃ સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધઃ શબ્દાસ્ફાલનમાત્રમેવેદમ્ । ન ખલુ નિરૂપ્યમાણઃ પ્રાપ્યતે । તથા હિ સ્વાભાવિકસ્તુ ધૂમાદીનાં વહ્ન્યાદિભિઃ સંબન્ધઃ તદુપાધેરનુપલભ્યમાનત્વાત્ । ક્વચિદ્ વ્યભિચારસ્યાદર્શનાદિતિ ત્વયૈવાસ્ય લક્ષણમુક્તમ્ । એતચ્ચાસિદ્ધમ્ । યતઃ, ઉપાધિશબ્દેન સ્વતો ઽર્થાન્તરમેવાપેક્ષણીયમભિધાતવ્યમ્ । ન ચાર્થાન્તરં દૃશ્યતાનિયતમ્, અદૃશ્યસ્યાપિ દેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટસ્ય સંભવાત્ । તતશ્ચ ધૂમસ્યાપિ હુતાશેન સહ સમ્બન્ધે સ્યાદુપાધિઃ, ન ચોપલક્ષ્યત ઇતિ કથમદર્શનાન્નાસ્ત્યેવ યતઃ સ્વાભાવિકસંબન્ધસિદ્ધિઃ ॥
અથ યદ્યથાન્તરમપેક્ષણીયં સ્યાત્ । કથં ધૂમ ઇત્યેવ પાવકસતાનિયમ ઇતિ ચેત્ । નન્વિદમેવ ચિન્ત્યતે । તદુત્પત્તેરસ્વીકારે સહસ્રશો દર્શને ઽપિ કિં સર્વત્ર ધૂમે સત્યવશ્યમગ્નિઃ સમ્ભવી ન વેતિ કદાચિદર્થાન્તરમુપાધિમપેક્ષ્ય ધૂમો ઽપિ સ્યાન્નાગ્નિરિતિ કિમત્ર નિષ્ટઙ્કકારણમ્ । તદુપાધેરનુપલભ્યમાનત્વાત્ । ક્વચિદ્ વ્યભિચારસ્યાદર્શનાદિતિ તુ યદુક્તં તત્પ્રત્યુક્તમેવ । અદૃશ્યસ્યાપ્યુપાધેઃ સંભાવ્યમાનત્વાત્ । વ્યભિચારસ્ય ચ પ્રત્યયાન્તરવૈકલ્યેનાહત્યાદર્શને ઽપિ નિષેદ્ધમશક્યત્વાત્ । અત એવ તયોર્બાધકાભાવે ઽપિ સાધકબાધકપ્રમાણાભાવાત્ શઙ્કા સંભવત્યેવ । ન પુનસ્તવામુના વિક્લવવિક્રોશિતમાત્રેણ વ્યાવર્તતે । ન ચૈતાવતા પ્રામાણિકલોકયાત્રાતિક્રમઃ । પ્રામાણિકૈરેવ સાધકબાધકપ્રમાણાભાવે ન્યાયપ્રાપ્તસ્ય સંશયસ્ય વિહિતત્વાત્ । ન ચ સર્વત્રાપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ, પ્રમાણાદર્થસંશયાચ્ચ પ્રવૃત્તેરુપપત્તેઃ । ન ચાનર્થસન્દેહઃ સર્વત્ર વ ર્તું શક્યતે, ક્વચિદર્થોન્મુખતાયા એવ દર્શનાત્ ॥
યચ્ચાન્યત્વાવિશેષે ઽપિ કિઞ્ચિદેવ કારણં કાર્યં ચ કિઞ્ચિદિતિ સ્વભાવો યથા ન પર્યનુયોજ્યસ્તથૈષ સ્વભાવાનનુયોગો ઽકાર્યકારણભૂતાનામપિ સ્વભાવપ્રતિબન્ધે તુલ્ય એવેતિ ગ્રામ્યજનધન્ધીકરણં પ્રતિવન્દીકરણમતિલાઘવમાવિસ્કરોતિ વાચસ્પતેઃ । તથા હિ વસ્તુત્વાવિશેષે ઽપ્યગ્નિર્દહતિ નાકાશમિત્યત્ર યથા નાતિપ્રસઙ્ગઃ સઙ્ગતઃ પ્રમાણસિદ્ધત્વાદસ્યાર્થસ્ય, તથા ભેદાવિશેષે ઽપિ કિઞ્ચિદેવ કસ્યચિત્કારણં કાર્યં ચ કિઞ્ચિદિત્યત્રાપિ નાતિપ્રસઙ્ગાવતારઃ । ભેદે સતિ તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનલક્ષણસ્ય કાર્યકારણભાવસ્ય પ્રમાણસિદ્ધત્વાદેવ । ન ચૈવં સ્વાભાવિકસંબન્ધશબ્દવાચ્યો ઽર્થઃ પ્રમાણસિદ્ધઃ કશ્ચિદસ્તિ, તલ્લક્ષણસ્યાસિદ્ધત્વાદુક્તત્વાત્ । ન ચ પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધે વસ્તુન્યતિપ્રસઙ્ગો નાભિધાતવ્યઃ, સર્વેષાં સર્વત્ર તદ્રૂપાભ્યુપગમમાત્રેણ વિજેતૃત્વપ્રસઙ્ગાત્ । યદાહાલઙ્કારકારઃ -
યત્કિઞ્ચિદાત્માભિમતં વિધાય નિરુત્તરસ્તત્ર કૃતઃ પરેણ ।
(#નિબન્ધ્ 48#)
વસ્તુસ્વભાવૈરિતિ વાચ્યમિત્થં, તથોત્તરંસ્યાદ્વિજયી સમસ્તઃ ॥
ઇતિ ॥
કિં ચ સ્વાભાવિકસંબન્ધ ઇતિ કો ઽર્થઃ । કિં સ્વતો ભૂતઃ સ્વહેતુતો ભૂતો ઽહેતુકો વેતિ ત્રયઃ પક્ષાઃ । ન તાવદાદ્યઃ પક્ષઃ, સ્વાત્મનિ કારિત્રવિરોધાત્ । દ્વિતીયપક્ષે તુ તદુત્પત્તિરેવ સંબન્ધો મુખાન્તરેણ સ્વીકૃત ઇતિ ન કશ્ચિદ્વિવાદઃ । અહેતુકત્વે તુ દેશકાલસ્વભાવનિયમાભાવપ્રસઙ્ગાદિત્યસઙ્ગતઃ સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધઃ ॥
એતેન યદુક્તમ્ - ન સપક્ષાસપક્ષયોર્દર્શનાદર્શનાભ્યાં કાર્યત્વસ્ય ગમકત્વમપિતુ સ્વાભાવિકસંબન્ધબલાદિતિ બ્રૂમઃ, સ એવ તુ સપક્ષાસપક્ષયોર્દર્શનાદર્શનાભ્યાં વક્ષ્યમાણેન ક્રમેણ પ્રતીયત ઇતિ, તદિષ્ટકામતામાત્રાવિષ્કરણમિતિ મન્તવ્યમ્ । સ્વાભાવિકસંબન્ધસ્ય હ્યુપાધિનિરપેક્ષનિયતત્વં લક્ષણમુક્તમ્ । તસ્ય ચોક્તન્યાયેનાસિદ્ધૌ ભૂયોદર્શનજનિતસંસ્કારસહાયે ચરમે ચેતસિ મનસિ વા તથાભૂતં નિયતત્વં પરિસ્ફુરતીતિ સદયેન વક્તુમશક્યત્વાત્ ।
યચ્ચ શબ્દતત્ત્વમિવ બ્રાહ્મણત્વમિવેતિ દૃષ્ટાન્તીકૃતં તદ્દ્વયમપ્યસ્માન્ પ્રત્યસિદ્ધમિતિ દૃષ્ટાન્તયિતુમનુચિતમ્ । અભિજાતમણિભેદતત્ત્વં તુ પરિસ્ફુરતીતિ યુક્તમ્ । તસ્ય હ્યુપદેશપરમ્પરાતો માણિક્યવત્તેનાપિ કષ્ટેનેન્દ્રધનુરાકારજ્યોતિરાદિકં લક્ષણં નિશ્ચિતમ્ । ન ચૈવં સ્વાભાવિકસંબન્ધલક્ષણં ત્વયા સ્વકપોલરચિતમપિ પ્રમાણેન નિશ્ચિતમ્ । યેનાસ્યાપિ તાદૃશી વ્યવસ્થા સ્યાદિતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્ ॥
કિં ચ ભવતુ તાવદયમનવધારિતરૂપઃ સ્વાભાવિકઃ સંબન્ધઃ, તથાપિ દર્શનાદર્શનાભ્યામસ્ય ગ્રહણમતિદુર્લભમ્ । તથા હિ યદિ પ્રાચીનાનેકદર્શનજનિતસંસ્કારસહાયેન ચરમચેતસા ધૂમસ્યાગ્નિનિયતત્વં ગ્રાહ્યં તદા સપક્ષાસપક્ષયોઃ કોટિશઃ પ્રવૃત્તદર્શનાદર્શનજનિતસંસ્કારસહાયેન ચરમચેતસા પાર્થિવત્વસ્યાપિ લોહલેખ્યત્વનિયતત્વં ગૃહ્યત ઇતિ પાર્થિવત્વાદપિ લોહલેખ્યત્વસિદ્ધિરસ્તુ । અથ પાર્થિવત્વસ્ય લોહલેખ્યત્વનિયતત્વમેવ નાસ્તિ વજ્રે વ્યાભિચારદએર્શનાત્ । તત્ કથં પ્રત્યક્ષેણ નિયતત્વગ્રહઃ । તર્હિ ધૂમસ્ય વહ્નિનિયતત્વમેવ નાસ્તિ, વ્યભિચારાભાવસ્ય દર્શયિતુમશક્યત્વાત્ । તત્કથં ચરમચિત્તેન નિયમગ્રહ ઇત્યપિ તુલ્યમ્ ।

વ્યભિચારાદર્શનાદવ્યભિચાર ઇતિ ચેત્ । નનુ વ્યભિચારાદર્શનાદવ્યભિચાર ઇતિ કો ઽર્થઃ । કિં વ્યભિચારાદર્શનાદવ્યભિચારઃ, વ્યભિચારાભાવાત્ વા । પ્રથમે પક્ષે વ્યભિચારો ભવતુ મા વા વ્યભિચારાદર્શનાદેવાવ્યભિચાર ઇતિ નિષ્ણાતં પાણ્ડિત્યમ્ । અથ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ । તદા વ્યભિચારાભાવઃ કુતો જ્ઞાતઃ । અદર્શનાદિતિ ચેત્ । તત્ કિમદર્શનમાત્રં દૃશ્યાદર્શનં વા । પ્રથમમશક્તમ્ । ન હ્યદર્શને ઽપિ વ્યભિચારો નાસ્તીત્યભિધાતું શક્યતે, ચિરકાલનષ્ટબ્રાહ્મણીવ્યભિચારવત્ । આહત્યાદર્શને (#નિબન્ધ્ 49#) ઽપ્યતિચિરકાલવ્યવધાનેન વ્યભિચારદર્શનાત્ । દ્વિતીયં ચાસમ્ભવિ, ક્વચિત્ કદાચિત્ કેનચિદ્ વ્યભિચારદર્શનસામગ્ર્યાં સત્યાં વ્યભિચારદર્શનાત્ । દર્શનસામગ્ર્યભાવે તુ પ્રત્યયાન્તરવૈકલ્યાત્ દેશકાલાન્તરવર્તિત્વાદ્ વા વ્યભિચારસ્ય સ(ર્વં) પ્રત્યુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તત્વાભાવાત્ । તસ્માત્ સત્યપિ વ્યભિચારે તદુપલમ્ભસામગ્ર્યભાવાદ્ વ્યભિચારાનુપલમ્ભઃ । પ્રકારાન્તરેણ વા તદુત્પત્તિલક્ષણેનાવ્યભિચારે વ્યભિચારાનુપલમ્ભ ઇત્યુભયથાપિ વ્યભિચારોપલમ્ભનિવૃત્તિરસ્તુ । ત્વયા તુ યદવ્યભિચારપ્રતિપત્તિનિબન્ધનં દર્શનાદર્શનમુપવર્ણિતં તત્પાર્થિવત્વાદૌ વ્યભિચારાદ્ ધૂમે ઽપિ નાવ્યભિચારનિબન્ધનમિતિ ધૂમો ઽપિ ત્વન્મતે નાશ્વાસભાજનમિતિ પ્રસક્તમ્ ।
અસ્મન્મતે તુ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યામેકત્ર કાર્યકારણભાવસિદ્ધૌ ન વ્યભિચારશઙ્કાસંભવઃ । તદભાવે તુ
હેતુમત્તાં વિલઙ્ઘયેદિતિ
ન્યાયાત્ ન સંશયપિશાચાવસરઃ । તદેવં ભૂયોદર્શનાદર્શનાભ્યામપિ ન વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ ।
તર્હિ સકૃત્ સપક્ષાસપક્ષયોદર્શનાર્દનાભ્યાં વ્યાપ્તેર્નિશ્ચય ઇતિ ચતુર્થ એવ પક્ષો ઽસ્તુ । તથા હિ કાર્યત્વસ્ય બુદ્ધિમન્માત્રપૂર્વકત્વેનાન્વયો ઘટાદૌ દૃષ્ટઃ, આકાશાદૌ બુદ્ધિમત્કારણનિવૃત્તૌ કાર્યત્વસ્ય વ્યતિરેકઃ । તતશ્ચ સકૃદન્વયવ્યાતિરેક સિદ્ધૌ વ્યાપ્તેઃ સિદ્ધત્વાત્ કુતો ઽનૈકાન્તિકતા ।
અત્રાભિધીયતે । યદિ બુદ્ધિમત્કારણકાર્યત્વયોરેકત્ર પ્રતિબન્ધઃ પ્રમાણપ્રતીતઃ સ્યાત્તદા આકાશાદૌ બુદ્ધિમન્નિવૃત્તૌ કાર્યત્વસ્ય નિવૃત્તિરિતિ યુક્તમ્ । સ ચ પ્રતિબન્ધઃ તાદાત્મ્યં તદુત્પત્તિઃ સ્વાભાવિકો ઽન્યો વા ન સિધ્યતિ સાધકપ્રમાણાભાવાદિત્યનન્તરમેવાવેદિતમ્ । તતશ્ચાકાશાદૌ બુદ્ધિમન્નિવૃત્તિરપિ સ્યાત્ । ન ચ કાર્યત્વસ્ય નિવૃત્તિરિતિ સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકત્વાદનૈકાન્તિકં કાર્યત્વમ્ ।
નન્વાકાશસ્યાસ્મન્મતે નિત્યત્વં ત્વન્મતે ચાસત્ત્વમ્ । તત્કથમતઃ કાર્યત્વવ્યતિરેકઃ સન્દિગ્ધ ઇતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । નહ્યાકાશે કાર્યવ્યાવૃત્તિમાત્રં વ્યતિરેકઃ । કિન્તુ સાધ્યાભાવપ્રયુક્તઃ સાધનાભાવો વ્યતિરેકઃ । સ ચાકાશે ગ્રહીતુમશક્યઃ । યથા તત્ર બુદ્ધિમત્કારણનિવૃત્તિસ્તથા કારણમાત્રસ્યાપિ નિવૃત્તિઃ । તત્ કસ્યાભાવપ્રયુક્તઃ કાર્યાભાવઃ પ્રતીયતાં યેન વ્યતિરેકઃ સિધ્યતિ॥
નનુ સત્યમેવૈતત્ । યથાકાશે બુદ્ધિમત્કારણનિવૃત્તિસ્તથા કારણમાત્રસ્યાપિ તત્ર નિવૃત્તિર્ન બુદ્ધિમત્કારણવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વં કાર્યત્વસ્ય નિશ્ચેતું શક્યતે । તથાપિ ઘટાદૌ કાર્યત્વસ્ય બુદ્ધિમતાન્યયદર્શનાદાકાશે ઽપિ બુદ્ધિમદભાવપ્રયુક્તઃ કાર્યત્વાભાવઃ પ્રતીયતે । તત્કથં વ્યતિરેકાસિદ્ધિરિતિ ચેત્ । હન્ત ઘટાદાવપિ ન કાર્યત્વસ્ય સત્તામાત્રમન્વયઃ । કિં તુ સાધ્યસદ્ભાવપ્રયુક્તઃ સાધનસદ્ભાવઃ । સ ચ ઘટે ગ્રહીતુમશક્યઃ । યથા હિ તત્ર બુદ્ધિમદ્ભાવસ્તથા કટકુડ્યાદિભાવો ઽપિ । તત્ (#નિબન્ધ્ 50#) ક એવં જાનાતુ કિં બુદ્ધિમદ્ભાવે કાર્યત્વસ્ય ભાવો યદ્વા કટકુડ્યાદિભાવે ભાવ ઇતિ । તસ્માદત્ર વિશિષ્ટાન્વયવ્યતિરેકગ્રહણપ્રવણવિશિષ્ટપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાવનુસર્તવ્યૌ યદ્ દૃશ્યયોરેવ કાર્યકારણયોસ્તદુત્પત્તિસિદ્ધાવન્વયવ્યતિરેકૌ સિધ્યતઃ ॥
ન ચ પ્રતિબન્ધસાધકં પ્રમાણં સ્વપ્ને ઽપ્યસ્તીતિ ચતુર્થો ઽપિ પક્ષઃ ક્ષતઃ । તદેવં બુદ્ધિમત્કાર્યમાત્રયોર્વ્યાપ્તેરસિદ્ધાવધિકરણસિદ્ધાન્ત ન્યાયાદ્યુપાદાનાદ્યભિજ્ઞઃ સર્વજ્ઞઃ પુરુષવિશેષઃ સિધ્યતીતિ પ્રત્યાશા દુરાશૈવ ॥
યચ્ચ ક્રિયાસામાન્યસ્ય પક્ષધર્મતાવશાચ્ચક્ષુર્લક્ષણકરણવિશેષસિદ્ધિરિતિ દૃષ્ટાન્તો દર્શિતઃ સો ઽપિ સાધ્યા(ભિ)ન્નઃ । તત્ર હિ રૂપજ્ઞાનાન્યથાનુપપત્ત્યા સિદ્ધસ્ય કારણાન્તરસ્યૈવ ચક્ષુરિન્દ્રિયમિતિ નામકરણાત્ । રૂપજ્ઞાનજનકત્વાતિરિક્તસ્ય ચક્ષુર્લક્ષણવિશેષસ્યાસિદ્ધત્વાત્ । અથ રૂપજ્ઞાનજનકત્વમેવ ચક્ષુષ્ટ્વમુચ્યતે । ભવતુ કો દોષઃ । એતદેવાસ્માભિ કારણાન્તરમુચ્યતે । તથૈવ યદિ ત્વયાપિ બુદ્ધિમત્સામાન્યાશ્રયમાત્રસ્ય પુરુષવિશેષઃ ઇતિ નામ ક્રિયતે, તદા નાસ્માકં કાચિદ્વિપ્રતિપત્તિઃ । પરમાર્થતો બુદ્ધિમત્સામાન્યાશ્રયે સર્વજ્ઞત્વાદિવિશેષશ્ચક્ષુરાદિવિશેષવત્ સિધ્યતીતિ તત્ર વિવદામહે । ઉભયોરપિ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોર્વિશેષસાધનસામર્થ્યાભાવાત્ ॥
તદયં સંક્ષેપાર્થઃ -
દૃશ્યે તુ સાધ્યે વ્યભિચાર એવ દૃશ્યં ન ચેન્ન વ્યભિચારસિદ્ધિઃ ।
સાધારણત્વાદથ વા વિપક્ષસન્દેહતઃ સાધ્યમતો ન સિધ્યતિ ॥
ઇતીશ્વરો દત્તજલાઞ્જલિઃ ॥
ઇદાનીં સાધનસ્વરૂપં નિરૂપ્યતે । યદેતન્મેરુમન્દરમેદિનીઘટપટાદિસાધારણં કાર્યમાત્રં સાધનમુપન્યસ્તમ્ યાવદસ્ય બુદ્ધિમદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનમેકત્ર નાવધાર્યતે તાવદ્ ગમકત્વમયુક્તમ્ । ન ચ તત્ સ્વપ્ને ઽપિ પ્રત્યેતું શક્યમ્ । તથા હિ કુમ્ભકારવ્યાપારે સતિ મૃત્પિણ્ડાદ્ ઘટલક્ષણં કાર્યમુપલભ્યતાં નામ । ન તુ વ્યાપારાત્ પૂર્વં ઘટવત્કાર્યમાત્રસ્ય વ્યતિરેકઃ પ્રત્યેતું શક્યઃ, કુમ્ભકારવ્યતિરેકે ઽપિ શોષભઙ્ગાદિલક્ષણસ્ય કાર્યસ્ય મૃત્પિણ્ડે દર્શનાત્ । ન ચ યદ્વિનાભૂતં યદુપલભ્યતે તત્તસ્ય કાર્યમતિપ્રસઙ્ગાત્ । તૃણાદિવન્મૃત્પિણ્ડસ્ય શોષભઙ્ગાદિકાર્યમાત્રમપિ પક્ષીકૃતમિતિ ચેત્ । ક્રિયતાં બુદ્ધિમદ્વ્યતિરેકે કાર્યમાત્રવ્યતિરેકસ્ત્વેકત્રાપિ પ્રતિપાદ્યતાં યેન વ્યાપ્તિસિદ્ધૌ તૃણાદિરિવ શોષભઙ્ગાદેરપિ બુદ્ધિમદનુમાનં સ્યાત્ । (#નિબન્ધ્ 51#) આકાશાદિવૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તસ્તુ પૂર્વં પ્રતિહતઃ, બુદ્ધિમત્પૂર્વકત્વસ્યેવ કારણમાત્રપૂર્વકત્વસ્યાપિ તત્ર સંભવાત્ કિંપ્રયુક્તઃ કાર્યત્વાભાવ ઇત્યપરિજ્ઞાનાત્ ॥
એતેન યદુક્તમ્ - ન વ્યભિચારોપલમ્ભાત્પ્રાતિસ્વિકવિશેષપરિત્યાગેન ઘટાદીનામભૂત્વાભવનાદન્યરૂપં વિશેષમુપલક્ષયામો યન્નિષ્ઠં પુરુષપૂર્વકત્વં વ્યવસ્થાપયામ ઇતિ તદપિ પ્રતિવ્યૂઢમ્ । કુમ્ભકારાદ્યભાવે ઽપિ મૃત્પિણ્ડાદૌ શોષભઙ્ગાદિકાર્યદર્શનાદભૂત્વા ભાવલક્ષણસ્ય કાર્યમાત્રસ્ય વ્યતિરેકાસિદ્ધેર્વ્યાપ્તેરભાવાત્ ॥

નનુ યદિ કાર્યત્વમાત્રસ્ય ન બુદ્ધિમતા પ્રત્યક્ષતો વ્યાપ્તિગ્રહઃ વ્યતિરેકાભાવાત્, ત્વયાપિ તર્હિ કથં કૃતકત્વસ્યાનિત્યત્વેન વ્યાપ્તિરવધાર્યત ઇતિ ચેત્ । અનપેક્ષાલક્ષણવિપર્યયબાધકપ્રમાણબલાદિતિ બ્રૂમઃ । તચ્ચાતદ્રૂપપરાવૃત્તસ્યૈવ કૃતકત્વસ્ય વિપક્ષાદ્ વ્યતિરેકં સાધયતિ । ન ચ ત્વયા વિપર્યયબાધકપ્રમાણમભિધાતું શક્યત ઇતિ પ્રાગેવ પ્રતિપાદિતમ્ । સન્દિગ્ધવિપક્ષવ્યાવૃત્તિકત્વાદનૈકાન્તિકમિદં કાર્યત્વમાત્રમ્ ॥
એતેન યદેતત્ નૈયાયિકાનામાક્ષેપપરિહારવિડમ્બનમ્ । ઇહ ખલુ દ્વે કાર્યત્વે । કાર્યમાત્રમ્ । વિશિષ્ટં ચ । તત્રાદ્યસ્ય પ્રતિબન્ધાસિદ્ધેરનૈકાન્તિકત્વમ્ । વિશિષ્ટસ્ય ભૂધરાદિષ્વસંભવાદસિદ્ધત્વમિતિ । તદસઙ્ગતમ્ । કાર્યત્વમાત્રસ્યૈવ પ્રતિબન્ધોપપાદનાત્ ॥
યચ્ચોક્તં વિશિષ્ટં કાર્યત્વમિતિ । કીદૃશં પુનસ્તદિતિ વક્તવ્યમ્ । અથ યત્કાર્યં ષુરુષાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિતયા તત્પૂર્વકમુપલબ્ધમ્ । યદ્દૃષ્ટેરક્રિયાદર્શિનો ઽપિ કૄતબુદ્ધિરુત્પદ્યતે તત્કાર્યં સકલપ્રાસાદાદ્યનુગતં ભૂધરાદિવ્યાવૃત્તં વિશિષ્ટમિત્યભિધીયતે । તદસુન્દરમ્ । વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ॥
તથા ચાહ શઙ્કરઃ - કૃતબુદ્ધિઃ કિં સાધ્યબુદ્ધિઃ કિં વા સાધનબુદ્ધિઃ । સાધ્યબુદ્ધિરપિ યદિ ગૃહીતવ્યાપ્તિકસ્ય, સા ભવત્યેવ । અથાગૃહીતવ્યાપ્તિકસ્ય, કિમન્યત્રાપિ સા ભવન્તી દૃષ્ટા । અથ સાધનબુદ્ધિઃ । તર્હિ સ્વોપગમવિરોધઃ, સર્વસ્ય ભાવસ્ય કૃતકત્વોપગમાદિતિ ॥
વાચસ્પતિઃ પુનરત્રાહ - ઇદમત્ર નિપુણતરં નિરૂપયતુ ભવાન્ કિં બુદ્ધિમદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનં વિશેષઃ । આહોસ્વિત્ તદ્દર્શનં યત્પર્વતાદિષુ નાસ્તીત્યભિધીયતે । યદિ પૂર્વકઃ કલ્પઃ, સ બુદ્ધિમદ્ધેતુકત્વં તનુભુવનાદીનામાતિષ્ઠમાનૈરભ્યુપેયત એવ । ન હિ કારણં કાર્યાનનુવિહિતભાવાભાવમન્યો વક્ત્યહ્રીકાત્ । અથ તદ્દર્શનમિતિ ચરમઃ કલ્પઃ । ન તર્હિ અક્રિયાદર્શિનઃ કૃતબુદ્ધિસંભવઃ । ય એવ હિ ઘટો ઽનેન બુદ્ધિમદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયી દૃષ્ટઃ, સ એવ કાર્યો ન તુ વિપણિવર્તી । તજ્જાતીયસ્ય (#નિબન્ધ્ 52#) તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનદર્શનાદદૃષ્ટાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનમપિ તજ્જાતીયં તથેતિ ચેત્ । હન્તોત્પત્તિમદ્ઘટાદિ બુદ્ધિમદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયીતિ અન્યદપિતનુભુવનાદિકં તથા ભવન્ન દણ્ડેન પરાણુદ્યતે ઘટજાતીયમુત્પત્તિમદ્બુદ્ધિમત્પૂર્વકમિતિ ચેત્ । નનુ પ્રાસાદાદિ તદ્ધેતુકં ન ભવેત્ । અઘટજાતીયત્વાત્ । અથ યજ્જાતીયમન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિ દૃષ્ટમ્, તજ્જાતીયમેવાદૃષ્ટાન્વયવ્યતિરેકમપિ તદ્ધેતુકમ્ । તત્ કિં કાર્યજાતીયં પ્રાસાદાદિ બુદ્ધિમદ્ધેતુકં ન દૃષ્ટમ્ યેનોત્પત્તિમત્તનુભુવનાદિ તથા ન સ્યાત્ । ન ખલુ તજ્જાતીયત્વે કશ્ચિદ્વિશેષ ઇતિ ॥
વિત્તોકસ્ત્વાહ - ભવતુ વા કશ્ચિદનિરૂપિતરૂપો વિશેષઃ । કિં પુનરનેન વિશેષં પ્રતિપાદયતાભિપ્રેતમ્ । કિં કાર્યત્વસામાન્યસ્યાસિદ્ધત્વમ્ । અથ કાર્યવિશેષસ્ય । અથ કાર્યમાત્રસ્ય બુદ્ધિમત્કર્તૃવ્યભિચારઃ । અથ સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોર્વૈધર્મ્યમાત્રમ્ । કિં ચાતઃ યદિ તાવત્ કાર્યસામાન્યસ્યાસિદ્ધત્વમ્ । તન્નાસ્તિ । વિશ્વમ્ભરાદિષ્વપિ કારણવ્યાપારજન્યત્વસ્યોભયસિદ્ધત્વાત્ । અથ કાર્યવિશેષસ્ય કુમ્ભાદિવર્તિનઃ પક્ષે ઽસિદ્ધિરભિધીયતે । તદા ન કાચિદત્ર ક્ષતિર્વિશેષસ્ય હેતુત્વેનાનુપાદાનાત્ । યદિ કાર્યસામાન્યસ્ય કર્તૃવ્યભિચારઃ પ્રતિપાદયિતુમિષ્ટઃ । સ ન શક્યો વિપક્ષે ઽદર્શનાત્ । તૃણાદેશ્ચ પક્ષીકૃતત્વાત્ । શઙ્કામાત્રસ્ય સર્વથાનિષિદ્ધત્વાત્ । સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિત્વં નૈયાયિકાનાં નિરનુયોજ્યાનુયોગો બૌદ્ધાનામદોષોદ્ભાવનં નિગ્રહસ્થાનમિતિ તુ પ્રતિપાદિતમ્ । તથાપિ બાધકપ્રમાણાન્યભિહિતાન્યેવ । તસ્માન્ન પ્રતિબન્ધાસિદ્ધેઃ સર્વત્ર વ્યભિચારાશઙ્કા । અથ સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોર્વૈધર્મ્યોદ્ભાવનમ્ । તન્ન । તસ્ય સર્વત્ર સુલભત્વાત્ । યદિ સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોર્વૈધર્મ્યમાત્રાત્ સાધ્યાસિદ્ધિઃ નિર્વૃત્તેદાનીમનુમાનવાર્તાપિ નિકુઞ્જમહાનસયોરપિ ધૂમવત્ત્વે ઽપિ કથઞ્ચિદ્ વૈધર્મ્યોપપત્તેરિતિ સકલં યત્કિઞ્ચિદેતદિતિ ।
તદયમત્ર સંક્ષેપાર્થઃ । યત્તાવત્ કાર્યત્વમાત્રં તદેવોક્તેન ક્રમેણ પ્રતિબન્ધસિદ્ધેર્ભૂધરાદિષુ દૃષ્ટં પુરુષમનુમાપયતીત્યસ્માકમભિમતસાધ્યમસિદ્ધિરુપપન્નૈવેતિ કિમસ્માકમધિકચિન્તયેત્યઙ્ગીકૃત્યાપ્યુક્તં વિશિષ્ટકાર્યત્વમ્ । તદેવ તુ નાસ્તીતિ પુનર્વિસ્તરેણ પ્રતિપાદિતમિતિ તદપિ સર્વમનવધેયમેવ । તથા હિ કાર્યત્વમાત્રસ્ય તાવદુક્તેન ક્રમેણ વ્યાપ્તેરસિદ્ધત્વાદનૈકાન્તિકત્વમનિવાર્યમ્ । યચ્ચ વિશિષ્ટકાર્યત્વં વિકલ્પ્ય દૂષિતં તસ્યાસ્માભિરનભ્યુપગતત્વાત્ તદ્દૂષણાય પ્રબન્ધઃ પ્રયાસૈકફલઃ । ન હિ કાર્યત્વં દ્વિવિધમભિમતમ્ । એકં સર્વકાર્યાનુગતમ્, અપરં પર્વતાદિવ્યાવૃત્તં ઘટપટપ્રાસાદાદ્યનુયાયીતિ । કિં તુ કાર્યમનેકજાતીયકમ્ । તત્ર યદિ નામ પટસ્ય પ્રાસાદાદિભિઃ સહ વસ્તુત્વસંસ્થાનવિશેષયોગિત્વકાર્યત્વાદિભિર્ધર્મૈઃ સજાતીયત્વમસ્તિ તથાપિ ન તાન્ ધર્માન્ બુદ્ધિમત્પૂર્વકાનધિગચ્છતિ વ્યાવહારિકં પ્રત્યક્ષમ્, કાર્યત્વાદીનાં બુદ્ધિમદ્વ્યતિરેકાનુવિધાનાભાવાત્ । તત્કથં પ્રાસાદપર્વતાદિષુ કાર્યત્વાદિદર્શનાદ્ બુદ્ધિમદનુમાનમસ્તુ । કિં તુ યસ્યૈવ ઘટજાતીય કાર્યંચક્રસ્ય વ્યતિરેકસિદ્ધિસ્તસ્ય બુદ્ધિમદ્વ્યાપ્તત્વં પ્રત્યક્ષતઃ સિધ્યતીત્યુક્તમ્ । (#નિબન્ધ્ 53#) તેન દેશકાલાન્તરે ઘટજાતીયાદેવ બુદ્ધિમદનુમાનમ્ । યદા તુ પ્રાસાદજાતીયકમપિ બુદ્ધિમદ્ધેતુકમેકત્ર પૃથગવધાર્યતે તદા તજ્જાતીયાદપિ બુદ્ધિમત્સિદ્ધિઃ । એવં તત્તજ્જાતીયસરાબોદઞ્ચનશકટપટકેયૂરપ્રભૃતેઃ કાર્યચક્રાદ્ બુદ્ધિમત્પૂર્વકત્વેન પૃથક્ પૃથગવધારિતાદ્ બુદ્ધિમદનુમાનમનવદ્યમ્ ।
અમુમેવાર્થમભિસન્ધાયાચાર્યપાદૈરભિહિતમ્-
સિદ્ધં યાદૃગધિષ્ઠાતૃભાવાભાવાનુવૃત્તિમત્ ।
સન્નિવેશાદિ તદ્યુક્તં તસ્માદ્ યદનુમીયતે ॥

ઇતિ । એવં ઘટપટપર્વતાદીનાં કાર્યત્વવસ્તુત્વાદિભિર્ધર્મૈઃ સજાતીયત્વે ઽપિ અવાન્તરં ઘટપટપર્વતત્વાદિજાતિભેદમાદાય લોકસ્ય વ્યાપ્તિગ્રાહકં પ્રત્યક્ષં પ્રવર્તતં ઇતિ દર્શયિતું સંવ્યવહારપ્રગલ્ભપુરુષબુદ્ધ્યપેક્ષયા યદ્દર્શનાદક્રિયાદર્શિનો ઽપિ કૃતબુદ્ધિર્ભવતીત્યુક્તમ્ । ન તુ શાસ્ત્રપરવશબુદ્ધિપુરુષાપેક્ષયા । તથા હિ શાસ્ત્રસંસ્કારરહિતસ્ય વ્યવહારપ્રગલ્ભસ્ય પુરુષસ્ય દેવકુલજાતીયકં પુરુષપૂર્વકતયાવધારિતવતો નગરાદ્વનં પ્રવિષ્ટસ્ય પર્વતદેવકુલયોર્દર્શને તયોર્દ્વયોરપ્યક્રિયાદર્શિનો ઽપિ દેવકુલે કૃતબુદ્ધિર્ભવતિ ન પર્વતે । તદનયોર્દેવકુલપર્વતયોઃ કાર્યત્વાદિના એકજાતિત્વે ઽપિ કૃતબુદ્ધિભાવાભાવૌ ન તયોઃ પર્વતદેવકુલત્વલક્ષણાવાન્તરજાતિભેદમનવસ્થાપ્ય સ્થાતું પ્રભવતઃ । જાતિભેદે ચ સિદ્ધે દેવકુલજાતીયે વ્યાપ્તેર્ગ્રહણાત્ ન પર્વતજાતીયસ્ય, ન ચ પ્રાસાદજાતીયસ્ય વ્યાપ્તિસિદ્ધિરિતિ ન તતો બુદ્ધિમદનુમાનમ્ । યદા તુ પ્રાસાદસ્યાપિ પૃથગ્ વ્યાપ્તિગ્રહઃ તદા તજ્જાતીયાદપિ બુદ્ધિમદનુમાનમસ્તુ । ન ક્ષિતિધરાદિજાતીયસ્ય સ્વપ્ને ઽપિ વ્યાપ્તિગ્રહઃ ક્રીડાપર્વતાદેર્નામમાત્રાભેદે ઽપિ પર્વતાદિભિરેકાન્તતો ભિન્નસ્વરૂપત્વાત્ । યચ્ચ પૃષ્ટં કેયં કૃતબુદ્ધિરિત્યાદિ । તત્ર કામં સાધ્યબુદ્ધિરેવેતિ બ્રૂમઃ । યચ્ચાત્રોક્તં સાધ્યબુદ્ધિરપિ યદિ ગૃહીતવ્યાપ્તિકસ્ય સા ભવત્યેવ । અથાગૃહીતવ્યાપ્તિકસ્ય કિમન્યત્રાપિ સા ભવન્તી દૃષ્ટેતિ ॥
અત્રોચ્યતે । ગૃહીતવ્યાપ્તિકસ્યાનુમાનં ભવતિ, અગૃહીતવ્યાપ્તિકસ્ય ન ભવતીત્યત્રાસ્માકં ન કાચિદ્વિપ્રતિપત્તિઃ । કેવલં ગૃહીતવ્યાપ્તિકોસ્મિન્ વિષયે ન સંભવતીતિ બ્રૂમઃ । ઉક્તક્રમેણ વ્યતિરેકાસિદ્ધેર્વ્યાવહારિકપ્રત્યક્ષેણ કાર્યત્વસ્ય વ્યાપ્તત્વાનિશ્ચયાત્ । તસ્માદવાન્તરજાતિભેદપ્રસિદ્ધ્યર્થં વ્યાવહારિકપુરુષાપેક્ષયૈવાસ્યા બુદ્ધેર્ભાવાભાવાવુક્તૌ । જાતિભેદે ચ પ્રયોજનં પૂર્વમેવ પ્રતિપાદિતમ્ ।
યદપ્યત્ર નિપુણમ્મન્યેન વાચસ્પતિના કથિતં તત્ કિં કાર્યજાતીયં પ્રાસાદાદિ બુદ્ધિમદ્ધેતુકં ન દૃષ્ટં યેનોત્પત્તિમત્તનુભુવનાદિ તથા ન સ્યાત્, ન ખલુ તજ્જાતીયકત્વે કશ્ચિદ્વિશેષ ઇતિ । તદસઙ્ગતમ્ । તથા હિ ભવતુ પ્રાસાદપર્વતાદીનાં કાર્યત્વાદિના સજાતીયત્વમ્ । તત્તુ ન વ્યાવહારિકપ્રત્યક્ષેણ બુદ્ધિમદ્વ્યાપ્તં પ્રત્યેતું શક્યમ્, વ્યાપ્તિગ્રહણસમયે દૃષ્ટાન્તે બુદ્ધિમદભાવપ્રયુક્તસ્ય કાર્યમાત્રવ્યતિરેકસ્ય દર્શયિતુમશક્યત્વાત્ ।
(#નિબન્ધ્ 54#)
તદયં સંક્ષેપાર્થઃ । કાર્યત્વમાત્રસ્યાવ્યતિરેકાદવ્યાપ્તસ્યાગમકત્વમ્ । અવાન્તરં તુ ઘટપ્રાસાદાદિસાધારણં કાર્યત્વમાત્રમસ્માભિરપિ ન સ્વીકૃતમેવ । યથા તુ ઘટત્વપટત્વાદિપ્રાતિસ્વિકાનેકજાતિપુરસ્કારેણ પ્રસિદ્ધાનુમાનવ્યવસ્થા સા ચાનવદ્યમવસ્થાપિતેતિ ।
સંપ્રતિ સાધ્યાત્મા વિચાર્યતે । નનુ વાદિના સાધને સમુપન્યસ્તે તદ્દૂષણોપન્યાસમપાસ્ય સાધ્યસ્વરૂપવિકલ્પનં નામ નૈયાયિકમતે નિરનુયોજ્યાનુયોગઃ, સૌગતમતે ત્વદોષોદ્ભાવનં નિગ્રહસ્થાનમિતિ ચેત્ । તદેતજ્જાલ્મજલ્પિતમ્ । તથા હિ સાધ્યસ્વરૂપે ઽપરિનિષ્ઠિતે તદનુસારિણી પક્ષસપક્ષવિપક્ષવ્યવસ્થા કુતઃ । તદસિદ્ધૌ ચાસિદ્ધતાદયો દોષાઃ પક્ષધર્મતાદયશ્ચ ગુણા ન વ્યવસ્થિતા ઇત્યુક્તમ્ । નેદાનીં હેતોર્દોષ ગુણકથેતિ મૂકેન પ્રતિવાદિના સ્થાતવ્યમ્ । તસ્માદ્ધેતુદોષોપન્યાસાયૈવેયં સાધ્યનિરુક્તિરિત્યયમેવ વાદી સ્વમતે નિરનુયોજ્યાનુયોગદૂષણેન નિગ્રહસ્થાનેન નિગૃહ્યત ઇતિ કિમત્ર નિર્બન્ધેન ।
યદેતત્ કાર્યત્વં સાધનં કિમનેન વિશ્વસ્ય બુદ્ધિમન્માત્રપૂર્વકત્વં સાધ્યતે । આહોસ્વિદેકત્વવિભુત્વસર્વજ્ઞત્વનિત્યત્વાદિગુણવિશિષ્ટબુદ્ધિમત્પૂર્વકત્વમ્ । પ્રથમપક્ષે સિદ્ધસાધનમ્ । દ્વિતીયે તુ વ્યાપ્તેરભાવાદનૈકાન્તિકતા ।
નનુ સામાન્યેન વ્યાપ્તૌ પ્રતીતાયામપિ પક્ષધર્મતાબલાદ્ વિશેષસિદ્ધિઃ । યથાગ્નેઃ પર્વતાયોગવ્યવચ્છેદાદિસિદ્ધિઃ । અન્યથા સર્વાનુમાનોચ્છેદઃ । અનુમાનદ્વેષી હ્યેવં જલ્પતિ -
અનુમાનભઙ્ગપઙ્કે ઽસ્મિન્ નિમગ્ના વાદિદન્તિનઃ ।
વિશેષે ઽનુગમાભાવઃ સામાન્યે સિદ્ધસાધ્યતા ॥
અત્રોચ્યતે । સિધ્યત્યેવ પક્ષધર્મતાબલતો વિશેષઃ । ન તુ સર્વઃ । યેન હિ વિના પક્ષસ્થં સાધનં નોપપદ્યતે સ વિશેષઃ સિધ્યતુ । યથા વહ્નેરેવ પર્વતવર્તિત્વાદિવિશેષો ન પઞ્ચવર્ણશિખાકલાપકમનીયઃ । ન ચ ગિરીણાં તરૂણાં કાર્યત્વં કર્તુરેકત્વવિભુત્વસર્વજ્ઞત્વાદિકમન્તરેણ નોપપદ્યતે, તદિતરેષ્વપિ દર્શનાત્ । તસ્માત્
પક્ષાયોગવ્યવચ્છેદભેદમાત્રે ન દૂષણમ્ ।
ઇષ્ટસિદ્ધ્યન્વયાભાવાદતિરિક્તે તુ દૂષણમ્ ॥
યદ્યેવં સ્વસ્વરૂપોપાદાનોપકરણસંપ્રદાનપ્રયોજનાભિજ્ઞ એવ કર્તા સાધ્યતે । સ્વરૂપમિહ ચ દ્વયણુકં કાર્યમ્ । ઉપાદાનમિહ પરમાણુજાતિચતુષ્ટયમ્ । ઉપકરણં સમસ્તક્ષેત્રજ્ઞસમવાયિધર્માધર્મૌ । સમ્પ્રદાનં ક્ષેત્રજ્ઞાઃ, યાનયં ભગવાન્ સ્વકર્મભિરભિપ્રૈતિ । (#નિબન્ધ્ 55#) પ્રયોજનં સુખદુઃખોપભોગઃ ક્ષેત્રજ્ઞાનામ્ । એવં ભૂતે બુદ્ધિમતિ સાધ્યે કુતઃ સિદ્ધસાધનમ્ । ન ચાવ્યાપ્તિઃ । કુલાલદૃષ્ટાન્તેન ઉદાપાનદ્યભિજ્ઞત્વસ્ય સંભવાત્ ।
તથા ચ વાચસ્પતિઃ પ્રમાણયતિ -
વિવાદાધ્યાસિતાસ્તનુગિરિસાગરાદયઃ ઉપાદાનાદ્યભિજ્ઞકર્તૃકાઃ । કાર્યત્વાત્ ।
યદ્યત્કાર્ય તત્તદુપાદાનાદ્યભિજ્ઞકર્તૃકમ્ । યથા પ્રાસાદાદિ ।
તથા ચ વિવાદાધ્યાસિતાસ્તન્વાદયઃ ।
તસ્માત્તથેતિ ।
એવમતઃ સાધનાદુપાદાનાદ્યભિજ્ઞકર્તૃમાત્રં પ્રસાધ્ય તસ્ય સર્વજ્ઞત્વસાધનાય વાચસ્પતિરેવ પુનરપીદમાહ - ભવતુ તાવદુપાદાનાદ્યભિજ્ઞકર્તૃમાત્રસિદ્ધિઃ । પારિશેષ્યાત્ તુ વ્યતિરેકિદ્વિતીયનામ્નો ઽનુમાનાદ્વિશેષસિદ્ધિઃ । તથા હિ
તનુભુવનાદ્યુપાદાનદ્યભિજ્ઞઃ કર્તા નાનિત્યાસર્વવિષયબુદ્ધિમાન્ ।
તત્કર્તુસ્તદુપાદાનાદ્યનભિજ્ઞત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન હ્યેવંવિધસ્તદુપાદાનાદ્યભિજ્ઞો યથાસ્મદાદિઃ ।
તદુપાદાનાદ્યભિજ્ઞશ્ચાયમ્ ।
તસ્માત્તથેતિ ।
નો ખલુ પરમાણુભેદાન્ ક્ષેત્રજ્ઞસમવાયિનશ્ચ કર્માશયભેદાનપરિમેયાનન્યઃ શક્તો જ્ઞાતુમૃતે તાદૃગીશ્વરાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે । યાવન્તિ દ્વયણુકાનિ ભિન્નદેશકાલસ્વભાવાનિ કાર્યાણિ સન્તિ તેષુ સર્વેષ્વેવ કિમેક એવ બુદ્ધિમાન્ વ્યાપ્રિયતે । અનેકો વા । યદ્વા સ્વસ્વવિષયમાત્રોપાદાનાદિવેદિનઃ પરસ્પરવ્યાપારાનભિજ્ઞા ભિન્નદેશકાલસ્વભાવાઃ પ્રતિદ્વયણુકમન્ય એવ બુદ્ધિમન્તો વ્યાપ્રિયન્તે ઇતિ ત્રયઃ પક્ષાઃ ।
ન તાવત્ પ્રથમપક્ષઃ । દેશકાલસ્વભાવભિન્નાનાં સર્વેષાં દ્વયણુકાનાં કર્તુરેકત્વાસિદ્ધેઃ । યચ્ચૈકત્વસાધનાય કાર્યલિઙ્ગાવિશેષાદિત્યાદ્યપિ સાધનમુપન્યસ્તં તદસઙ્ગતમ્ । ધૂમલિઙ્ગાવિશેષે ઽપિ હ્યગ્નેરનેકત્વવત્ તત્રાપિ તચ્છઙ્કાસંભવાત્ । સદિતિ લિઙ્ગાવિશેષાદિતિ તુ દૃષ્ટાન્તો ઽસ્માન્ પ્રત્યસિદ્ધ એવ, તસ્માદ્ યથા મયા નાનાત્વસાધનાય પ્રમાણં વક્તવ્યં તથા ત્વયાપ્યેકત્વસાધનાય સાધનમભિધાનીયમ્ ।
અથ મન્યતે અનેકત્વસાધનાભાવાદેકત્વસિદ્ધિરિતિ । યદ્યેવમેકત્વસાધનાભાવાદનેકત્વમેવ કિં નાવગચ્છસિ ।

યદપ્યુક્તમ્ - એકત્વે તુ ન પ્રમાણાન્તરમન્વેષ્ટવ્યમેકસ્ય કર્તુરભાવે બહૂનાં વ્યાહતમનસામિત્યાદિ । તદપિ ચિન્ત્યતામ્ । બહુભિઃ કરણે યુગપત્કાર્યાનુત્પત્તિરિતિ કિં (#નિબન્ધ્ 56#) ભિન્નદેશકાલાનાં કાર્યાણામનુત્પત્તિર્વિવક્ષિતા । એકસ્યૈવ વા મહાવયવિનઃ । ક્ષિતિઘટાદિરૂપસ્ય । તત્ર એકસ્મિન્નપિ કાર્યે બહુભિઃ કરણે ઉત્પત્તિવિરોધિ (નં) ન પશ્યામઃ । બહૂનાં પરસ્પરં વૈમત્યનિયમાભાવાત્ । પરસ્પરાવ્યાઘાતપુરુષત્વયોર્દ્વિવિધસ્યાપિ વિરોધસ્યાસંભવાત્ । પુરુષત્વં હિ અપુરુષત્વેન વિરુદ્ધમ્ । ન તુ પરસ્પરાવ્યાઘાતેન ।
યે ત્વનન્તદેશકાલસ્વભાવભેદભિન્નાસ્તેષુ સુતરામેવાનેકવ્યાપારનિષેધો ઽસમ્ભવીતિ દ્વિતીયોપિ પક્ષો વ્યુદસ્તઃ । ન ચ કર્તુરેકત્વેન દૃષ્ટા વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ । અનેકેનાપિ સ્વતન્ત્રેણ સ્વસ્વપ્રયોજનાર્થિના ગ્રામપ્રવિષ્ટહરિણાદિમારણૈકકાર્યદર્શનાત્ । તસ્યાપિ પક્ષીકરણે એકકર્તૃપૂર્વકાભિમતસ્યાપિ પક્ષીકરણે આત્મકર્તૃપૂર્વકત્વમસ્તુ । તદેવં ન સર્વદ્વયણુકાનાં કર્તુરેકત્વસિદ્ધિઃ । તથા ચોક્તમ્
એકકર્તુર્ન સિદ્ધૌ તુ સર્વજ્ઞત્વં કિમાશ્રયમ્ ।
અત એવ દ્વિતીયો ઽપિ પક્ષઃ ક્ષીણઃ । સર્વેષુ દ્વયણુકેષ્વેકસ્યાપિ કર્તુરપ્રવૃત્તૌ બહૂનાં સુતરામપ્રવૃત્તેઃ ।
તૃતીયસ્તુ પક્ષો યદિ ભવેદ્ તદા સ્વસ્વવ્યાપારવિષયમાત્રોપાદાનાદ્યભિજ્ઞત્વે ઽપિ નૈકઃ કશ્ચિત્ સર્વજ્ઞઃ સિધ્યતિ । ન ચ જ્ઞાનં સત્તામાત્રેણ કતિપયાતીન્દ્રિયદર્શનવત્ સર્વાર્થગ્રહણં યેન તદભેદાત્ પ્રસ્તુતપરમાણૂવત્ સર્વસ્યૈવાવિશેષેણ ગ્રહણાત્ સર્વજ્ઞતા સ્યાત્ । અનુમાનતો હિ કતિપયાતીન્દ્રિયદર્શને સિદ્ધે ઽપીશ્વરસ્ય તત્કારણયોગિત્વં નિશ્ચીયતે । ન તુ જ્ઞાનસત્તામાત્રેણ પ્રકારાન્તરેણેતિ નિશ્ચય ઇતિ કુતઃ સર્વજ્ઞતા ।
નન્વતીન્દ્રિયં પરમાણ્વાદિકં જાનતો ન કથં સાર્વજ્ઞ્યમિતિ ચેત્ । તત્ કિમિદાનીમસર્વદર્શિત્વેષ્વતીન્દ્રિયદર્શનમાત્રેણ સર્વજ્ઞતાપ્રત્યાશા । એવમેવેતિ ચેત્ । હન્ત યદિ નામ ન્યાયવિહસ્તેન ત્વયા ઈદૃશો હસ્તસમારચિતઃ સર્વજ્ઞઃ પરિભાવિતસ્તથાપ્યન્યેષામપારદૂરદેશકાલવર્તિનાં દ્વયણુકાદીનામુપાદાનાદિષુ જનુષાન્ધપ્રખ્યસ્ય પરમપુરુષાર્થાવેદિનો વા લોકૈઃ પ્રામાણિકૈશ્ચ નાસ્ય સાર્વજ્ઞ્યમનુમન્યતે ॥
અસ્માકન્તુ નાતીન્દ્રિયદર્શિમાત્રે પ્રદ્વેષઃ । એવં ચ કર્તુરેકત્વાસિદ્ધૌ વ્યતિરેક્યપિ હેતુરસમર્થઃ વિશ્વેષામેકસ્ય કર્તુરસિદ્ધૌ તદુપાદાનાદ્યભિજ્ઞભાવસ્યા સિદ્ધત્વાત્ । યશ્ચ યન્માત્રકારઃ સ તન્માત્રોપાદાનાદ્યભિજ્ઞો ભવન્ન સર્વજ્ઞઃ । અનેકાશ્રયેણાપિ ઉપાદાનાદ્યભિજ્ઞસામાન્યસ્ય ચરિતાર્થત્વાત્ । તદેવમુપાદાનાદ્યભિજ્ઞપુરુષમાત્રસિદ્ધાવપિ નૈકત્વસર્વજ્ઞત્વાદિવિશિષ્ટપુરુષવિશેષસિદ્ધિઃ । પુરુષમાત્રે ચ સિદ્ધસાધનમુક્તમ્ । બુદ્ધિમન્માત્રપૂર્વકતામિચ્છતામુપાદાનાદ્યભિજ્ઞબુદ્ધિમત્પૂર્વકત્વે સાધ્યે કથં સિદ્ધસાધનમિતિ ચેત્ । ન તદપેક્ષયા સિદ્ધસાધ્યતાયા જનિતત્વાત્ (#નિબન્ધ્ 57#) કેવલમસિદ્ધોદ્ધારે ઽભિમતે વિશેષે સિદ્ધે ઽપિ નૈયાયિકસ્યાપિ નાભિમતસિદ્ધિરિતિ બ્રૂમઃ ॥
સૌગતસ્ય તાવદનિષ્ટસિદ્ધિરિતિ ચેત્, ન, સ્વાભિમતસાધ્યસાધનેનૈવ હિ પરસ્યાનિષ્ટમપિ સાધનીયમ્ । અન્યથા માતૃશોકસ્મરણાદિનાપિ તદનિષ્ટસિદ્ધિઃ સ્યાદિતિ । અસ્ય સંગ્રહઃ
પરેષ્ટસિદ્ધિર્નપરેષ્ટબાધકં પ્રસાધને વેદનયત્નમાત્રયોઃ ।
અનન્વયો ઽભીષ્ટવિશેષસાધને વિપક્ષસન્દેહસહન્તુ સાધનમ્ ॥
સાધ્યચિન્તાધિકારસ્તૃતીયઃ ॥

એવમન્યે ઽપિ હેતવો યથાયોગમભ્યુહ્ય દૂષણીયાઃ । તદેવં તાવદીશ્વરસ્ય સદ્વ્યવહારો નિષિદ્ધઃ । અસદ્વ્યવહારાર્થન્તુ તલ્લક્ષણવિલક્ષણક્ષણભઙ્ગસાધકં સત્તાદિસાધનમેવ દ્રષ્ટવ્યમિતિ ॥
ઇત્યબોધજનકર્તૃવિકલ્પ વ્યાપિ મોહતિમિરપ્રતિરોધિ ।
રત્નકીર્તિરચનામલરમ્ય જ્યોતિરસ્તુ ચિરમપ્રતિરોધિ ॥
(#નિબન્ધ્ 58#)
॥ 3 ॥ અપોહસિદ્ધિઃ ॥
॥ નમસ્તારાયૈ ॥
અપોહઃ શબ્દાર્થો નિરુચ્યતે । નનુ કો ઽયમપોહો નામ । કિમિદમન્યસ્માદપોહ્યતે । અસ્માદ્ વાન્યદપોહ્યતે । અસ્મિન્ વાન્યદપોહ્યત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા વિજાતિવ્યાવૃત્તં બાહ્યમેવ વિવક્ષિતમ્ । બુદ્ધ્યાકારો વા । યદિ વા અપોહનમપોહ ઇત્યન્યવ્યાવૃત્તિમાત્રમ્ ઇતિ ત્રયઃ પક્ષાઃ ।
ન તાવદાદિમૌ પક્ષૌ । અપોહનામ્ના વિધેરેવ વિવક્ષિતત્વાત્ । અન્તિમો ઽપ્યસંગતઃ, પ્રતીતિબાધિતત્વાત્ । તથા હિ પર્વતોદ્દેશે વહ્નિરસ્તીતિ શાબ્દી પ્રતીતિર્વિધિરૂપમેવોલ્લિખન્તી લક્ષ્યતે । નાનગ્નિર્ન ભવતીતિ નિત્રૃત્તિમાત્રમામુખયન્તી । યચ્ચ પ્રત્યક્ષબાધિતં ન તત્ર સાધનાન્તરાવકાશઃ ઇત્યતિપ્રસિદ્ધમ્ ॥
અથ યદ્યપિ નિવૃત્તિમહં પ્રત્યેમીતિ ન વિકલ્પઃ તથાપિ નિવૃત્તપદાર્થોલ્લેખ એવ નિવૃત્ત્યુલ્લેખઃ । ન હ્યનન્તર્ભાવિતવિશેષણપ્રતીતિર્વિશિષ્ટપ્રતીતિઃ । તતો યથા સામાન્યમહં પ્રત્યેમીતિ વિકલ્પાભાવે ઽપિ સાધારણાકારપરિસ્ફુરણાદ્ વિકલ્પબુદ્ધિઃ સામાન્યબુદ્ધિઃ પરેષામ્, તથા નિવૃત્તપ્રત્યયાક્ષિપ્તા નિવૃતિબુદ્ધિરપોહપ્રતીતિવ્યવહારમાતનોતીતિ ચેત્ ।
નનુ સાધારણાકારપરિસ્ફુરણે વિધિરૂપતયા યદિ સામાન્યબોધવ્યવસ્થા, તત્ કિમાયાતમસ્ફુરદભાવાકારે ચેતસિ નિવૃત્તિપ્રતીતિવ્યવસ્થાયાઃ । તતો નિવૃત્તિમહં પ્રત્યેમીત્યેવમાકારાભાવે ઽપિ નિવૃત્ત્યાકારસ્ફુરણં યદિ સ્યાત્ કો નામ નિવૃત્તિપ્રતીતિસ્થિતિમપલપેત્ । અન્યથા અસતિ પ્રતિભાસે તત્પ્રતીતિવ્યવહૃતિરિતિ ગવાકારે ઽપિ ચેતસિ તુરગબોધ ઇત્યસ્તુ ।
અથ વિશેષણતયા અન્તર્ભૂતા નિવૃત્તિપ્રતીતિરિત્યુક્તમ્ । તથાપિ યદ્યગવાપોઢ ઇતીદૃશાકારો વિકલ્પસ્તદા વિશેષણતયા તદનુપ્રવેશો ભવતુ કિં તુ ગૌરિતિ પ્રતીતિઃ । તદા ચ સતો ઽપિ નિવૃત્તિલક્ષણસ્ય વિશેષણસ્ય તત્રાનુત્કલનાત્ કથં તત્પ્રતીતિવ્યવસ્થા ।
અથૈવં મતિઃ - યદ્ વિધિરૂપં સ્ફુરતિ તસ્ય પરાપોહો ઽપ્યસ્તીતિ તત્પ્રતીતિરુચ્યતે । તદાપિ સમ્બન્ધમાત્રમપોહસ્ય । વિધિરેવ સાક્ષાન્નિર્ભાસી । અપિ (#નિબન્ધ્ 59#) ચૈવમધ્યક્ષસ્યાપ્યપોહવિષયત્વમનિવાર્યમ્ વિશેષતો વિકલ્પાદેકવ્યાવૃત્તોલ્લેખિનો ઽખિલાન્યવ્યાવૃત્તમીક્ષમાણસ્ય । તસ્માદ્વિધ્યાકારાવગ્રહાદધ્યક્ષવદ્ વિકલ્પસ્યાપિ વિધિવિષયત્વમેવ નાન્યાપોહવિષયત્વમિતિ કથમપોહઃ શબ્દાર્થો ઘુષ્યતે ।
અત્રાભિધીયતે । નાસ્માભિરપોહશબ્દેન વિધિરેવ કેવલો ઽભિપ્રેતઃ । નાપ્યન્યવ્યાવૃત્તિમાત્રમ્ । કિન્ત્વન્યાપોહવિશિષ્ટો વિધિઃ શબ્દાનામર્થઃ । તતશ્ચ ન પ્રત્યેકપક્ષોપનિપાતિદોષાવકાશઃ ॥
યત્તુ ગોઃ પ્રતીતૌ ન તદાત્માપરાત્મેતિ સામર્થ્યાદપોહઃ પશ્ચાન્નિશ્ચીયત ઇતિ વિધિવાદિનાં મતમ્, અન્યાપોહપ્રતીતૌ વા સામર્થ્યાદન્યાપોઢો ઽવધાર્યતે ઇતિ પ્રતિષેધવાદિનાં મતમ્ । તદસુન્દરમ્ । પ્રાથમિકસ્યાપિ પ્રતિપત્તિ ક્રમાદર્શનાત્ । ન હિ વિધિં પ્રતિપદ્ય કશ્ચિદર્થાપત્તિતઃ પશ્ચાદપોહમવગચ્છતિ । અપોહં વા પ્રતિપદ્યાન્યાપોઢમ્ । તસ્માદ્ ગોઃ પ્રતિપત્તિરિત્યન્યાપોઢપ્રતિપત્તિરુચ્યતે । યદ્યપિ ચાન્યાપોઢશબ્દાનુલ્લેખ ઉક્તસ્તથાપિ નાપ્રતિપત્તિરેવ વિશેષણભૂતસ્યાન્યાપોહસ્ય । અગવાપોઢ એવ ગોશબ્દસ્ય નિવેશિતત્વાત્ । યથા નીલોત્પલે નિવેશિતાદિન્દીવરશબ્દાન્નીલોત્પલપ્રતીતૌ તત્કાલ એવ નીલિમસ્ફુરણમનિવાર્યં તથા ગોશબ્દાદપ્યગવાપોઢે નિવેશિતાદ્ ગોપ્રતીતૌ તુલ્યકાલમેવ વિશેષણત્વાદગો ઽપોહસ્ફુરણમનિવાર્યમ્ । યથા પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રસજ્યરૂપાભાવાગ્રહણમભાવવિકલ્પોત્પાદનશક્તિરેવ તથા વિધિવિકલ્પાનામપિ તદનુરૂપાનુષ્ઠાનદાનશક્તિરેવાભાવગ્રહણમભિધીયતે । પર્યુદાસરૂપાભાવગ્રહણં તુ નિયતસ્વરૂપસંવેદનમુભયોરવિશિષ્ટમ્ । અન્યથા યદિ શબ્દાદર્થપ્રતિપત્તિકાલે કલિતો ન પરાપોહઃ કથમન્યપરિહારેણ પ્રવૃત્તિઃ । તતો ગાં બધાનેતિ ચોદિતો ઽશ્વાદીનપિ બધ્નીયાત્ ॥
યદપ્યવોચદ્ વાચસ્પતિઃ જાતિમત્યો વ્યક્તયો વિકલ્પાનાં શબ્દાનાં ચ ગોચરઃ । તાસાં ચ તદ્વતીનાં રૂપમતજ્જાતીયપરાવૃત્તમિત્યતસ્તદવગતેર્ન ગાં બધાનેતિ ચોદિતો ઽશ્વાદીન્ બધ્નાતિ । તદપ્યનેનૈવ નિરસ્તમ્ । યતો જાતેરધિકાયાઃ પ્રક્ષેપે ઽપિ વ્યક્તીનાં રૂપમતજ્જાતીયપરાવૃત્તમેવ ચેત્, તદા તેનૈવ રૂપેણ શબ્દવિકલ્પયોર્વિષયીભવન્તીનાં કથમતદ્વયાવૃત્તિપરિહારઃ ॥
અથ ન વિજાતીયવ્યાવૄત્તં વ્યક્તિરૂપં તથાપ્રતીતં વા તદા જાતિપ્રસાદ એષ ઇતિ કથમર્થતો ઽપિ તદવગતિરિત્યુક્તપ્રાયમ્ ।
અથ જાતિબલાદેવાન્યતોવ્યાવૃતમ્ । ભવતુ જાતિબલાત્ સ્વહેતુપરમ્પરાબલાદ્ વાન્યવ્યાવૃતમ્ । ઉભયથાપિ વ્યાવૃત્તપ્રતિપતૌ વ્યાવૃત્તિપ્રતિપત્તિરસ્ત્યેવ ।
(#નિબન્ધ્ 60#)
ન ચાગવાપોઢે ગોશબ્દસઙ્કેતવિધાવન્યીન્યાશ્રયદોષઃ । સામાન્યે તદ્વતિ વા સંકેતે ઽપિ તદ્દોષાવકાશાત્ । ન હિ સામાન્યં નામ સામાન્યમાત્રમભિપ્રેતમ્, તુરગે ઽપિ ગોશબ્દસંકેતપ્રસઙ્ગાત્ । કિં તુ ગોત્વમ્ । તાવતા ચ સ એવ દોષઃ । ગવાદિપરિજ્ઞાને ગોત્વસામાન્યાપરિજ્ઞાનાત્ । ગોત્વસામાન્યાપરિજ્ઞાને ગોશબ્દવાચ્યા પરિજ્ઞાનાત્ ।
તસ્માદેકપિણ્ડદર્શનપૂર્વકો યઃ સર્વવ્યક્તિસાધારણ ઇવ બહિરઘ્યસ્તો વિકલ્પબુદ્ધ્યાકારઃ તત્રાયં ગૌરિતિ સંકેતકરણે નેતરેતરાશ્રયદોષઃ ।
અભિમતે ચ ગોશબ્દપ્રવૃત્તાવગોશબ્દેન શેષસ્યાપ્યભિધાનમુચિતમ્ । ન ચાન્યાપોઢાન્યાપોહયોર્વિરોધો વિશેષ્યવિશેષણભાવક્ષતિર્વા, પરસ્પરવ્યવચ્છેદાભાવાત્ । સામાનાધિકરણ્યસદ્ભાવાત્ । ભૂતલઘટાભાવવત્ । સ્વાભાવેન હિ વિરોધો ન પરાભાવેનેત્યાબાલપ્રસિદ્ધમ્ । એષ પન્થાઃ શ્રુઘ્નમુપતિષ્ઠત ઇત્યત્રાપ્યપોહો ગમ્યત એવ । અપ્રકૃતપથાન્તરાપેક્ષયા એષ એવ શ્રુધ્નપ્રત્યનીકાનિષ્ટસ્થાનાપેક્ષયા શ્રુઘ્નમેવ । અરણ્યમાર્ગવદ્ વિચ્છેદાભાવાદુપતિષ્ઠત એવ । સાર્થદૂતાદિવ્યવચ્છેદેન પન્થા એવેતિ પ્રતિપદં વ્યવચ્છેદસ્ય સુલભત્વાત્ । તસ્માદપોહધર્મણો વિધિરૂપસ્ય શબ્દાદવગતિઃ પુણ્ડરીકશબ્દાદિવ શ્વેતિમવિશિષ્ટસ્ય પદ્મસ્ય ॥
યદ્યેવં વિધિરેવ શબ્દાર્થો વક્તુમુચિતઃ, કથમપોહો ગીયત ઇતિ ચેત્ । ઉક્તમત્રાપોહશબ્દેનાન્યાપોહવિશિષ્ટો વિધિરુચ્યતે । તત્ર વિધૌ પ્રતીયમાને વિશેષણતયા તુલ્યકાલમન્યાપોહપ્રતીતિરિતિ ।
ન ચૈવ પ્રત્યક્ષસ્યાપ્યપોહવિષયત્વવ્યવસ્થા કર્તમુચિતા । તસ્ય શાબ્દપ્રત્યયસ્યેવ વસ્તુવિષયત્વે વિવાદાભાવાત્ । વિધિશબ્દેન ચ યથાધ્યવસાયમતદ્રૂપપરાવૃત્તો બાહ્યો ઽર્થોભિમતઃ, યથાપ્રતિભાસં બુદ્ધ્યાકારશ્ચ । તત્ર બાહ્યો ઽર્થો ઽધ્યવસાયાદેવ શબ્દવાચ્યો વ્યવસ્થાપ્યતે । ન સ્વલક્ષણપરિસ્ફૂર્ત્યા । પ્રત્યક્ષવદ્દેશકાલાવસ્થાનિયતપ્રવ્યક્તસ્વલક્ષણાસ્ફુરણાત્ । યચ્છાસ્ત્રમ્
શબ્દેનાવ્યાપૃતાક્ષસ્ય બુદ્ધાવપ્રતિભાસનાત્ ।
અર્થસ્ય દૃષ્ટાવિવ

ઇતિ । ઇન્દ્રિયશબ્દસ્વભાવોપાયભેદાદેકસ્યૈવાર્થસ્ય પ્રતિભાસભેદ ઇતિ ચેત્ ।
અત્રાપ્યુક્તમ્ -
જાતો નામાશ્રયોન્યાન્યઃ ચેતસાં તસ્ય વસ્તુતઃ ।
એકસ્યૈવ કુતો રૂપં ભિન્નાકારાવભાસિ તત્ ॥
ન હિ સ્પષ્ટાસ્પષ્ટે દ્વે રૂપે પરસ્પરવિરુદ્ધે એકસ્ય વસ્તુનઃ સ્તઃ । યત એકેનેન્દ્રિયબુદ્ધૌ પ્રતિભાસેતાન્યેન વિકલ્પે । તથા સતિ વસ્તુન એવ ભેદપ્રાપ્તેઃ । (#નિબન્ધ્ 61#) ન હિ સ્વરૂપભેદાદપરો વસ્તુભેદઃ । ન ચ પ્રતિભાસભેદાદપરઃ સ્વરૂપભેદઃ । અન્યથા ત્રૈલોક્યમેકમેવ વસ્તુ સ્યાત્ ॥
દૂરાસન્નદેશવર્તિનોઃ પુરુષયોરેકત્ર શાખિનિ સ્પષ્ટાસ્પષ્ટપ્રતિભાસભેદે ઽપિ ન શાખિભેદ ઇતિ ચેત્ । ન બ્રૂમઃ પ્રતિભાસભેદો ભિન્નવસ્તુનિયતઃ, કિં ત્વેકવિષયત્વાભાવનિયત ઇતિ । તતો યત્રાર્થક્રિયાભેદાદિસચિવઃ પ્રતિભાસભેદસ્તત્ર વસ્તુભેદઃ, ઘટવત્ । અન્યત્ર પુનર્નિયમેનૈકવિષયતાં પરિહરતીત્યેકપ્રતિભાસો ભ્રાન્તઃ ॥
એતેન યદાહ વાચસ્પતિઃ - ન ચ શાબ્દપ્રત્યક્ષયોર્વસ્તુગોચરત્વે પ્રત્યયાભેદઃ કારણભેદેન પારોક્ષ્યાપારોક્ષ્યભેદોપપત્તેરિતિ, તન્નોપયોગિ । પરોક્ષપ્રત્યયસ્ય વસ્તુગોચરત્વાસમર્થતાત્ । પરોક્ષતાશ્રયસ્તુ કારણભેદ ઇન્દ્રિયગોચરગ્રહણવિરહેણૈવ કૃતાર્થઃ । તન્ન । શાબ્દે પ્રત્યયે સ્વલક્ષણં પરિસ્ફુરતિ । કિં ચ સ્વલક્ષણાત્મનિ વસ્તુનિ વાચ્યે સર્વાત્મના પ્રતિપત્તેઃ વિધિનિષેધયોરયોગઃ । તસ્ય હિ સદ્ભાવે ઽસ્તીતિ વ્યર્થમ્, નાસ્તીત્યસમર્થમ્ । અસદ્ભાવે તુ નાસ્તીતિ વ્યર્થમ્, અસ્તીત્યસમર્થમ્ । અસ્તિ ચાસ્ત્યાદિપદપ્રયોગઃ । તસ્માત્ શાબ્દપ્રતિભાસસ્ય બાહ્યાર્થભાવાભાવસાધારણ્યં ન તદ્વિષયતાં ક્ષમતે ॥
યચ્ચ વાચસ્પતિના જાતિમદ્વ્યક્તિવાચ્યતાં સ્વવાચૈવ પ્રસ્તુત્યાન્તરમેવ ન ચ શબ્દાર્થસ્ય જાતેર્ભાવાભાવસાધારણ્યં નોપપદ્યતે । સા હિ સ્વરૂપતો નિત્યાપિ દેશકાલવિપ્રકીર્ણાનેકવ્યક્ત્યાશ્રયતયા ભાવાભાવસાધારણીભવન્ત્યસ્તિનાસ્તિસંબન્ધયોગ્યા । વર્તમાનવ્યક્તિસંબન્ધિતા હિ જાતેરસ્તિતા । અતીતાનાગતવ્યક્તિસંબન્ધિતા ચ નાસ્તિતેતિ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિત્વાદનૈકાન્તિકં ભાવાભાવસાધારણ્યમ્, અન્યથાસિદ્ધં વેતિ વિકલ્પિતમ્ । તદપ્રસ્તુતમ્ । તાવતા તાવન્ન પ્રકૃતક્ષતિઃ । જાતૌ ભરં ન્યસ્યતા સ્વલક્ષણવાચ્યત્વસ્ય સ્વયં સ્વીકારાત્ । કિં ચ સર્વત્ર પદાર્થસ્યસ્વલક્ષણસ્વરૂપેણૈવાસ્તિત્વાદિકં ચિન્ત્યતે । જાતેસ્તુ વર્તમાનાદિવ્યક્તિસંવધી ઽસ્તિત્વાદિકમિતિ તુ બાલપ્રતારણમ્ । એવં જાતિમદ્વ્યક્તિવચને ઽપિ દોષઃ । વ્યક્તેશ્ચેત્ પ્રતીતિસિદ્ધિઃ જાતિરધિકા પ્રતીયતાં મા વા, ન તુ વ્યક્તિપ્રતીતિદોષાન્મુક્તિઃ ।
એતેન યદુચ્યતે કૌમારિલૈઃ સભાગત્વાદેવ વસ્તુનો ન સાધારણ્યદોષઃ । વૃક્ષત્વં હ્યનિર્ધારિતભાવાભાવં શબ્દાદવગમ્યતે । તયોરન્યતરેણ શબ્દાન્તરાવગતેન સંબધ્યત ઇતિ । તદપ્યસઙ્ગતમ્ । સામાન્યસ્ય નિત્યસ્ય પ્રતિપત્તાબનિર્ધારિતભાવાભાવત્વાયોગાત્ ।
(#નિબન્ધ્ 62#)
યચ્ચેદમ્ - ન ચ પ્રત્યક્ષસ્યેવ શબ્દાનામર્થપ્રત્યાયનપ્રકારો યેન તદ્દૃષ્ટ ઇવાસ્ત્યાદિશબ્દાપેક્ષા ન સ્યાત્, વિચિત્રશક્તિત્વાત્ પ્રમાણાનામિતિ । તદપ્યૈન્દ્રિયકશાબ્દપ્રતિભાસયોરેકસ્વરૂપગ્રાહિત્વે ભિન્નાવભાસદૂષણેન દૂષિતમ્ । વિચિત્રશક્તિત્વં ચ પ્રમાણાનાં સાક્ષાત્કારાધ્યવસાયાભ્યામપિ ચરિતાર્થમ્ । તતો યદિ પ્રત્યક્ષાર્થપ્રતિપાદનં શાબ્દેન તદ્વદેવાવભાસઃ સ્યાત્ । અભવંશ્વ ન તદ્વિષયખ્યાપનં ક્ષમતે ॥
નનુ વૃક્ષશબ્દેન વૃક્ષત્વાંશે ચોદિતે સત્ત્વાદ્યંશનિશ્ચયનાર્થમસ્ત્યાદિપદપ્રયોગ ઇતિ ચેત્ ।
નિરંશત્વેન પ્રત્યક્ષસમધિગતસ્ય સ્વલક્ષણસ્ય કો ઽવકાશઃ પદાન્તરેણ । ધર્માન્તરવિધિનિષેધયોઃ પ્રમાણાન્તરેણ વા । પ્રત્યક્ષે ઽપિ પ્રમાણાન્તરાપેક્ષા દૃષ્ટેતિ ચેત્ । ભવતુ તસ્યાનિશ્ચયાત્મકત્વાદનભ્યસ્તસ્વરૂપવિષયે । વિકલ્પસ્તુ સ્વયં નિશ્ચયાત્મકો યત્ર ગ્રાહી તત્ર કિમપરેણ । અસ્તિ ચ શબ્દલિઙ્ગાન્તરાપેક્ષા । તતો ન વસ્તુસ્વરૂપગ્રહઃ ॥
નનુ ભિન્ના જાત્યાદયો ધર્માઃ પરસ્પરં ધર્મિણશ્ચેતિ જાતિલક્ષણૈકધર્મદ્વારેણ પ્રતીતે ઽપિ શાખિનિ ધર્માન્તરવત્તયા ન પ્રતીતિરિતિ કિં ન ભિન્નાભિધાનાધીનો ધર્માન્તરસ્ય નીલચલોચ્ચૈસ્તરત્વાદેરવબોધઃ । તદેતદસઙ્ગતમ્ । અખણ્ડાત્મનઃ સ્વલક્ષણસ્ય પ્રત્યક્ષે ઽપિ પ્રતિભાસાત્ । દૃશ્યસ્ય ધર્મધર્મિભેદસ્ય પ્રત્યક્ષપ્રતિક્ષિપ્તત્વાત્ । અન્યથા સર્વં સર્વત્ર સ્યાદિત્યતિપ્રસઙ્ગઃ । કાલ્પનિકભેદાશ્રયસ્તુ ધર્મધર્મિવ્યવહાર ઇતિ પ્રસાધિતં શાસ્ત્રે ।
ભવતુ વા પારમાર્થિકો ઽપિ ધર્મધર્મિભેદઃ । તથાપ્યનયોઃ સમવાયાદેર્દૂષિતત્વાદુપકારલક્ષણૈવ પ્રત્યાસત્તિરેષિતવ્યા । એવં ચ યથેન્દ્રિયપ્રત્યાસત્ત્યા પ્રત્યક્ષેણ ધર્મિપ્રતિપત્તૌ સકલતદ્ધર્મપ્રતિપત્તિસ્તથા શબ્દલિઙ્ગાભ્યામપિ વાચ્યવાચકાદિસંબન્ધપ્રતિબદ્ધાભ્યાં ધર્મિપ્રતિપત્તૌ નિરવશેષતદ્ધર્મપ્રતિપત્તિર્ભવેત્ । પ્રત્યાસતિમાત્રસ્યાવિશેષાત્ ॥

યચ્ચ વાચસ્પતિ, ન ચૈકોપાધિના સત્ત્વેન વિશિષ્ટે તસ્મિન્ ગૃહીતે ઉપાધ્યન્તરવિશિષ્ટસ્તદ્ગ્રહઃ । સ્વભાવો હિ દ્રવ્યસ્યોપાધિભિર્વિશિષ્યતે । ન તૂપાધયો વા વિશેષ્યત્વં વા તસ્ય સ્વભાવ ઇતિ । તદપિ પ્લવત એવ । ન હ્યભેદાદુપાધ્યન્તરગ્રહણમાસઞ્જિતમ્ । ભેદં પુરસ્કૃત્યૈવોપકારકગ્રહણે ઉપકાર્યગ્રહણપ્રસઞ્જનાત્ । ન ચાગ્નિધૂમયોઃ કાર્યકારણભાવ ઇવ સ્વભાવત એવ ધર્મધર્મિણોઃ પ્રતિપત્તિનિયમકલ્પનમુચિતમ્ । (#નિબન્ધ્ 63#) તયોરપિ પ્રમાણાસિદ્ધત્વાત્ । પ્રમાણસિદ્ધે ચ સ્વભાવોપવર્ણનમિતિ ન્યાયઃ ॥
યચ્ચાત્ર ન્યાયભૂષણેન સૂર્યાદિગ્રહણે તદુપકાર્યાશેષવસ્તુરાશિગ્રહણપ્રસઞ્જનમુક્તમ્, તદભિપ્રાયાનવગાહનફલમ્ । તથા હિ ત્વન્મતે ધર્મધર્મિણોર્ભેદઃ, ઉપકારલક્ષણૈવ ચ પ્રત્યાસત્તિસ્તદોપકારકગ્રહણે સમાનદેશસ્યૈવ ધર્મરૂપસ્યૈવ ચોપકાર્યસ્ય ગ્રહણમાસઞ્જિતમ્ । તત્કથં સૂર્યોપકાર્યસ્ય ભિન્નદેશસ્ય દ્રવ્યાન્તરસ્ય વા દૃષ્ટવ્યભિચારસ્ય ગ્રહણપ્રસઙ્ગઃ સઙ્ગતઃ । તસ્માદેકધર્મદ્વારેણાપિ વસ્તુસ્વરૂપપ્રતિપત્તૌ સર્વાત્મપ્રતીતેઃ ક્વ શબ્દાન્તરેણ વિધિનિષેધાવકાશઃ । અસ્તિ ચ । તસ્માન્ન સ્વલક્ષણસ્ય શબ્દવિકલ્પલિઙ્ગપ્રતિભાસિત્વમિતિ સ્થિતમ્ ॥
નાપિ સામાન્યં શાબ્દપ્રત્યયપ્રતિભાસિ । સરિતઃ પારે ગાવશ્ચરન્તીતિ ગવાદિશબ્દાત્ સાસ્નાશૃઙ્ગલાઙ્ગૂલાદયો ઽક્ષરાકારપરિકરિતાઃ સજાતીયભેદાપરામર્શનાત્ સમ્પિણ્ડિતપ્રાયાઃ પ્રતિભાસન્તે । ન ચ તદેવ સામાન્યમ્ ।
વર્ણાકૃત્યક્ષરાકારશૂન્યં ગોત્વં હિ કથ્યતે ।
તદેવ ચ સાસ્નાશૃઙ્ગાદિમાત્રમખિલવ્યક્તાવત્યન્તવિલક્ષણમપિ સ્વલક્ષણેનૈકીક્રિયમાણં સામાન્યમિત્યુચ્યતે તાદૃશસ્ય બાહ્યસ્યાપ્રાપ્તેર્ભ્રાન્તિરેવાસૌ કેશપ્રતિભાસવત્ । તસ્માદ્ વાસનાવશાદ્ બુદ્ધેરેવ તદાત્મના વિવર્તો ઽયમસ્તુ । અસદેવ વા તદ્રૂપં ખ્યાતુ । વ્યક્તય એવ વા સ્વજાતીયભેદતિરસ્કારેણાન્યથા ભાસન્તામનુભવવ્યવધાનાત્ સ્મૃતિપ્રમોષો વાભિધીયતામ્ । સર્વથા નિર્વિષયઃ ખલ્વયં સામાન્યપ્રત્યયઃ । ક્વ સામાન્યવાર્તા ।
યત્ પુનઃ સામાન્યાભાવે સામાન્યપ્રત્યયસ્યાકસ્મિકત્વમુક્તં તદયુક્તમ્ । યતઃ પૂર્વપિણ્ડદર્શનસ્મરણસહકારિણાતિરિચ્યમાનવિશેષપ્રત્યયજનિકા સામગ્રી નિર્વિષયં સામાન્યવિકલ્પમુત્પાદયતિ । તદેવં ન શાબ્દે પ્રત્યયે જાતિઃ પ્રતિભાતિ । નાપિ પ્રત્યક્ષે । ન ચાનુમાનતો ઽપિ સિદ્ધિઃ । અદૃશ્યત્વે પ્રતિબદ્ધલિઙ્ગાદર્શનાત્ । નાપોન્દ્રિયવદસ્યાઃ સિદ્ધિઃ જ્ઞાનકાર્યતઃ કાદાચિત્કસ્યૈવ નિમિત્તાન્તરસ્ય સિદ્ધેઃ । યદા પિણ્ડાન્તરે અન્તરાલે વા ગોબુદ્ધેરભાવં દર્શયેત્ તદા શાવલેયાદિસકલગોપિણ્ડાનામેવાભાવાદભાવો ગોબુદ્ધેરુપપદ્યમાનઃ કથમર્થાન્તરમાક્ષિપેત્ । અથ ગોત્વાદેવ ગોપિણ્ડઃ । અન્યથા તુરગો ઽપિ ગોપિણ્ડઃ સ્યાત્ । યદ્યેવં ગોપિણ્ડાદેવ ગોત્વમન્યથા તુરગત્વમપિ ગોત્વં સ્યાત્ । તસ્માત્ કારણપરમ્પરાત એવ (#નિબન્ધ્ 64#) ગોપિણ્ડો ગોત્વં તુ ભવતુ મા વા । નનુ સામાન્યપ્રત્યયજનનસામર્થ્યં યદ્યેકસ્માત્ પિણ્ડાદભિન્નં તદા વિજાતીયવ્યાવૄત્તં પિણ્ડાન્તરમસમર્થમ્ । અથ ભિન્નમ્, તદા તદેવ સામાન્યમ્, નામ્નિ પરં વિવાદ ઇતિ ચેત્ । અભિન્નૈવ સા શક્તિઃ પ્રતિવસ્તુ । યથા ત્વેકઃ શક્તસ્વભાવો ભાવસ્તથાન્યો ઽપિ ભવન્ કીદૃશં દોષમાવહતિ । યથા ભવતાં જાતિરેકાપિ સમાનધ્વનિપ્રસવહેતુઃ, અન્યાપિ સ્વરૂપેણૈવ જાત્યન્તરનિરપેક્ષા, તથાસ્માકં વ્યક્તિરપિ જાતિનિરપેક્ષા સ્વરૂપેણૈવ ભિન્ના હેતુઃ ॥
યત્તુ ત્રિલોચનઃ - અશ્વત્વગોત્વાદીનાં સામાન્યવિશેષાણાં સ્વાશ્રયે સમવાયઃ સામાન્યં સામાન્યમિત્યભિધાનપ્રત્યયયોર્નિમિત્તમિતિ । યદ્યેવં વ્યક્તિષ્વપ્યયમેવ તથાભિધાનપ્રત્યયહેતુરસ્તુ, કિં સામાન્યસ્વીકારપ્રમાદેન । ન ચ સમવાયઃ સંભવી ।
ઇહેતિ બુદ્ધેઃ સમવાયસિદ્ધિરિહેતિ ધીશ્ચ દ્વયદર્શનેન ।
ન ચ ક્વચિત્ તદ્વિષયે ત્વપેક્ષા સ્વકલ્પનામાત્રમતો ઽભ્યુપાયઃ ॥
એતેન સેયં પ્રત્યયાનુવૃત્તિરનુવૃત્તવસ્ત્વનુયાયિની કથમત્યન્તભેદિનીષુ વ્યક્તિષુ વ્યાવૃત્તવિષયપ્રત્યયભાવાનુપાતિનીષુ ભવિતુમર્હતીત્યૂહાપ્રવર્તનમસ્ય પ્રત્યાખ્યાતમ્ । જાતિષ્વેવ પરસ્પરવ્યાવૃત્તતયા વ્યક્તીયમાનાસ્વનુવૃત્તપ્રત્યયેન વ્યભિચારાત્ ।
યત્ પુનરનેન વિપર્યયે બાધકમુક્તમ્, અભિધાનપ્રત્યયાનુવૃત્તિઃ કુતશ્ચિન્નિવૃત્ત્ય ક્વચિદેવ ભવન્તી નિમિત્તવતી, ન ચાન્યન્નિમિત્તમિત્યાદિ । તન્ન સમ્યક્ । અનુવૃત્તમન્તરેણાપ્યભિધાનપ્રત્યયાનુવૃત્તેરતદ્રૂપપરાવૃત્તસ્વરૂપવિશેષાદવશ્યં સ્વીકારસ્ય સાધિતત્વાત્ । તસ્માત્ -
તુલ્યે ભેદે યયા જાતિઃ પ્રત્યાસત્ત્યા પ્રસર્પતિ ।
ક્વચિન્નાન્યત્ર સૈવાસ્તુ શબ્દજ્ઞાનનિબન્ધનમ્ ॥
યત્ પુનરત્ર ન્યાયભૂષણોક્તં ન હ્યેવં ભવતિ, યયા પ્રત્યાસત્ત્યા દણ્ડસૂત્રાદિકં પ્રસર્પતિ ક્વચિન્નાન્યત્ર સૈવ પ્રત્યાસત્તિઃ પુરુષસ્ફટિકાદિષુ દણ્ડિસૂત્રિત્વાદિવ્યવહારનિબન્ધનમસ્તુ, કિં દણ્ડસૂત્રાદિનેતિ । તદસઙ્ગતમ્ । દણ્ડસૂત્રયોર્હિ પુરુષસ્ફટિકપ્રત્યાસન્નયોઃ દૃષ્ટયો દણ્ડિસૂત્રિત્વ પ્રત્યયહેતુત્વં નાપલપ્યતે । સામાન્યં તુ સ્વપ્ને ઽપિ ન દૃષ્ટમ્ । તદ્ યદીદં પરિકલ્પનીયં તદા વરં પ્રત્યાસત્તિરેવ સામાન્યપ્રત્યયહેતુઃ પરિકલ્પ્યતામ્, કિં ગુર્વ્યા પરિકલ્પનયેત્યભિપ્રાયાપરિજ્ઞાનાત્ ।
(#નિબન્ધ્ 65#)
અથેદં જાતિપ્રસાધકમનુમાનમભિધીયતે । યદ્વિશિષ્ટજ્ઞાનં તદ્વિશેષણગ્રહણનાન્તરીયકમ્ । યથા દણ્ડિજ્ઞાનમ્ । વિશિષ્ટજ્ઞાનં ચેદં ગૌરયમિત્યર્થતઃ કાર્યહેતુઃ । વિશેષણાનુભવકાર્યં હિ દૃષ્ટાન્તે વિશિષ્ટબુદ્ધિઃ સિદ્ધેતિ । અત્રાનુયોગઃ । વિશિષ્ટબુદ્ધેર્ભિન્નવિશેષણગ્રહણનાન્તરીયકત્વં વા સાધ્યં વિશેષણમાત્રાનુભવનાન્તરીયકત્વં વા ।
પ્રથમપક્ષે પક્ષસ્ય પ્રત્યક્ષબાધા સાધનાવધાનમનવકાશયતિ, વસ્તુગ્રાહિણઃ પ્રત્યક્ષસ્યોભયપ્રતિભાસાભાવાત્ । વિશિષ્ટબુદ્ધિત્વં ચ સામાન્યહેતુરનૈકાન્તિકઃ, ભિન્નવિશેષણગ્રહણમન્તરેણાપિ દર્શનાત્ । યથા સ્વરૂપવાન્ ઘટઃ, ગોત્વં સામાન્યમિતિ વા ।
દ્વિતીયપક્ષે તુ સિદ્ધસાધનમ્ । સ્વરૂપવાન્ ઘટ ઇત્યાદિવત્ ગોત્વજાતિમાન્ પિણ્ડ ઇતિ પરિકલ્પિતં ભેદમુપાદાય વિશેષણવિશેષ્યભાવસ્યેષ્ટત્વાદગોવ્યાવૃત્તાનુભવભાવિત્વાદ્ ગૌરયમિતિ વ્યવહારસ્ય । તદેવં ન સામાન્યસિદ્ધિઃ । બાધકં ચ સામાન્યગુણકર્માદ્યુપાધિચક્રસ્ય કેવલવ્યક્તિગ્રાહકં પટુપ્રત્યક્ષં દૃશ્યાનુપલમ્ભો વા પ્રસિદ્ધઃ ।
તદેવં વિધિરેવ શબ્દાર્થઃ । સ ચ બાહ્યો ઽર્થો બુદ્ધ્યાકારશ્ચ વિવક્ષિતઃ । તત્ર ન બુદ્ધ્યાકારસ્ય તત્ત્વતઃ સંવૃત્યા વા વિધિનિષેધૌ, સ્વસંવેદનપ્રત્યક્ષગમ્યત્વાત્ । અનધ્યવસાયાચ્ચ । નાપિ તત્ત્વતો બાહ્યસ્યાપિ વિધિનિષેધૌ, તસ્ય શાબ્દે પ્રત્યયેપ્રતિભાસનાત્ । અત એવ સર્વધર્માણાં તત્ત્વતો ઽનભિલાપ્યત્વં પ્રતિભાસાધ્યવસાયાભાવાત્ । તસ્માદ્ બાહ્યસ્યૈવ સાંવૃતૌ વિધિનિષેધૌ । અન્યથા સંવ્યવહારહાનિપ્રસઙ્ગાત્ । તદેવં
નાકારસ્ય ન બાહ્યસ્ય તત્ત્વતો વિધિસાધનમ્ ।
બહિરેવ હિ સંવૃત્યા સંવૃત્યાપિ તુ નાકૃતેઃ ॥

એતેન યદ્ ધર્મોત્તરઃ આરોપિતસ્ય બાહ્યત્વસ્ય વિધિનિષેધાવિત્યલૌકિકમનાગમમતાર્કિકીયં કથયતિ, તદપ્યપહસ્તિતમ્ ।
નન્વવ્યવસાયે યદ્યધ્યવસેયં વસ્તુ ન સ્ફુરતિ તદા તદધ્યવસિતમિતિ કો ઽર્થઃ । અપ્રતિભાસે ઽપિ પ્રવૃત્તિવિષયીકૃતમિતિ યો ઽર્થઃ । અપ્રતિભાસાવિશેષે વિષયાન્તરપરિહારેણ કથં નિયતવિષયા પ્રવૃત્તિરિતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । યદ્યપિ વિશ્વમગૃહીતં તથાપિ વિકલ્પસ્ય નિયતસામગ્રીપ્રસૂતત્વેન નિયતાકારતયા, નિયતશક્તિત્વાત્ નિયતૈવ જલાદૌ પ્રવૃત્તિઃ । ધૂમસ્ય પરોક્ષાગ્નિજ્ઞાનજનનવત્ ।
(#નિબન્ધ્ 66#)
નિયતવિષયા હિ ભાવાઃ પ્રમાણપરિનિષ્ઠિતસ્વભાવા ન શક્તિસાંકર્યપર્યનુયોગભાજઃ । તસ્માત્ તદધ્યવસાયિત્વ માકારવિશેષયોગાત્ તત્પ્રવૃત્તિજનકત્વમ્ । ન ચ સાદૃશ્યાદારોપેણ પ્રવૃત્તિં બ્રૂમઃ, યેનાકારે બાહ્યસ્ય બાહ્યે વા આકારસ્યારોપદ્વારેણ દૂષણાબકાશઃ । કિં તર્હિ સ્વવાસનાવિપાકવશાદુપજાયમાનૈવ બુદ્ધિરપશ્યન્ત્યપિ બાહ્યં બાહ્યે પ્રવૃત્તિમાતનોતીતિ વિપ્લુતૈવ । તદેવમન્યાભાવવિશિષ્ટો વિજાતિવ્યાવૃત્તો ઽર્થો વિધિઃ । સ એવ ચાપોહશબ્દવાચ્યઃ શબ્દાનામર્થઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવિષયશ્ચેતિ સ્થિતમ્ ।
અત્ર પ્રયોગઃ । યદ્ વાચકં તત્સર્વમધ્યવસિતાતદ્રૂપપરાવૃતવસ્તુમાત્રગોચરમ્ । યથેહ કૂપે જલમિતિ વચનમ્ । વાચકં ચેદં ગવાદિશબ્દરૂપમિતિ સ્વભાવહેતુઃ । નાયમસિદ્ધઃ । પૂર્વોક્તેન ન્યાયેન પારમાર્થિકવાચ્યવાચકભાવસ્યાભાવે ઽપ્યધ્યવસાયકૃતસ્યૈવ સર્વવ્યવહારિભિરવશ્યં સ્વીકર્ત્તવ્યત્વાત્ । અન્યથા સર્વવ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ । નાપિ વિરુદ્ધઃ । સપક્ષે ભાવાત્ । ન ચાનૈકાન્તિકઃ । તથા હિ શબ્દાનામધ્યવસિતવિજાતિવ્યાવૃત્તવસ્તુમાત્રવિષયત્વમનિચ્છદ્ભિઃ પરૈઃ પરમાર્થતો
વાચ્યં સ્વલક્ષણમુપાધિરુપાધિયોગઃ સોપાધિરસ્તુ યદિ વા કૃતિરસ્તુ બુદ્ધઃ ।
ગત્યન્તરાભાવાત્ । અવિષયત્વે ચ વાચકત્વાયોગાત્ ।
તત્ર આદ્યન્તયોર્ન સમયઃ ફલશક્તિહાનેર્મધ્યે ઽપ્યુપાધિવિરહાત્ ત્રિતયેન યુક્તઃ ॥
તદેવં વાચ્યાન્તરસ્યાભાવાત્ વિષયવત્ત્વલક્ષણસ્ય વ્યાપકસ્ય નિવૃત્તૌ વિપક્ષતો નિવર્ત્તમાનં વાચકત્વમધ્યવસિતબાહ્યવિષયત્વેન વ્યાપ્યત ઇતિ વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ ।
મહાપણ્ડિતરત્નકીર્તિપાદવિર(ચિ) તમપોહપ્રકરણં સમાપ્તમ્ ॥
(#નિબન્ધ્ 67#)
॥ 4 ॥
॥ ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિઃ ॥
। અન્વયાત્મિકા ॥
ંઅમસ્તારાયૈ ॥
આક્ષિપ્તવ્યતિરેકા યા વ્યાપ્તિરન્વયરૂપિણી ।
સાધર્મ્યવતિ દૃષ્ટાન્તે સત્ત્વહેતોરિહોચ્યતે ॥
યત્ સત્ તત્ ક્ષણિકમ્ । યથા ઘટઃ । સન્તશ્વામી વિવાદાસ્પદીભૂતા પદર્થા ઇતિ ।
હેતોઃ પરોક્ષાર્થપ્રતિપાદકત્વં હેત્વાભાસત્વશઙ્કાનિરાકરણમન્તરેણ ન શક્યતે પ્રતિપાદયિતુમ્ । હેત્વાભાસાશ્ચ અશિદ્ધવિરુદ્ધાનૈકાન્તિકપ્રભેદેન ત્રિવિધાઃ ।

તત્ર ન તાવદયમસિદ્ધો હેતુઃ । યદિ નામ દર્શને દર્શને નાનાપ્રકારં સત્ત્વલક્ષણમુક્તમાસ્તે, અર્થક્રિયાકારિત્ત્વં, સત્તાસમવાયઃ, સ્વરૂપસત્ત્વમ્, ઉત્પાદવ્યયધ્રૌવ્યયોગિત્વં, પ્રમાણવિષયત્ત્વં તદુપલમ્ભકપ્રમાણગોચરત્વં, વ્યપદેશવિષયત્વમિત્યાદિ, તથાપિ કિમનેનાપ્રસ્તુતેનેદાનીમેવ નિષ્ટઙ્કિતેન । યદેવ હિ પ્રમાણતો નિરૂપ્યમાણં કદાર્થાનાં સત્ત્વમુપપન્નં ભવિષ્યતિ તદેવ વયમપિ સ્વીકરિષ્યામઃ । કેવલં તદેતદર્થક્રિયાકારિત્વં સર્વજનપ્રસિદ્ધમાસ્તે તત્ ખલ્વત્ર સત્ત્વશબ્દેનાભિસન્ધાય સાધનત્વેનોપાત્તમ્ । તચ્ચ યથાયોગં પ્રત્યક્ષાનુમાનપ્રમાણપ્રસિદ્ધસદ્ભાવેષુ ભાવેષુ પક્ષિકૃતેષુ પ્રત્યક્ષાદિના પ્રમાણેન પ્રતીતમિતિ ન સ્વરૂપેણાશ્રયદ્વારેણ બાસિદ્ધિસંભાવનાપિ ॥
નાપિ વિરુદ્ધતા,સપક્ષીકૃતે ઘટે સદ્ભાવાત્ । નનુ કથમસ્ય સપક્ષત્વમ્, પક્ષવદત્રાપિ ક્ષણભઙ્ગાસિદ્ધેઃ । ન હ્યસ્ય પ્રત્યક્ષતઃ ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિઃ, તથાત્વેનાનિશ્ચયાત્ । નાપિ સત્ત્વાનુમાનતઃ,પુનર્નિદર્શનાન્તરાપેક્ષાયામનવસ્થાનપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચાન્યદનુમાનમસ્તિ । સંભવે વા તેનૈવ પક્ષે ઽપિ ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધેરલં સત્ત્વાનુમાનેનેતિ ચેત્ ।
ઉચ્યતે । અનુમાનાન્તરમેવ પ્રસઙ્ગપ્રસઙ્ગવિપર્યયાત્મકં ઘટસ્ય ક્ષણભઙ્ગપ્રસાધકં પ્રમાણાન્તરમસ્તિ । તથા હિ ઘટો વર્તમાનક્ષણે તાવદેકામર્થક્રિયાં (#નિબન્ધ્ 68#) કરોતિ । અતીતાનાગતક્ષણયોરપિ કિ તામેવાર્થક્રિયાં કુર્યાત્, અન્યાં વા, ન વા કામપિ ક્રિયામિતિ ત્રયઃ પક્ષાઃ ॥
નાત્ર પ્રથમઃ પક્ષો યુક્તઃ, કૃતસ્ય કરણાયોગાત્ ।
અથ દ્વિતીયો ઽભ્યુપગમ્યતે, તદિદમત્ર વિચાર્યતામ્ । યદા ઘટો વર્તમાનક્ષણભાવિ કાર્યં કરોતિ તદા કિમતીતાનાગતક્ષણભાવિન્યપિ કાર્યે શક્તો ઽશક્તો વા । યદિ શક્તસ્તદા વર્તમાનક્ષણભાવિકાર્યવદતીતાનાગતક્ષણભાવ્યપિ કાર્યં તદૈવ કુર્યાત્ । તત્રાપિ શક્તત્વાત્ । શક્તસ્ય ચ ક્ષેપાયોગાત્ । અન્યથા વર્ત્તમાનક્ષણભાવિનો ઽપિ કાર્યસ્યાકરણપ્રસઙ્ગાત્ । પૂર્વાપરકાલયોરપિ શક્તત્વેનાવિશેષાત્ । સમર્થસ્ય ચ સહકાર્યપેક્ષાયા અયોગાત્ । અથાશક્તઃ, તદૈકત્ર કાર્યે શક્તાશક્તત્વવિરુદ્ધધર્માધ્યાસાત્ ક્ષણવિધ્વંસો ઘટસ્ય દુર્વારપ્રસરઃ સ્યાત્ ।
નાપિ તૃતીયઃ પક્ષઃ સઙ્ગચ્છતે, શક્તસ્વભાવાનુવૃત્તેરેવ । યદા હિ શક્તસ્ય પદાર્થસ્ય વિલમ્બો ઽપ્યસહ્યસ્તદા દૂરોત્સારિતમકરણમ્ । અન્યથા વાર્તમાનિકસ્યાપિ કાર્યસ્યાકરણં સ્યાદિત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદ્ યદ્ યદા યજ્જનનવ્યવહારપાત્રં તત્તદા તત્ કુર્યાત્ । અકુર્વચ્ચ ન જનનવ્યવહારભાજનમ્ । તદેવમેકત્ર કાર્યે સમર્થેતરસ્વભાવતયા પ્રતિક્ષણં ભેદાદ્ ઘટસ્ય સપક્ષત્વમક્ષતમ્ ॥
અત્ર પ્રયોગઃ । યદ્ યદા યજ્જનનવ્યવહારયોગ્યં તત્ તદા તજ્જનયત્યેવ । યથા અન્ત્યા કારણસામગ્રી સ્વકાર્યમ્ ।
અતીતાનાગતક્ષણભાવિકાર્યજનનવ્યવહારયોગ્યશ્ચાયં ઘટો વર્તમાનક્ષણભાવિકાર્યકરણકાલે સકલક્રિયાતિક્રમકાલે ઽપીતિ સ્વભાવહેતુપ્રસઙ્ગઃ । અસ્ય ચ દ્વિતીયાદિક્ષણભાવિકાર્યકરણવ્યવહારગોચરત્વસ્ય પ્રસઙ્ગસાધનસ્ય વાર્તમાનિકકાર્યકરણકાલે સકલક્રિયાતિક્રમકાલે ચ ઘટે ધર્મિણિ પરાભ્યુપગમમાત્રતઃ સિદ્ધત્વાદસિદ્ધિસ્તાવદસંભવિની ।
નાપિ વિરુદ્ધતા, સપક્ષે ઽન્ત્યકારણસામગ્ર્યાં સદ્ભાવસંભવાત્ ।
નન્વયં સાધારણાનૈકાન્તિકો હેતુઃ । સાક્ષાદજનકે ઽપિ કુશૂલાદ્યવસ્થિતવીજાદૌ વિપક્ષે સમર્થવ્યવહારગોચરત્વસ્ય સાધનસ્ય દર્શનાદિતિ ચેત્ । ન । દ્વિવિધો હિ સમર્થવ્યવહારઃ - પારમાર્થિક ઔપચારિકશ્ચ । તત્ર યત્પારમાર્થિકં જનનપ્રયુક્તં જનનવ્યવહારગોચરત્વં તદિહ સાધનત્વેનોપાત્તમ્ । તસ્ય ચ કુશૂલાદ્યવસ્થિતબીજાદૌ કારણકારણત્વાદૌપચારિકજનનવ્યવહારવિષયભૂતે સંભવાભાવાત્ કુતઃ સાધારણાનૈકાન્તિકતા ।
(#નિબન્ધ્ 69#)
ન ચાસ્ય સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિતા, વિપર્યયે બાધકપ્રમાણસદ્ભાવાત્ । તથા હીદં જનનવ્યવહારગોચરત્વં નિયતવિષયત્વેન વ્યાપ્તમિતિ સર્વજનાનુભવપ્રસિદ્ધમ્ । ન ચેદં નિર્નિમિત્તમ્, દેશકાલસ્વભાવનિયમાભાવપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ જનનાદન્યન્નિમિત્તમુપલભ્યતે, તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનદર્શનાત્ ।
યદિ ચ જનનમન્તરેણાપિ જનનવ્યવહારગોચરત્વં સ્યાત્ તદા સર્વસ્ય સર્વત્ર જનનવ્યવહાર ઇત્યનિયમઃ સ્યાત્ । નિયતશ્ચાયં પ્રતીતઃ । તતો જનનાભાવે વિપક્ષે નિયતવિષયત્વસ્ય વ્યાપકસ્ય નિવૃત્તૌ નિવર્તમાનં જનનવ્યવહારગોચરત્વં જનન એવ વિશ્રામ્યતીતિ વ્યાપ્તિસિદ્ધેરનવદ્યો હેતુઃ । ન ચૈષ ઘટો વર્ત્તમાનકાર્યકરણક્ષણે સકલક્રિયાતિક્રમણે ચાતીતાનાગતક્ષણભાવિ કાર્ય જનયતિ । તતો ન જનનવ્યવહારયોગ્યઃ, સર્વઃ પ્રસઙ્ગઃ પ્રસઙ્ગવિપર્યયનિષ્ઠ ઇતિ ન્યાયાત્ ॥
અત્રાપિ પ્રયોગઃ । યદ્ યદા યન્ન કરોતિ ન તત્તદા તત્ર સમર્થવ્યવહારયોગ્યમ્ । યથા શાલ્યઙ્કુરમકુર્વન્ કોદ્રવઃ શાલ્યઙ્કુરે । ન કરોતિ ચૈષા ઘટો વર્તમાનક્ષણભાવિકાર્યકરણકાલે સકલક્રિયાતિક્રમકાલે ચાતીતાનાગતક્ષણભાવિ કાર્યમિતિવ્યાપકાનુપલબ્ધિર્ભિનત્તિ સમર્થક્ષણાદસમર્થક્ષણમ્ ॥
અત્રાપ્યસિદ્ધિર્નાસ્તિ, વર્તમાનક્ષણભાવિકાર્યકરણકાલે સકલક્રિયાતિક્રમકાલે ચાતીતાનાગતક્ષણભાવિકાર્યકરણસ્યાયોગાત્ ।
નાપિ વિરોધઃ, સપક્ષે ભાવાત્ ।
ન ચાનૈકાન્તિકતા, પૂર્વોક્તેન ન્યાયેન સમર્થવ્યવહારગોચરત્વજનકત્વયોર્વિધિભૂતયોઃ સર્વોપસંહારવત્યા વ્યાપ્તેઃ પ્રસાધનાત્ ॥
યત્ પુનરત્રોક્તમ્, યદ્ યદા યન્ન કરોતિ ન તત્તદા તત્ર સમર્થમિત્યત્ર કઃ કરોત્યર્થઃ । કિં કારણત્વમ્ । ઉત કાર્યોત્પાદાનુગુણસહકારિસાકલ્યમ્ । અહોસ્વિત્ કાર્યાવ્યભિચારઃ । કાર્યસંબન્ધો વેતિ । તત્ર કારણત્વમેવ કરોત્યર્થઃ । તતઃ પક્ષાન્તરભાવિનો દોષા અનભ્યુપગમપ્રતિહતાઃ ।
ન ચાત્ર પક્ષે કારણત્વસામર્થ્યયોઃ પર્યાયત્વેન વ્યાપકાનુપલમ્ભસ્ય સાધ્યાવિશિષ્ટત્વમભિધાતુમુચિતમ્, સમર્થવ્યવહારગોચરત્વાભાવસ્ય સાધ્યત્વાત્ । કારણત્વસમર્થવ્યવહારગોચરત્વયોશ્ચ વૃક્ષશિંશપયોરિવ વ્યાવૃત્તિભેદો ઽસ્તીત્યનવસર એવૈવંવિધસ્ય ક્ષુદ્રપ્રલાપસ્ય ।
તદેવં પ્રસઙ્ગપ્રસઙ્ગવિપર્યયહેતુદ્વયબલતો ઘટે દૃષ્ટાન્તે ક્ષણભઙ્ગઃ સિદ્ધઃ । તત્ કથં સત્ત્વાદન્યદનુમાનં દૃષ્ટાન્તે ક્ષણભઙ્ગસાધકં નાસ્તીત્યુચ્યતે । ન ચૈવં સત્ત્વહેતોર્વૈયર્થ્યમ્, દૃષ્ટાન્તમાત્ર એવ પ્રસઙ્ગપ્રસઙ્ગવિપર્યયાભ્યાં ક્ષણભઙ્ગપ્રસાધનાત્ ॥
(#નિબન્ધ્ 70#)

નન્વાભ્યામેવ પક્ષે ઽપિ ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિરસ્ત્વિતિ ચેત્ । અસ્તુ, કો દોષઃ । યો હિ પ્રતિપત્તા પ્રતિવસ્તુ યદ્ યદા યજ્જનનવ્યવહારયોગ્યં તત્તદા તજ્જનયતિ ઇત્યાદિકમુપન્યસિતુમનલસસ્તસ્ય તત એવ ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિઃ । યસ્તુ પ્રતિવસ્તુ તન્ન્યાયોપન્યાસપ્રયાસભીરુઃ સ ખલ્વેકત્ર ધર્મિણિ યદ્ યદા યજ્જનનવ્યવહારયોગ્યં તત્તદા તજ્જનયતિ ઇત્યાદિન્યાયેન સત્ત્વમાત્રમસ્થૈર્યવ્યાપ્તમવધાર્ય સત્ત્વાદેવાન્યત્ર ક્ષણિકત્વમવગચ્છતીતિ, કથમપ્રમતો વૈયર્થ્યમસ્યાચક્ષીત । તદેવમેકકાર્યકારિણો ઘટસ્ય દ્વિતીયાદિક્ષણ ભાવિકાર્યાપેક્ષયા સમર્થેતરસ્વભાવવિરુદ્ધધર્માધ્યાસાદ્ ભેદ એવેતિ ક્ષણભઙ્ગિતયા સપક્ષતામાવહતિ ઘટે સત્ત્વહેતુરુપલભ્યમાનો ન વિરુદ્ધઃ ।
ન ચાયમનૈકાન્તિકઃ, અત્રૈવ સાધર્મ્યવતિ દૃષ્ટાન્તે સર્વોપસંહારવત્યા વ્યાપ્તેઃ પ્રસાધનાત્ । નનુ વિપર્યયબાધકપ્રમાણબલાદ્ વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ । તસ્ય ચોપન્યાસવાર્તાપિ નાસ્તિ । તત્કથં વ્યાપ્તિઃ પ્રસાધિતેતિ ચેત્ । તદેતત્ તરલબુદ્ધિવિલસિતમ્ । તથા હિ ઉક્તમેતદ્ વર્તમાનક્ષણભાવિકાર્યકરણકાલે ઽતીતાનાગતક્ષણભાવિકાર્યે ઽપિ ઘટસ્ય શક્તિસંભવે તદાનીમેવ તત્કરણમ્ । અકરણે ચ શક્તાશક્તસ્વભાવતયા પ્રતિક્ષણં ભેદ ઇતિ ક્ષણિકત્વેન વ્યાપ્તૈવ સા અર્થક્રિયાશક્તિઃ ॥
નન્વેવમન્વયમાત્રમસ્તુ । વિપક્ષાત્ પુનરેકાન્તેન વ્યાવૃત્તિરિતિ કુતો લભ્યત ઇતિ ચેત્ । વ્યાપ્તિસિદ્ધેરેવ । વ્યતિરેકસન્દેહે વ્યાપ્તિસિદ્ધિરેવ કથમિતિ ચેત્ । ન । દ્વિવિધા હિ વ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ । અન્વયરૂપા ચ કર્તૃધર્મઃ સાધનધર્મવતિ ધર્મિણિ સાધ્યધર્મસ્યાવશ્યમ્ભાવો યઃ, વ્યતિરેકરૂપા ચ કર્મધર્મઃ સાધ્યાભાવે સાધનસ્યાવશ્યમ્ભાવોયઃ । એનયોશ્ચૈકતરપ્રતીતિર્નિયમેન દ્વિતીયપ્રતીતિમાક્ષિપતિ । અન્યથૈકસ્યા એવાસિદ્ધેઃ । તસ્માદ્ યથા વિપર્યયે બાધકપ્રમાણબલાત્ નિયમવતિ વ્યતિરેકે સિદ્ધે ઽન્વયવિષયઃ સંશયઃ પૂર્વં સ્થિતો ઽપિ પશ્ચાત્ પરિગલતિ તતો ઽન્વયપ્રસાધનાર્થં ન પૃથક્ સાધનમુચ્યતે તથા પ્રસઙ્ગતદ્વિપર્યયહેતુદ્વયબલતો નિયમવત્યન્વયે સિદ્ધે વ્યતિરેકવિષયે પૂર્વં સ્થિતો ઽપિ સન્દેહઃ પશ્ચાત્ પરિગલત્યેવ ।
ન ચ વ્યતિરેકપ્રસાધકમન્યત્ પ્રમાણં વક્તવ્યમ્ । તતશ્ચ સાધ્યાભાવે સાધનસ્યૈકાન્તિકો વ્યતિરેકઃ । સાધને સતિ સાધ્યસ્યાવશ્યમન્વયો વેતિ ન કશ્ચિદર્થભેદઃ । તદેવં વિપર્યયબાધકપ્રમાણમન્તરેણાપિ પ્રસઙ્ગપ્રસઙ્ગવિપર્યયહેતુદ્વયબલાદન્વયરૂપવ્યાપ્તિસિદ્ધો સત્ત્વહેતોરનૈકાન્તિકત્વસ્યાભાવાદતઃ સાધનાત્ ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિરનવદ્યેતિ ॥
(#નિબન્ધ્ 71#)
નનુ ચ સાધનમિદમસિદ્ધમ્ । ન હિ કારણબુદ્ધ્યા કાર્ય ગૃહ્યતે, તસ્ય ભાવિત્વાત્ । ન ચ કાર્યબુદ્ધ્યાકારણમ્, તસ્યાતીતત્વાત્ । ન ચ વર્તમાનગ્રાહિણા જ્ઞાનેનાતીતાનાગતયોર્ગ્રહણમ્, અતિપ્રસઙ્ગાત્ । ન ચ પૂર્વાપરયોઃ કાલયોરેકઃ પ્રતિસન્ધાતા અસ્તિ, ક્ષણભઙ્ગભઙ્ગપ્રસઙ્ગાત્ । કારણાભાવે તુ કાર્યાભાવપ્રતીતિઃ સ્વસંવેદનવાદિનો મનોરથસ્યાપ્યવિષયઃ । નનુ ચ પૂર્વોત્તરકાલયોઃ સંવિત્તો, તાભ્યાં વાસના, તયા ચ હેતૂફલાવસાયો વિકલ્પ ઇતિ ચેત્ તદયુક્તમ્ ।
સ હિ વિકલ્પો ગૃહીતાનુસન્ધાયકો ઽતદ્રૂપસમારોપકો વા । ન પ્રથમઃ પક્ષઃ । એકસ્ય પ્રતિસન્ધાતુરભાવે પૂર્વાપરગ્રહણયોરયોગાત્ ।વિકલ્પવાસનાયા એવાભાવાત્ । નાપિ દ્વિતીયઃ । મરીચિકાયામપિ જલવિજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાત્ । તદેવમન્વયવ્યતિરેકયોરપ્રતિપત્તેરર્થક્રિયાલક્ષણં સત્ત્વમસિદ્ધમિતિ ॥
કિં ચ પ્રકારાન્તરાદપીદં સાધનમસિદ્ધમ્ । તથા હિ બીજાદીનાં સામર્થ્યં બીજાદિજ્ઞાનાત્ તત્કાર્યાદઙ્કુરાદેર્વા નિશ્ચેતવ્યમ્ । કાર્યત્વં ચ વસ્તુત્વસિદ્ધૌ સિધ્યતિ । વસ્તુત્વં ચ કાર્યાન્તરાત્ । કાર્યાન્તરસ્યાપિ કાર્યત્વં વસ્તુત્વસિદ્ધૌ । તદ્વસ્તુત્વં ચ તદપરકાર્યાન્તરાદિત્યનવસ્થા ।
અથાનવસ્થાભયાત્ પર્યન્તે કાર્યાન્તરં નાપેક્ષતે, તદા તેનૈવ પૂર્વેષામસત્ત્વપ્રસઙ્ગાન્નૈકસ્યાપ્યર્થસામર્થ્ય સિધ્યતિ ।
નનુ કાર્યત્વસત્ત્વયોર્ભિન્નવ્યાવૃત્તિકત્વાત્ સત્તાસિદ્ધાવપિ કાર્યત્વસિદ્ધૌ કા ક્ષતિરિતિ ચેત્ । તદસઙ્ગતમ્ । સત્યપિ કાર્યત્વસત્ત્વયોર્વ્યાવૃત્તિભેદે સત્તાસિદ્ધો કુતઃ કાર્યત્વસિદ્ધિઃ । કાર્યત્વં હ્યભૂત્વાભાવિત્વમ્ । ભવનં ચ સત્તા । સત્તા ચ સૌગતાનાં સામર્થ્યમેવ । તતશ્ચ સામર્થ્યસન્દેહે ભવતીત્યેવ વક્તુમશક્યમ્ । કથમભૂત્વાભાવિત્વં કાર્યત્વં સેત્સ્યતિ । અપેક્ષિતપરવ્યાપારત્વં કાર્યત્વમિત્યપિ નાસતો ધર્મઃ । સત્ત્વં ચ સામર્થ્યમ્ । તચ્ચ સન્દિગ્ધમિતિ કુતઃ કાર્યત્વસિદ્ધિઃ । તદસિદ્ધૌ પૂર્વસ્ય સામર્થ્યં ન સિધ્યતીતિ સન્દિગ્ધાસિદ્ધો હેતુઃ ॥
તથા વિરુદ્ધો ઽપ્યયમ્ । તથા હિ ક્ષણિકત્વે સતિ ન તાવદજાતસ્યાનન્વયનિરુદ્ધસ્ય વા કાર્યારમ્ભકત્વં સંભવતિ । ન ચ નિષ્પન્નસ્ય તાવાન્ ક્ષણો ઽસ્તિ યમુપાદાય કસ્મૈચિત્ કાર્યાય વ્યાપાર્યેતિ । અતઃ ક્ષણિકપક્ષ એવાર્થક્રિયાનુપપત્તેર્વિરુદ્ધતા । અથ વા વિકલ્પેન યદુપનીયતે તત્ સર્વમવસ્તુ । તતશ્ચ યસ્ત્વાત્મકે ક્ષણિકત્વે સાધ્યે ઽવસ્તૂપસ્થાપયન્નનુમાનવિકલ્પો વિરુદ્ધઃ । યદ્વા સર્વસ્યૈવ હેતોઃ ક્ષણિકત્વે સાધ્યે વિરુદ્ધત્વં દેશકાલાન્તરાનનુગમે સાધ્યસાધનભાવાભાવાત્ । અનુગમે ચ નાનાકાલમેકમક્ષણિકં ક્ષણિકત્વેન વિરુધ્યત ઇતિ ॥
(#નિબન્ધ્ 72#)
અનૈકાન્તિકો ઽપ્યયમ્, સત્ત્વસ્થૈર્યયોર્વિરોધાભાવાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે । યત્તાવદુક્તં સામર્થ્યં ન પ્રતીયત ઇતિ, તત્ કિં સર્વથૈવ ન પ્રતીયતે, ક્ષણભઙ્ગપક્ષે વા ।
પ્રથમપક્ષે સકલકારકજ્ઞાપકહેતુચક્રોચ્છેદાન્મુખસ્પન્દનમાત્રસ્યાપ્યકરણપ્રસઙ્ગઃ । અન્યથા યેનૈવ વચનેન સામર્થ્યં નાસ્તીતિ પ્રતિપાદ્યતે તસ્યૈવ તત્પ્રતિપાદનસામર્થ્યમવ્યાહતમાયાતમ્ । તસ્માત્ પરમપુરુષાર્થસમીહયા વસ્તુતત્ત્વનિરૂપણપ્રવૃત્તસ્ય શક્તિસ્વીકારપૂર્વિકૈવ પ્રવૃત્તિઃ । તદસ્વીકારે તુ ન કશ્ચિત્ ક્વચિત્ પ્રવર્તેતેતિ નિરીહં જગજ્જાયેત ।
અથ દ્વિતીયઃ પક્ષઃ । તદાસ્તિ તાવત્ સામર્થ્યપ્રતીતિઃ । સા ચ ક્ષણિકત્વે યદિ નોપપદ્યતે તદા વિરુદ્ધં વક્તુમુચિતમ્ । અસિદ્ધમિતિ તુ ન્યાયભૂષણીયઃ પાપો વિલાપઃ । ન ચ સત્યપિ ક્ષણિકત્વે સામર્થ્યપ્રતીતિવ્યાઘાતઃ । તથા હિ કારણગ્રાહિજ્ઞાનોપાદેયભૂતેન કાર્યગ્રાહિણા જ્ઞાનેન તદર્પિતસંસ્કારગર્ભેણ અસ્ય ભાવે અસ્ય ભાવ ઇત્યન્વયનિશ્ચયો જન્યતે । તથા કારણાપેક્ષયા ભૂતલકૈવલ્યગ્રાહિજ્ઞાનોપાદેયભૂતેન કાર્યાપેક્ષયા ભૂતલકૈવલ્યગ્રાહિણા જ્ઞાનેન તદર્પિતસંસ્કારગર્ભેણ અસ્યાભાવે અસ્યાભાવ ઇતિ વ્યતિરેકનિશ્ચયો જન્યતે । યદાહુર્ગુરવઃ -
એકાવસાયસમનન્તરજાતમન્યવિજ્ઞાનમન્વયવિમર્શમુપાદધાતિ ।
એવં તદેકવિરહાનુભવોદ્ભવાન્યવ્યાવૃત્તિધીઃ પ્રથયતિ વ્યતિરેકબુદ્ધિમ્ ॥

એવં સતિ ગૃહીતાનુસન્ધાયક એવાયં વિકલ્પઃ, ઉપાદાનોપાદેયભૂતક્રમિપ્રત્યક્ષદ્વયગૃહીતાનુસન્ધાનાત્ । યદાહાલઙ્કારઃ-
યદિ નામૈકમધ્યક્ષં ન પૂર્વાપરવિત્તિમત્ ।
અધ્યક્ષદ્વયસદ્ભાવે પ્રાક્પરાવેદનં કથમ્ ॥ ઇતિ ॥
નાપિ દ્વિતીયો ઽસિદ્ધપ્રભેદઃ । સામર્થ્યં હિ સત્ત્વમિતિ સૌગતાનાં સ્થિતિરેષા । ન ચૈતત્પ્રસાધનાર્થમસ્માકમિદાનીમેવ પ્રારમ્ભઃ । કિં તુ યત્ર પ્રમાણપ્રતીતેબીજાદૌ વસ્તુભૂતે ધર્મિણિ પ્રમાણપ્રતીતં સામર્થ્યં તત્ર ક્ષણભઙ્ગપ્રસાધનાય । તતશ્ચાઙ્કુરાદીનાં કાર્યાદર્શનાદાહત્ય સામર્થ્યસન્દેહે ઽપિ પટુપ્રત્યક્ષપ્રસિદ્ધમસત્પરાવૃત્તં સન્માત્રત્વમવાર્યમેવ । અન્યથાઙ્કુરાદૌ સત્તામાત્રાનભ્યુપગમે પ્રતિદર્શનં લક્ષણભેદપ્રણયનાયોગાત્ । સર્વત્ર સદ્વ્યવહારાભાવપ્રસઙ્ગાચ્ચ । તસ્માચ્છાસ્ત્રીયસત્ત્વલક્ષણસન્દેહે (#નિબન્ધ્ 73#) ઽપિ પટુપ્રત્યક્ષબલાવલમ્બિતવસ્તુભાવે ઽઙ્કુરાદૌ કાર્યત્વમુપલભ્યમાનં બીજાદેઃ સામર્થ્યમુપસ્થાપયતીતિ નાસિદ્ધિદોષાવકાશઃ ॥
નાપિ ક્ષણિકત્વે સામર્થ્યક્ષતિઃ, યતો વિરુદ્ધતા સ્યાત્ । ક્ષણિકત્વનિયતપ્રાગ્ભાવિત્વલક્ષણકારણત્વયોર્વિરોધાભાવાત્ ક્ષણમાત્રસ્થાયિનો ઽપિ સામર્થ્યસંભવાદિતિ નાદિમો વિરોધઃ । નાપિ દ્વિતીયો વિરોધપ્રભેદઃ । અવસ્તુનો વસ્તુનો વા સ્વાકારસ્ય ગ્રાહ્યત્વેપિ અધ્યવસેયવસ્ત્વપેક્ષયૈવ સર્વત્ર પ્રામાણ્યપ્રતિપાદનાદ્ વસ્તુસ્વભાવસ્યૈવ ક્ષણિકત્વસ્ય સિદ્ધિરિતિ ક્વ વિરોધઃ ।
યચ્ચ ગૃહ્યતે યચ્ચાધ્યવસીયતે તે દ્વે અપ્યન્યનિવૃત્તી ન વસ્તુની, સ્વલક્ષણાવગાહિત્વે ઽભિલાપસંસર્ગાનુપપત્તેરિતિ ચેત્ । ન । અધ્યવસાયસ્વરૂપાપરિજ્ઞાનાત્ । અગૃહીતે ઽપિ વસ્તુનિ માનસ્યાદિપ્રવૃત્તિકારકત્વં વિકલ્પસ્યાધ્યવસાયિત્વમ્ । અપ્રતિભાસે ઽપિ પ્રવૃત્તિવિષયીકૃતત્વમધ્યવસેયત્વમ્ । એતચ્ચાધ્યવસેયત્વં સ્વલક્ષણસ્યૈવ યુજ્યતે, નાન્યસ્ય । અર્થક્રિયાર્થિત્વાદર્થિપ્રવૃત્તેઃ । એવં ચાધ્યવસાયે સ્વલક્ષણસ્યાસ્ફુરણમેવ । ન ચ તસ્યાસ્ફુરણૈ ઽપિ સર્વત્રાવિશેષેણ પ્રવૃત્ત્યાક્ષેપપ્રસઙ્ગઃ, પ્રતિનિયતસામગ્રીપ્રસૂતાત્, પ્રતિનિયતસ્વાકારાત્, પ્રતિનિયતશક્તિયોગાત્, પ્રતિનિયતએવાતદ્રૂપપરાવૃત્તે ઽપ્રતીતે ઽપિ પ્રવૃત્તિસામર્થ્યદર્શનાત્, યથા સર્વસ્યાસત્ત્વે ઽપિ બીજાદઙ્કુરસ્યૈવોત્પત્તિઃ, દૃષ્ટસ્ય નિયતહેતુફલભાવસ્ય પ્રતિક્ષેપ્તુમશક્યત્વાત્ । પરં બાહ્યેનાર્થેન સતિ પ્રતિબન્ધે પ્રામાણ્યમ્ । અન્યથા ત્વપ્રામાણ્યમિતિ વિશેષઃ ॥
તથા તૃતીયો ઽપિ પક્ષઃ પ્રયાસફલઃ । નાનાકાલસ્યૈકસ્ય વસ્તુનો વસ્તુતો ઽસંભવે ઽપિ સર્વદેશકાલવર્તિનોરતદ્રૂપપરાવૃત્તયોરેવ સાધ્યસાધનયોઃ પ્રત્યક્ષેણ વ્યાપ્તિગ્રહણાત્ । દ્વિવિધો હિ પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયઃ ગ્રાહ્યો ઽધ્યવસેયશ્ચ । સકલાતદ્રૂપપરાવૃત્તં વસ્તુમાત્રં સાક્ષાદસ્ફુરણાત્ પ્રત્યક્ષસ્ય ગ્રાહ્યો વિષયો મા ભૂત્, તદેકદેશગ્રહણે તુ તન્માત્રયોર્વ્યાપ્તિનિશ્ચાયકવિકલ્પજનનાદધ્યવસેયો વિષયો ભવત્યેવ । ક્ષણગ્રહણે સન્તાનનિશ્ચયવત્ । રૂપમાત્રગ્રહણે રૂપરસગન્ધસ્પર્શાત્મકઘટનિશ્ચયવચ્ચ । અન્યથા સર્વાનુમાનોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ॥
તથા હિ વ્યાપ્તિગ્રહઃ સામાન્યયોઃ, વિશેષયોઃ, સામાન્યવિશિષ્ટસ્વલક્ષણયોઃ સ્વલક્ષણ વિશિષ્ટસામાન્યયોર્વેતિ વિકલ્પાઃ ।
નાદ્યો વિકલ્પઃ, સામાન્યસ્ય બાધ્યત્વાત્ । અબાધ્યત્વે ઽપ્યદૃશ્યત્વાત્ । દૃશ્યત્વે ઽપિ પુરુષાર્થાનુપયોગિતયા તસ્યાનુમેયત્વાયોગાત્ । નાપ્યનુમિતાત્ સામાન્યાદ્ વિશેષાનુમાનમ્ । સામાન્યસર્વસ્વલક્ષણયોર્વક્ષ્યમાણન્યાયેન પ્રતિબન્ધપ્રતિપત્તેરયોગાત્ ।
(#નિબન્ધ્ 74#)
નાપિ દ્વિતીયઃ, વિશેષસ્યાનનુગામિત્વાત્ ।
અન્તિમે તુ વિકલ્પદ્વયે સામાન્યાધારતયા દૃષ્ટ એવ વિશેષઃ સામાન્યસ્ય વિશેષ્યો વિશેષણં વા કર્ત્તવ્યઃ । અદૃષ્ટ એવ વા દેશકાલાન્તરવર્તી । યદ્વા દૃષ્ટાદૃષ્ટાત્મકો દેશકાલાન્તર્વર્ત્ત્યતદ્રૂપપરાવૃત્તઃ સર્વો વિશેષઃ ।
ન પ્રથમઃ પક્ષો ઽનનુગામિત્વાત્ । નાપિ દ્વિતીયઃ, અદૃષ્ટત્વાત્ । ન ચ તૃતીયઃ, પ્રસ્તુતૈકવિશેષદર્શને ઽપિ દેશકાલાન્તરવર્તિનાં વિશેષાણામદર્શનાત્ ।
અથ તેષાં સર્વેષામેવ વિશેષાણાં સદૃશત્વાત્, સદૃશસામગ્રીપ્રસૂતત્વાત્, સદૃશકાર્યકારિત્વાદિતિ પ્રત્યાસત્ત્યા એકવિશેષગ્રાહકં પ્રત્યક્ષમતદ્રૂપપરાવૃત્તમાત્રે નિશ્ચયં જનયદતદ્રૂપપરાવૃત્તવિશેષમાત્રસ્ય વ્યવસ્થાપકમ્ । યથૈકસામગ્રીપ્રતિબદ્ધરૂપમાત્રગ્રાહકં પ્રત્યક્ષંં ઘટે નિશ્ચયં જનયદ્ ઘટગ્રાહકં વ્યવસ્થાપ્યતે । અન્યથા ઘટો ઽપિ ઘટસન્તાનો ઽપિ પ્રત્યક્ષતો ન સિધ્યતે, સર્વાત્મના ગ્રહણાભાવાત્ । તદેકદેશગ્રહણં ત્વતદ્રૂપપરાવૃત્તે ઽપ્યવિશિષ્ટમ્ । યદ્યેવમનેનૈવ ક્રમેણ સર્વસ્ય વિશેષસ્ય વિશેષણવિશેષ્યભાવવત્ વ્યાપ્તિપ્રતિપત્તિરપ્યસ્તુ । તત્ કિમર્થં નાનાકાલમેકમક્ષણિકમભ્યુપગન્તવ્યં યેન ક્ષણિકત્વ સાધનસ્ય વિરુદ્ધત્વં સ્યાદિતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધ પ્રભેદપ્રસઙ્ગઃ ॥
ન ચાયમનૈકાન્તિકો ઽપિ હેતુઃ, પૂર્વોક્તક્રમેણ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તે પ્રસઙ્ગવિપર્યયહેતુભ્યામન્વયરૂપવ્યાપ્તેઃ પ્રસાધનાત્ । નનુ યદિ પ્રસઙ્ગવિપર્યયહેતુદ્વયબલતો ઘટેદૃષ્ટાન્તે ક્ષણભઙ્ગઃ સિધ્યેત્ તદા સત્ત્વસ્ય નિયમેન ક્ષણિકત્વેન વ્યાપ્તિસિદ્ધેરનૈકાન્તિકત્વં નસ્યાદિતિ યુક્તમ્ । કેવલમિદમેવાસમ્ભવિ । તથા હિ શક્તો ઽપિ ઘટઃ ક્રમિકસહકાર્યપેક્ષયા ક્રમિકાર્યં કરિષ્યતિ ।
ન ચૈતદ્ વક્તવ્યમ્ । સમર્થો ઽર્થઃ સ્વરૂપેણ કરોતિ । સ્વરૂપં ચ સર્વદાસ્તીત્યનુપકારિણી સહકારિણ્યપેક્ષા ન યુજ્યત ઇતિ । સત્યપિ સ્વરૂપેણ કારકત્વે સામર્થ્યાભાવાત્ કથં કરોતુ । સહકારિસાકલ્યં હિ સામર્થ્યમ્ । તદ્વૈકલ્યં ચાસામર્થ્યમ્ । ન ચ તયોરાવિર્ભાવતિરોભાવાભ્યાં તદ્વતઃ કાચિત્ ક્ષતિઃ, તસ્ય તાભ્યામન્યત્વાત્ । તસ્માદર્થઃ સમર્થો ઽપિ સ્યાત્, ન ચ કરોતીતિ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકઃ પ્રસઙ્ગહેતુઃ ॥
અત્રોચ્યતે । ભવતુ તાવત્ સહકારિસાકલ્યમેવ સામર્થ્યમ્ । તથાપિ સો ઽપિ તાવદ્ ભાવઃ સ્વરૂપેણ કારકઃ । તસ્ય ચ યાદૃશશ્ચરમક્ષણે ઽક્ષેપક્રિયાધર્મા સ્વભાવસ્તાદૃશ એવ ચેત્ પ્રથમક્ષણે તદા તદાપિ પ્રસહ્ય કુર્વાણો બ્રહ્મણાપ્યનિવાર્યઃ । ન ચ સો ઽપ્યક્ષેપક્રિયાધર્મા સ્વભાવઃ સાકલ્યે સતિ જાતો ભાવાદ્ ભિન્ન એવાભિધાતું (#નિબન્ધ્ 75#) શક્યઃ, ભાવસ્યાકર્તૃત્વપ્રસઙ્ગાત્ । એવં યાવદ્ ધર્માન્તરપરિકલ્પસ્તાવત્તાવદુદાસીનો ભાવઃ । તસ્માદ્ યદ્રૂપમાદાય સ્વરૂપેણાપિ જનયતીત્યુચ્યતે તસ્ય પ્રાગપિ ભાવે કથમજનિઃ કદાચિત્ । અક્ષેપક્રિયાપ્રત્યનીકસ્વભાવસ્ય વા પ્રાચ્યસ્ય પશ્ચાદનુવૃત્તૌ કથં કદાચિદપિ કાર્યસંભવઃ ॥
નનુ યદિ સ એવૈકઃ કર્તા સ્યાદ્ યુક્તમેતત્ । કિં તુ સામગ્રી જનિકા । તતઃ સહકાર્યન્તરવિરહવેલાયાં બલીયસો ઽપિ ન કાર્યપ્રસવ ઇતિ કિમત્ર વિરુદ્ધમ્ । ન હિ ભાવઃ સ્વરૂપેણ કરોતીતિ સ્વરૂપેણૈવ કરોતિ, સહકારિસહિતાદેવ તતઃ કાર્યોત્પત્તિદર્શનાત્ । તસ્માદ્ વ્યાપ્તિવત્ કાર્યકારણભાવો ઽપ્યેકત્રાન્યયોગવ્યવચ્છેદેનાન્યત્રાયોગવ્યચ્છેદેનાવબોદ્ધવ્યઃ, તથૈવ લૌકિકપરીક્ષકાણાં સંપ્રતિપત્તેરિતિ ॥

અત્રોચ્યતે । યદા મિલિતાઃ સન્તઃ કાર્યં કુર્વતે તદૈકાર્થકરણલક્ષણં સહકારિત્વમેષામસ્તુ, કો નિષેદ્ધા । મિલિતૈરેવ તુ તત્ કાર્યં કર્ત્તવ્યમિતિ કુતો લભ્યતે । પૂર્વાપરયોઅરેકસ્વભાવત્વાદ્ ભાવસ્ય સર્વદા જનનાજનનયોરન્યતરનિયમપ્રસઙ્ગસ્ય દુર્વારત્વાત્ । તસ્માત્ સામગ્રી જનિકા, નૈકં જનકમિતિ સ્થિરવાદિનાં મનોરથસ્યાપ્યવિષયઃ ।
દૃશ્યતે તાવદિદમિતિ ચેત્ । દૃશ્યતામ્ । કિં તુ પૂર્વસ્થિતાદેવ સામગ્રીમધ્યપ્રવિષ્ટાદ્ ભાવાત્ કાર્યોત્પત્તિરન્યસ્માદેવ વા વિશિષ્ટાદ્ ભાવાદુત્પન્નાદિતિ વિવાદપદમ્ । તત્ર પ્રાગપિ સંભવે સર્વદૈવ કાર્યોત્પત્તિર્ન વા કદાચિદપીતિ વિરોધમસમાધાય ચક્ષુષી નિમીલ્ય તત એવ કાર્યોત્પત્તિદર્શનાદિતિ સાધ્યાનુવાદમાત્રપ્રવૃત્તઃ કૃપામર્હતીતિ ।
ન ચ પ્રત્યભિજ્ઞાદિબલાદેકત્વસિદ્ધિઃ । તત્ પૌરુષસ્ય લૂનપુનર્જાતકેશનખાદાવપ્યુપલમ્ભતો નિર્દલનાત્ । લક્ષણભેદસ્ય ચ દર્શયિતુમશક્યત્વાત્ । સ્થિરસિદ્ધદૂષણે ચાસ્માભિઃ પ્રપઞ્ચતો નિરસ્તત્વાત્ । તસ્માત્ સાક્ષાત્ કાર્યકારણભાવાપેક્ષયોભયત્રાપ્યન્યયોગવ્યવચ્છેદઃ । વ્યાપ્તૌ તુ સાક્ષાત્ પરમ્પરયા કારણમાત્રાપેક્ષયા કારણે વ્યાપકે ઽયોગવ્યવચ્છેદઃ । કાર્યે વ્યાપ્યે ઽન્યયોગવ્યવચ્છેદઃ । તથા તદતત્સ્વભાવે વ્યાપકે ઽયોગવ્યવચ્છેદઃ । તત્સ્વભાવે ચ વ્યાપ્યે ઽન્યયોગવ્યવચ્છેદઃ । વિકલ્પારૂઢરૂપાપેક્ષયા વ્યાપ્તૌ દ્વિવિધમવધારણમ્ ।
નનુ યદિ પૂર્વાપરકાલયોરેકસ્વભાવો ભાવઃ સર્વદા જનકત્વેનાજનકત્વેન વા વ્યાપ્ત ઉપલબ્ધઃ સ્યાત્, તદાયં પ્રસઙ્ગઃ સંગચ્છતે । ન ચ ક્ષણભઙ્ગવાદિના પૂર્વાપરકાલયોરેકઃ (#નિબન્ધ્ 76#) કશ્ચિદુપલબ્ધ ઇતિ ચેત્ । તદેતદતિગ્રામ્યમ્ । તથા હિ પૂર્વાપરકાલયોરેકસ્વભાવત્વે સતીત્યસ્યાયમર્થઃ । પરકાલભાવી જનકો યઃ સ્વભાવો ભાવસ્ય સ એવ યદિ પૂર્વકાલભાવી, પૂર્વકાલભાવી વા યો ઽજનકઃ સ્વભાવઃ સ એવ યદિ પરકાલભાવી તદોપલબ્ધમેવ જનનમજનનં વા સ્યાત્ । તથા ચ સતિ સિદ્ધયોરેવ સ્વભાવયોરેકત્વારોપે સિદ્ધમેવ જનનમજનનં વાસજ્યત ઇતિ ।
નનુ કાર્યમેવ સહકારિણમમેક્ષતે, ન તુ કાર્યોત્પત્તિહેતુઃ । યસ્માદ્ દ્વિવિધં સામર્થ્યં નિજમાગન્તુકં ન સહકાર્યન્તરમ્, તતો ઽક્ષણિકસ્યાપિ ક્રમવત્ સહકારિનાનાત્વાદપિ ક્રમવત્ કાર્યનાનાત્વોપપત્તેરશક્યં ભાવાનાં પ્રતિક્ષણમન્યાન્યત્વમુપપાદયિતુમિતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । ભવતુ તાવન્નિજાગન્તુકભેદેન દ્વિવિધં સામર્થ્યમ્ । તથાપિ યત્ પ્રાતિસ્વિકં વસ્તુસ્વલક્ષણમર્થક્રિયાધર્મકમવશ્ય મભ્યુપગન્તવ્યમ્, તત્ કિં પ્રાગપિ પશ્ચાદેવ વેતિ વિકલ્પ્ય યદ્દૂષણમુદીરિતં તત્ર કિમુક્તમનેનેતિ ન પ્રતીમઃ । યત્તુ કાર્યેણૈવ સહકારિણો ઽપેક્ષ્યન્ત ઇત્યુપસ્કૃતં તદપિ નિરુપયોગમ્ । યદિ હિ કાર્યમેવ સ્વજન્મનિ સ્વતન્ત્રં સ્યાદ્ યુક્તમેતત્ । કેવલમેવં સતિ સહકારિસાકલ્યસામર્થ્યકલ્પનમફલમ્ । સ્વતન્ત્રાદેવ હિ કાર્યં કાદાચિત્કં ભવિષ્યતિ । તથા ચ સતિ સન્તો હેતવઃ સર્વથાસમર્થાઃ । અસદેતત્ કાર્યં સ્વતન્ત્રમિતિ વિશુદ્ધા બુદ્ધિઃ ।
અથ કાર્યસ્યૈવાયમપરાધો યદિદં સમર્થે કારણે સત્યપિ કદાચિન્નોપપદ્યત ઇતિ ચેત્ । ન તત્તર્હિ તત્કાર્યં સ્વાતન્ત્ર્યાત્ । યદ્ભાષ્યમ્
સર્વાવસ્થાસમાને ઽપિ કારણે યદ્યકાર્યતા ।
સ્વતન્ત્રં કાર્યમેવં સ્યાન્ન તત્કાર્યં તથા સતિ ॥
અથ ન તદ્ભાવે ભવતીતિ તત્કાર્યમુચ્યતે । કિંતુ તદભાવે ન ભવત્યેવેતિ, વ્યતિરેકપ્રાધાન્યાદિતિ ચેત્ । ન । યદિ હિ સ્વયં ભવન્ ભાવયેદેવ હેતુઃ સ્વકાર્યમ્, તદા તદભાવપ્રયુક્તો ઽસ્યાભાવ ઇતિ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ । નો ચેદ્ યથા કારણે સત્યપિ કાર્ય સ્વાતન્ત્ર્યાન્ન ભવતિ, તથા તદભાવે ઽપિ સ્વાતન્ત્ર્યાદેવ ન ભૂતમિતિ શઙ્કા કેન નિવાર્યેત । યદ્ ભાષ્યમ્
તદ્ભાવે ઽપિ ન ભાવશ્ચેદભાવે ઽભાવિતા કુતઃ ।
તદભાવપ્રયુક્તો ઽસ્ય સો ઽભાવ ઇતિ તત્ કુતઃ ।
તસ્માદ્ યથૈવ તદભાવે નિયમેન ન ભવતિ તથૈવ તદ્ભાવે નિયમેન ભવેદેવ । અભવચ્ચ ન તત્કારણતામાત્મનઃ ક્ષમતે ।
(#નિબન્ધ્ 77#)
યચ્ચોક્તં પ્રથમકાર્યોત્પાદનકાલે હિ ઉત્તરકાર્યોત્પાદનસ્વભાવઃ, અતઃ પ્રથમકાલ એવાશેષાણિ કાર્યાણિ કુર્યાદિતિ । તદિદં માતા મે બન્ધ્યેત્યાદિવત્ સ્વવચનવિરોધાદયુક્તમ્ । યો હિ ઉત્તરકાર્યજનનસ્વભાવઃ સ કથમાદૌ કાર્યં કુર્યાત્ । ન તર્હિ તત્કાર્યકરણસ્વભાવઃ । ન હિ નીલોત્પાદનસ્વભાવઃ પીતાદિકમપિ કરોતીતિ ।
અત્રોચ્યતે । સ્થિરસ્વભાવત્વે હિ ભાવસ્યોત્તરકાલમેવેદં કાર્યં ન પૂર્વકાલમિતિ કુત એતત્ । તદભાવાચ્ચ કારણમપ્યુતરકાર્યકરણસ્વભાવમિત્યપિ કુતઃ । કિં કુર્મઃ । ઉત્તરકાલમેવ તસ્ય જન્મેતિ ચેત્ । અસ્તુ સ્થિરત્વે તદનુપપદ્યમાનમસ્થિરતામાદિશતુ ।
સ્થિરત્વે ઽપ્યેષ એવ સ્વભાવસ્તસ્ય યદુત્તરક્ષણ એવ કરોતીતિ ચેત્ । હતેદાનીં પ્રમાણપ્રત્યાશા । ધૂમાદત્રાગ્નિરિત્યત્રાપિ સ્વભાવ એવાસ્ય યદિદાનીમત્ર નિરગ્નિરપિ ધૂમ ઇતિ વક્તું શક્યત્વાત્ । તસ્માત્ પ્રમાણપ્રસિદ્ધે સ્વભાવાલમ્બનમ્ । ન તુ સ્વભાવાવલમ્બનેન પ્રમાણવ્યાલોપઃ । તસ્માદ્ યદિ કારણસ્યોત્તરકાર્યકારકત્વમભ્યુપગમ્ય કાર્યસ્ય પ્રથમક્ષણભાવિત્વમાસજ્યતે, સ્યાત્ સ્વવચનવિરોધઃ । યદા તુ કારણસ્ય સ્થિરત્વે કાર્યસ્યોત્તરકાલત્વમેવાસઙ્ગતમતઃ કારણસ્યાપ્યુત્તરકાર્યજનકત્વં વસ્તુતો ઽસમ્ભવિ તદા પ્રસઙ્ગસાધનમિદમ્ । જનનવ્યવહારગોચરત્વં હિ જનનેન વ્યાપ્તમિતિ પ્રસાધિતમ્ । ઉત્તરકાર્યજનનવ્યવહારગોચરત્વં ચ ત્વદભ્યુપગમાત્ પ્રથમકાર્યકરણકાલ એવ ઘટે ધર્મિણિ સિદ્ધમ્ । અતસ્તન્માત્રાનુબન્ધિન ઉત્તરાભિમતસ્ત કર્યસ્ય પ્રથમે ક્ષણે ઽસંભવા દેવ પ્રસઙ્ગઃ ક્રિયતે । ન હિ નીલકારકે ઽપિ પીતકારકત્વારોપે પીતસંભવપ્રસઙ્ગઃ સ્વવચનવિરોધો નામ । તદેવં શક્તઃ સહકાર્યનપેક્ષિતત્વાદ્ જનનેન વ્યાપ્તઃ । અજનર્યશ્ચ શક્તાશક્તત્વવિરુદ્ધધર્માધ્યાસાદ્ ભિન્ન એવ ॥
નનુ ભવતુ પ્રસઙ્ગવિપર્યયબલાદેકકાર્યં પ્રતિ શક્તાશક્તત્વલક્ષણવિરુદ્ધધર્માધ્યાસઃ । તથાપિ ન તતો ભેદઃ સિધ્યતિ । તથા હિ બીજમઙ્કુરાદિકંકુર્વદ્ યદિ યેનૈવ સ્વભાવેનાઙ્કુરાદિકં કરોતિ તેનૈવ ક્ષિત્યાદિકં તદા ક્ષિત્યાદીનામપ્યઙ્કુરસ્વાભાવ્યાપત્તિઃ । નાનાસ્વભાવત્વેન તુ કારકત્વે સ્વભાવાનામન્યોન્યાભાવાવ્યભિચારિત્વાદેકત્ર ભાવાભવૌ પરસ્પરવિરુદ્ધૌ સ્યાતામિત્યેકમપિ બીજં ભિદ્યેત । એવં પ્રદીપો ઽપિ તૈલક્ષયવર્ત્તિદાહાદિકમ્ । તથા પૂર્વરૂપમપ્યુત્તરરૂપરસગન્ધાદિકમનૈકૈઃ સ્વભાવૈઃ પરિકલિતં કરોતિ । તેષાં ચ સ્વભાવાનામન્યો ઽન્યાભાવાવ્યભિચારાદ્વિરુદ્ધાનાં યોગે પ્રદીપાદિકં ભિદ્યેત । ન ચ ભિદ્યતે ।
(#નિબન્ધ્ 78#)

તન્ન વિરુદ્ધધર્માધ્યાસો ભેદકઃ । તથા બીજસ્યાઙ્કુરં પ્રતિ કારકત્વં ગર્દભાદિકં પ્રત્યકારકત્વમિતિ કારકત્વાકારકત્વે અપિ વિરુદ્ધો ધર્મૌ । ન ચ તદ્યોગે ઽપિ બીજભેદઃ । તદેવમેકત્ર બીજે પ્રદીપે રૂપે ચ વિપક્ષે પરિદૃશ્યમાનઃ શક્તાશક્તત્વાદિર્વિરુદ્ધધર્માધ્યાસો ન ઘટાદેર્ભેદક ઇતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ । ભવતુ તાવદ્ બીજાદીનામનેકકાર્યકારિત્વાદ્ધર્મભૂતાનેકસ્વભાવભેદઃ, તથાપિ કઃ પ્રસ્તાવો વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્ય । સ્વભાવાનાં હ્યન્યોન્યાભાવાવ્યભિચારે ભેદઃ પ્રાપ્તાવસરો ન વિરોધઃ । વિરોધસ્તુ યદ્વિધાને યન્નિષેધો યન્નિષેધે ચ યદ્વિધાનં તયોરેકત્ર ધર્મિણિ પરસ્પરપરિહારસ્થિતતયા સ્યાત્ । તદત્રૈકઃ સ્વભાવઃ સ્વાભાવેન વિરુદ્ધો યુક્તો ભાવાભાવવત્ । ન તુ સ્વભાવાન્તરેણ ઘટત્વવસ્તુત્વવત્ । એવમઙ્કુરાદિકારિત્વં તદકારિત્વેન વિરુદ્ધં ન પુનર્વસ્ત્વન્તરકારિત્વેન । પ્રત્યક્ષવ્યાપારશ્ચાત્ર યથા નાનાધર્મૈરધ્યાસિતં ભાવમભિન્નં વ્યવસ્થાપયતિ તથા તત્કાર્યકારિણં કાર્યાન્તરાકારિણં ચ । તદ્ યદિ પ્રતિયોગિત્વાભાવાદન્યોન્યાભાવાવ્યભિઓચારિણાવપિ સ્વભાવાવવિરુદ્ધૌ તત્કારકત્વાન્યાકારકત્વે વાવિષયભેદાદવિરુદ્ધે તત્ કિમાયાતમેકકાર્યં પ્રતિ શક્તાશક્તત્વયોઃ પરસ્પરપ્રતિયોગિનોર્વિરુદ્ધયોર્ધર્મયીઃ । એતયોરપિ પુનરવિરોધે વિરોધો નામ દત્તજલાઞ્જલિઃ ॥
ભવતુ તર્હ્યેકકાર્યાપેક્ષયૈવ સામર્થ્યાસામર્થ્યયોર્વિરોધઃ । કેવલં યથા તદેવ કાર્યં પ્રતિ ક્વચિદ્દેશે શક્તિર્દેશાન્તરે ચાશક્તિરિતિ દેશભેદાદવિરુદ્ધે શક્ત્યશક્તી તથૈકત્રૈવ કાર્યકાલભેદાદપ્યવિરુદ્ધે । યથા પૂર્વં નિષ્ક્રિયઃ સ્ફટિકઃ સ એવ પશ્ચાત્ સક્રિય ઇતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । ન હિ વયં પરિભાષામાત્રાદેકત્ર કાર્યે દેશભેદાદવિરુદ્ધે શક્ત્યશક્તી બ્રૂમઃ, કિં તુ વિરોધાભાવાત્ । તદ્દેશકાર્યકારિત્વં હિ તદ્દેશકાર્યાકારિત્વેન વિરુદ્ધમ્ । ન પુનર્દેશાન્તરે તત્કાર્યાકારિત્વેનાન્યકાર્યકારિત્વેન વા ॥
યદ્યેવં તત્કાલકાર્યકારિત્વં તત્કાલકાર્યાકારિત્વેન વિરુદ્ધમ્ । ન પુનઃ કાલાન્તરે તત્કાર્યાકારિત્વેનાન્યકાર્યકારિત્વેન વા । તત્કથં કાલભેદે ઽપિ વિરોધ ઇતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । દ્વયોર્હિ ધર્મયોરેકત્ર ધર્મિણ્યનવસ્થિતિનિયમઃ પરસ્પરપરિહારસ્થિતિલક્ષણો વિરોધઃ । સ ચ સાક્ષાત્પરસ્પરપ્રત્યનીકતયા ભાવાભાવવદ્ વા ભવેત્, એકસ્ય વા નિયમેન પ્રમાણાન્તરેણ બાધનાન્નિત્યત્વસત્ત્વવદ્ વા ભવેદિતિ ન કશ્ચિદર્થભેદઃ । તદત્રૈકધર્મિણિ તત્કાલતત્ કાર્યકારિત્વાધારે કાલાન્તરે તત્કાર્યાકારિત્વસ્યાન્યકાર્યકારિત્વસ્ય વા નિયમેન પ્રમાણાન્તરેણ બાધનાદ્વિરોધઃ । તથા હિઓ યત્રૈવ ધર્મિણિ તત્કાલકાર્યકારિત્વમુપલબ્ધં ન તત્રૈવ કાલાન્તરે (#નિબન્ધ્ 79#) તત્કાર્યાકારિત્વમન્યકાર્યકારિત્વં વા બ્રહ્મણાપ્યુપસંહર્તું શક્યતે, યેનાનયોરવિરોધઃ સ્યાત્ । ક્ષણાન્તરે કથિતપ્રસઙ્ગવિપર્યયહેતુભ્યામવશ્યંભાવેન ધર્મિભેદપ્રસાધનાત્ ॥

ન ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદેકત્વસિદ્ધિઃ, તત્પૌરુષસ્ય નિર્મૂલિતત્વાત્ । અત એવ વજ્રો ઽપિ પક્ષકુક્ષૌ નિક્ષિપ્તઃ । કથમસૌ સ્ફટિકો બરાકઃ કાલભેદેનાભેદપ્રસાધનાય દૃષ્ટાન્તીભવિતુમર્હતિ । ન ચૈવં સમાનકાલકાર્યાણાં દેશભેદે ઽપિ ધર્મિભેદો યુક્તો ભેદપ્રસાધકપ્રમાણાભાવાત્ । ઇન્દ્રિયપ્રત્યક્ષેણ નિરસ્તવિભ્રમાશઙ્કેનાભેદપ્રસાધનાચ્ચેતિ ન કાલભેદે ઽપિ શક્ત્યશક્ત્યોર્વિરોધઃ સ્વસમયમાત્રાદપહસ્તયિતું શક્યઃ, સમયપ્રમાણયોરપ્રવૃત્તેરિતિ ॥
તસ્માત્ સર્વત્ર વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસિદ્ધિરેવ ભેદસિદ્ધિઃ ।
વિપ્રતિપન્નં પ્રતિ તુ વિરુદ્ધધર્માધ્યાસાદ્ ભેદવ્યવહારઃ સાધ્યતે ॥
નનુ તથાપિ સત્ત્વમિદમનૈકાન્તિકમેવાસાધારણત્વાત્ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિત્વાદ્ વા । યથા હીદં ક્રમાક્રમનિવૃત્તાવક્ષણિકાન્નિવૃત્તં તથા સાપેક્ષત્વાનપેક્ષત્વયોરેકત્વાનેકત્વયોરપિ વ્યાપકયોર્નિવૃત્તૌ ક્ષણિકાદપિ । તથા હિ ઉપસર્પણપ્રત્યયેન દેવદત્તકરપલ્લવાદિના સહચરો બીજક્ષણઃ પૂર્વસ્માદેવ પુઞ્જાત્ સમર્થો જાતો ઽનપેક્ષ આદ્યાતિશયસ્ય જનક ઇષ્યતે । તત્ર ચ સમાનકુશૂલજન્મસુ બહુષુ બીજસન્તાનેષુ કસ્માત્ કિઞ્ચિદેવ બીજં પરમ્પરયાઙ્કુરોત્પાદાનુગુણમુપજનયતિ વીજક્ષણં નાન્યે બીજક્ષણા ભિન્નસન્તાનાન્તઃ પાતિનઃ । ન હિ ઉપસર્પણપ્રત્યયાત્ પ્રાગેવ તેષાં સમાનાસમાનસન્તાનવર્તિનાં બીજક્ષણાનાં કશ્ચિત્ પરમ્પરાતિશયઃ । અથોપસર્પણપ્રત્યયાત્ પ્રાઙ્ ન તત્સન્તાનવર્તિનો ઽપિ જનયન્તિ, પરમ્પરયાપ્યઙ્કુરોત્પાદાનુગુણં બીજક્ષણં બીજમાત્રજનનાત્ તેષામ્ । કસ્યચિદેવ બીજક્ષણસ્યોપસર્પણ પ્રત્યયસહભુવ આદ્યાતિશયોત્પાદઃ । હન્ત તર્હિ તદભાવે સત્યુત્પન્નો ઽપિ ન જનયેદેવ । તથા ચ કેવલાનાં વ્યભિચારસંભવાદાદ્યાતિશયોત્પાદકમઙ્કુરં વા પ્રતિક્ષિત્યાદીનાં પરસ્પરાપેક્ષાણામેવોત્પાદકત્વમકામેનાપિ સ્વીકર્ત્તવ્યમ્ । અતો ન તાવદનપેક્ષા ક્ષણિકસ્ય સમ્ભવિની । નાપ્યપેક્ષા યુજ્યતે, સમસમયક્ષણયોઃ સવ્યેતરગોવિષાણયોરિવોપકાર્યોપકારકભાવાયોગાત્ ઇતિ નાસિદ્ધઃ પ્રથમો વ્યાપકાભાવઃ । અપિ ચાન્ત્યો બીજક્ષણો ઽનપેક્ષાઙ્કુરાદિકં કુર્વન્ યદિ યેનૈવ રૂપેણાઙ્કુરં કરોતિ તેનૈવ ક્ષિત્યાદિકં તદા ક્ષિત્યાદીનામપ્યઙ્કુરસ્વાભાવ્યાપત્તિરભિન્નકારણત્વાદિતિ ન તાવદેકત્વસંભવઃ ॥
નનુ રૂપાન્તરેણ કરોતિ । તથા હિ બીજસ્યાઙ્કુરં પ્રત્યુપાદાનત્વમ્ । ક્ષિત્યાદિકં તુ પ્રતિ સહકારિત્વમ્ । યદ્યેવં સહકારિત્વોપાદાનત્વે કિમેકં તત્ત્વં નાના વા । (#નિબન્ધ્ 80#) એકં ચેત્ કથં રૂપાન્તરેણ જનકમ્ । નાનાત્વે ત્વનયોર્બીજાદ્ભેદો ઽભેદો વા । ભેદે કથં બીજસ્ય જનકત્વં તાભ્યામેવાઙ્કુરાદીનામુત્પત્તેઃ । અભેદે વા કથં બીજસ્ય ન નાનાત્વં ભિન્નતાદાત્મ્યાત્, એતયોર્વૈકત્વમેકતાદાત્મ્યાત્ ।
યદ્યુચ્યેત ક્ષિત્યાદૌ જનયિતવ્યે તદુપાદાનં પૂર્વમેવ ક્ષિત્યાદિબીજસ્ય રૂપાન્તરમિતિ । ન તર્હિ બીજં તદનપેક્ષં ક્ષિત્યાદીનાં જનકમ્ । તદનપેક્ષત્વે તેષામઙ્કુરાદ્ભેદાનુપપત્તેઃ । ન ચાનુપકારકાણ્યપેક્ષન્ત ઇતિ ત્વયૈવોક્તમ્ । ન ચ ક્ષણસ્યોપકારસંભવો ઽન્યત્ર જનનાત્, તસ્યાભેદ્યત્વાદિત્યનેકત્વમપિ નાસ્તીતિ દ્વિતીયો ઽપિ વ્યાપકાભાવો નાસિદ્ધઃ । તસ્માદસાધારણાનૈકાન્તિકત્વં ગન્ધવત્ત્વવદિતિ ।
યદિ મન્યેતાનુપકારકા અપિ ભવન્તિ સહકારિણો ઽપેક્ષણીયાશ્ચ કાર્યેણાનુવિહિતભાવાભાવાચ્ચ સહકરણાચ્ચ ।
નન્વનેન ક્રમેણાક્ષણિકો ઽપિ ભાવો ઽનુપકારકાનપિ સહકારિણઃ ક્રમવતઃ ક્રમવત્કાર્યેણાનુકૃતાન્વયવ્યતિરેકાનપેક્ષિષ્યતે । કરિષ્યતે ચ ક્રમવત્સહકારિવશઃ ક્રમેણ કાર્યાણીતિ વ્યાપકાનુપલબ્ધેરસિદ્ધેઃ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકમનૈકાન્તિકં સત્ત્વં ક્ષણિકત્વ સિદ્ધાવિતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ । કીદૃશં પુનરપેક્ષાર્થમાદાય ક્ષણિકે સાપેક્ષાનપેક્ષત્વનિવૃત્તિરુચ્યતે । કિં સહકારિણમપેક્ષત ઇતિ સહકારિણાસ્યોપકારઃ કર્ત્તવ્યઃ । અથ પૂર્વાવસ્થિતસ્યૈવ બીજાદેઃ સહકારિણા સહ સંભૂયકરણમ્ । યદ્વા પૂર્વાવસ્થિતસ્યેત્યનપેક્ષ્યમિલિતાવસ્થસ્ય કરણમાત્રમપેક્ષાર્થઃ । અત્ર પ્રથમપક્ષસ્યાસંભવાદનપેક્ષૈવ ક્ષણિકસ્ય, કથમુભયવ્યાવૃત્તિઃ । યદ્યનપેક્ષઃ કિમિત્યુપસર્પણપ્રત્યયાભાવે ઽપિ ન કરોતિ । કરોત્યેવ યદિ સ્યાત્ । સ્વયમસંભવી તુ કથં કરોતુ । અથ તદ્વા તાદૃગ્વાસીદિતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
તતસ્તાદૃક્સ્વભાવસંભવે ઽયકરણં સહકારિણિ નિરપેક્ષતાં ન ક્ષમત ઇતિ ચેત્ । અસંબદ્ધમેતત્, વર્ણસંસ્થાનસામ્યે ઽપ્યકર્તૃંસ્તત્સ્વભાવતાયા વિરહાત્ । સ ચાદ્યાતિશયજનકત્વલક્ષણઃ સ્વભાવવિશેષો ન સમાનાસમાનસન્તાનવર્તિષુ બીજક્ષણેષુ સર્વેષ્વેવ સંભવી । કિં તુ કેષુચિદેવ કર્મકરકરપલ્લવસહચરેષુ ।
નન્વેકત્ર ક્ષેત્રે નિષ્પત્તિલવનાદિપૂર્વકમાનીયૈકત્ર કુશૂલે ક્ષિપ્તાનિ સર્વાણ્યેવ બીજાનિ સાધારણરૂપાણ્યેવ પ્રતીયન્તે । તત્ કુતસ્ત્યો ઽયમેકબીજસંભવી વિશેષો ઽન્યેષામિતિ ચેત્ । ઉચ્યતે । કારણં ખલુ સર્વત્ર કાર્યે દ્વિવિધમ્ - દૃષ્ટમદૃષ્ટં (#નિબન્ધ્ 81#) ચેતિ સર્વાસ્તિકપ્રસિદ્ધમેતત્ । તતઃ પ્રત્યક્ષપરોક્ષસહકારિઅપ્રત્યયસાકલ્યમસર્વવિદા પ્રત્યક્ષતો ન શક્યં પ્રતિપત્તુમ્ । તતો ભવેદપિ કારણસામગ્રીશક્તિભેદાત્તાદૃશઃ સ્વભાવભેદઃ કેષાઞ્ચિદેવ બીજક્ષણાનાં યેન ત એવ બીજક્ષણા આદ્યાતિશયમઙ્કુરં વા પરમ્પરયા જનયેયુઃ । નાન્યે ચ બીજક્ષણાઃ ।
નનુ યેષૂપસર્પણપ્રત્યયસહચરેષુ સ્વકારણશક્તિભેદાદાદ્યાતિશયજનકત્વલક્ષણો વિશેષઃ સંભાવ્યતે સ તત્રાવશ્યમસ્તીતિ કુતો લભ્યમિતિ ચેત્ । અઙ્કુરોત્પાદાદનુમિતાદાદ્યાતિશયલક્ષણાત્ કાર્યાદિતિ બ્રૂમઃ ।કારણાનુપલબ્ધેસ્તર્હિ તદભાવ એવ ભવિષ્યતીતિ ચેત્ । ન । દૃશ્યાદૃશ્યસમુદાયસ્ય કારણસ્યાદર્શને ઽપ્યભાવાસિદ્ધેઃ કારણાનુપલબ્ધેઃ સન્દિગ્ધાસિદ્ધત્વાત્ । તદયમર્થઃ
પાણિસ્પર્શવતઃ ક્ષણસ્ય ન ભિદા ભિન્નાન્યકાલક્ષણાદ્
ભેદો વેતિ મતદ્વયે મિતિબલં યસ્યાસ્ત્વસૌ જિત્વરઃ ।
તત્રૈકસ્ય બલં નિમિત્તવિરહઃ કાર્યાઙ્ગમન્યસ્ય વા
સામગ્રી તુ ન સર્વથેક્ષણસહા કાર્યં તુ માનાનુગમ્ ॥ ઇતિ ॥
તદેવં નોપકારો ઽપેક્ષાર્થ ઇત્યનપેક્ષૈવ ક્ષણિકસ્ય સહકારિષુ નોભયવ્યાવૃતિઃ ॥
અથ સંભૂયકરણમપેક્ષાર્થઃ, તદા યદિ પૂર્વસ્થિતસ્યેતિ વિશેષણાપેક્ષા તદા ક્ષણિકસ્ય નૈવં કદાચિદિત્યનપેક્ષૈવાક્ષીણા ।
અથ પૂર્વસ્થિતસ્યેત્યનપેક્ષ્ય મિલિતાવસ્થિતસ્યૈવ કરણમપેક્ષાર્થસ્તદા સાપેક્ષતૈવ, નાનપેક્ષા । તથા ચ નોભયવ્યાવૃત્તિરિત્યસિદ્ધઃ પ્રથમો વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ । તથૈકત્વાનેકત્વયોરપિ વ્યાપકયોઃ ક્ષણિકાદ્ વ્યાવૃત્તિરસિદ્ધા । તત્તદ્વ્યાવૃત્તિભેદમાશ્રિત્યોપાદાનત્વાદિકાલ્પનિકસ્વભાવભેદે ઽપિ પરમાર્થત એકેનૈવ સ્વરૂપેણાનેકકાર્યનિષ્પાદનાદુભયવ્યાવૃત્તેરભાવાત્ ।

યચ્ચ બીજસ્યૈકેનૈવ સ્વભાવેન કારકત્વે ક્ષિત્યાદીનામઙ્કુરસ્વાભાવ્યાપત્તિરન્યથા કારણાભેદે ઽપિ કાર્યભેદે ઽપિ કાર્યસ્યાહેતુકત્વપ્રસઙ્ગાદિત્યુક્તમ્ તદસઙ્ગતમ્ । કારણૈકત્વસ્ય કાર્યભેદસ્ય ચ પટુનેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષેણ પ્રસાધનાત્ । એકકારણજન્યત્વૈકત્વયોર્વ્યાપ્તેઃ પ્રતિહતત્વાત્ । પ્રસઙ્ગસ્યાનુપદત્વાત્ ।
યચ્ચ કારણાભેદે કાર્યાભેદ ઇત્યુક્તં તત્ર સામગ્રીસ્વરૂપં કારણમભિપ્રેતમ્ । સામગ્રીસજાતીયત્વે ન કાર્યવિજાતીયતેત્યર્થઃ । ન પુનઃ સામગ્રીમધ્યગતેનૈકેનાનેકં કાર્યં ન કર્તવ્યં નામ, એકસ્માદનેકોત્પત્તેઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાત્ । ન ચૈવં પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ કાલભેદે ઽપ્યભેદસિદ્ધિરિત્યુક્તપ્રાયમ્ । ન ચેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષં ભિન્નદેશં સપ્રતિઘં (#નિબન્ધ્ 82#) દૃશ્યમર્થદ્વયમેકમેવોપલમ્ભયતીતિ ક્વચિદુપલબ્ધમ્ યેન તત્રાપિ ભેદે શઙ્કા સ્યાત્ । શઙ્કાયાં વા પટુપ્રત્યક્ષસ્યાપ્યપલાપે સર્વપ્રમાણોચ્છેદપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
નાપિ સત્ત્વહેતોઃ સન્દિગ્ધવ્યતિરેકિત્વમ્, ક્ષિત્યાદેર્દ્રવ્યાન્તરસ્ય બીજસ્વભાવત્વેનાસ્માભિરસ્વીકૃતત્વાત્ । અનુપકારિણ્યપેક્ષાયાઃ પ્રત્યાખ્યાતત્વાત્ વ્યાપકાનુપલમ્ભસ્યાસિદ્ધત્વાયોગાત્ ।
તદેતૌ દ્વાવપિ વ્યાપકાનુપલમ્ભાવસિદ્ધૌ ન ક્ષણિકાત્ સત્ત્વં નિવર્તયત ઇતિ નાયમસાધારણો હેતુઃ ॥
અપિ ચ વિદ્યમાનો ભાવઃ સાધ્યેતરયોરનિશ્ચિતાન્વયવ્યતિરેકો ગન્ધવત્તાદિવદસાધારણો યુક્તઃ । પ્રકૃતવ્યાપકાનુપલમ્ભાચ્ચ સર્વથાર્થક્રિયૈવાસતી ઉભાભ્યાં વાદિભ્યામુભયસ્માદ્વિનિવર્તિતત્વેન નિરાશ્રયત્વાત્ ।
તત્ કથમસાધારણાનૈકાન્તિકો ભવિષ્યતીત્યલં પ્રલાપિનિ નિર્બન્ધેન ।
તદેવં શક્તસ્ય ક્ષેપાયોગાત્ સમર્થવ્યવહારગોચરત્વં જનનેન વ્યાપ્તમિતિ પ્રસઙ્ગવિપર્યયયોઃ સત્વે હેતોરપિ નાનૈકાન્તિકત્વમ્ । અતઃ ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિરિતિસ્થિતમ્ ॥
ઇતિ સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તે ઽન્વયરૂપવ્યાપ્ત્યા
ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિઃ સમાપ્તા ॥
કૃતિરિયં મહાપણ્ડિતરત્નકીર્તિપાદાનામિતિ ॥
(#નિબન્ધ્ 83#)
॥ 5 ॥
॥ ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિઃ ॥
॥ વ્યતિરેકાત્મિકા ॥
॥ નમસ્તારાયૈ ॥
વ્યતિરેકાત્મિકા વ્યાપ્તિરાક્ષિપ્તાન્વયરૂપિણી ।
વૈધર્મ્યવતિ દૃષ્ટાન્તે સત્ત્વહેતોરિહોચ્યતે ॥
યત્ સત્ તત્ ક્ષણિકમ્ । યથા ઘટઃ । સન્તશ્ચામી વિવાદાસ્પદીભૂતાઃ પદાર્થા ઇતિ સ્વભાવહેતુઃ ।
ન તાવદસ્યાસિદ્ધિઃ સંભવતિ, યથાયોગં પ્રત્યક્ષાનુમાનપ્રમાણપ્રતીતે ધર્મિણિ સત્ત્વશબ્દેનાભિપ્રેતસ્યાર્થક્રિયાકારિત્વલક્ષણસ્ય સાધનસ્ય પ્રમાણસમધિગતત્વાત્ ।
ન ચ વિરુદ્ધાનૈકાન્તિકતે, વ્યાપકાનુપલમ્ભાત્મના વિપર્યયે બાધકપ્રમાણેન વ્યાપ્તેઃ પ્રસાધનાત્ । યસ્ય ક્રમાક્રમૌ ન વિદ્યેતે ન તસ્યાર્થક્રિયાસામર્થ્યમ્ । યથા શશવિષાણસ્ય । ન વિદ્યેતે ચાક્ષણિકસ્ય ક્રમાક્રમાવિતિ વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ । ન તાવદયમસિદ્ધો હેતુઃ, અક્ષણિકે ધર્મિણિ ક્રમાક્રમસદ્ભાવાયોગાત્ । તથા હિ પ્રાપ્તાપરકાલયોરેકત્વે નિત્યત્વમ્ । તસ્ય ક્રમાક્રમયોગે ક્ષણદ્વયે ઽપ્યવશ્યં ભેદઃ । ભેદાભેદયોશ્ચ પરસ્પરવિરોધાત્ કુતો ઽક્ષણિકે ક્રમાક્રમસંભવઃ । ક્ષણદ્વયે ઽપિ ભેદે ક્રમાક્રમયોગઃ । અભેદે હિ પ્રથમ એવ ક્ષણે શક્તત્વાદ્ ભાવિનો ઽપિ કાર્યસ્ય કરણપ્રસઙ્ગે કથં કાર્યાન્તરકરણે ક્રમાન્તરાવકાશઃ । ન ચાક્ષણિકસ્યાક્રમેણૈવ સકલસ્વકાર્યં કૃત્વા સ્વાસ્થ્યમ્ । ક્ષણાન્તરે ઽપિ શક્તત્વાત્ પુનસ્તત્કાર્યકરણપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદક્ષણિકમિતિ પૂર્વાપરકાલયોરભેદઃ । ક્રમાક્રમયોગ ઇતિ પૂર્વાપરકાલયોર્ભેદઃ । અનયોશ્ચ પરસ્પરપરિહારસ્થિતિલક્ષણો વિરોધઃ ।