નવસાહસાઙ્કચરિત · અધ્યાય 8

સાપદે ઽથ ભુજગેન્દ્રકન્યકા ખે પયોદપતલૈસ્ તિરોહિતે
નર્મદાપુલિનપલ્લવસ્થિતા હંસપઙ્ક્તિર્ ઇવ કમ્પમ્ આદદે ॥

સ્પર્ધયેવ નિચયઃ પયોમુચાં તારમન્દ્રમ્ અનદદ્ યથા યથા
સા નરેન્દ્રતિલકં તમ્ ઐક્ષત મુગ્ધલોલનયના તથા તથા ॥

ઉલ્લસન્ નવપયોધરાલસાં દ્યાં ચ તાં ચ સુમુખીં વિલોકયન્
ભૂપતિઃ સ નિતરામ્ અભૂદ્ વશો વિસ્મયસ્ય ચ મનોભવસ્ય ચ ॥

વામનત્વમ્ અલિનત્વમ્ અત્યજન્ વ્યઞ્જિતક્રમ ઇવ ત્રિવિક્રમઃ
ક્રામતિ સ્મ સહસૈવ મેઘભૂર્ અન્ધકારનિકરો ઽથ રોદસી ॥

નેત્રરોધિનિ તયોર્ ન કેવલં મૂર્ચ્છિતે તમસિ વૈશસં હૃદિ
યાવદ્ આસ્યવિગલદ્બિસાઙ્કુરે ચક્રવાકમિથુને ઽપ્ય્ અજૃમ્ભત ॥

કર્ણભૂષણમણિપ્રભાલવૈસ્ તોકલક્ષિતકપોલપત્રયા
કૃષ્યમાણનયનો ઽથ પિપ્રિયે પન્નગેન્દ્રસુતયા તયા નૃપઃ ॥

તેજસિ સ્ફુરતિ તાડિતે મુહુર્ બિભ્યતી કનકભઙ્ગપિઙ્ગલે
તં હૃદિસ્થિતમ્ ઇવેશમ્ ઈક્ષિતું સાપિ મીલિતવિલોચનાભવત્ ॥

એષ તે ન ઘટતે મનોરથઃ પાર્થિવાહિપતિકન્યકાં પ્રતિ
ગચ્છ વિન્ધ્યવિપિનાન્તદૃષ્ટયા વઞ્ચિતો ઽસિ મૃગતૃષ્ણયૈતયા ॥

સાહસોદધિવિલોડને સ્વયં યો ઽંસમ્ અંસલતયાર્પયિષ્યતિ
શ્રીર્ ઇવોરસિ મુરદ્વિષઃ પદં તસ્ય નિશ્ચિતમ્ ઇયં વિધાસ્યતિ ॥

પશ્ય પશ્ય ચપલેયમ્ અન્તિકાત્ નીયતે તવ યથોચિતં કુરુ
એવમ્ એવ યદ્ ઇયં ન લભ્યતે જાનકીવ જનકપ્રતિજ્ઞયા ॥

કન્યકાસિ કિમ્ ઇદં શશિપ્રભે યુક્તમ્ એહિ પિતુર્ અન્તિકં વ્રજ
ઇત્ય્ અવિગ્રહવતી નભસ્તલાત્ ઉલ્લલાસ સહસા સરસ્વતી ॥

તાં નિશમ્ય સ નિકામવિસ્મિતઃ સાચિકાર્મુકલતામ્ અલોકત
ઇન્દુમૌલિગલકન્દલાસિતં તત્ક્ષણાચ્ ચ તિમિરં ન્યવર્તત ॥

સાચિરાંશુતપનીયમેખલા શક્રચાપમણિકુણ્ડલા તતઃ
ક્વાપિ મુદ્રિતમયૂરતાણ્ડવા સંહતિર્ જલમુચાં તિરોદધે ॥

સા પુરાતનપથેન પાવની સોમસૂતિર્ અપિ નિમ્નગા વહત્
સ્વાદુનિર્મલરસોર્મિનિર્ભરા ભારતીવ મસૃણં મહાકવેઃ ॥

અપ્ય્ અપાકૃતરયઃ સ નર્મદા વીચિલાસ્યરચનાકુતૂહલી
આવવૌ શબરરાજયોષિતાં નર્તિતાલકલતઃ સમીરણઃ ॥

ઇત્ય્ અકાલજલદાદિવૈકૃતે કેન ચિદ્ વિરચિતે ગતે શમમ્
ભૂપતેઃ શશિમુખી સખીયુતા નેત્રનિર્વિષયતામ્ અવાપ સા ॥

ક્વાપિ નૂનમ્ અપહૃત્ય તન્મનો નાગરાજદુહિતા જગામ સા
ઉત્પલસ્ય સરસં લસત્સ્પૃહા ચક્રવાકવનિતેવ કેસરમ્ ॥

અગ્રતઃ કૃતપયોધરશ્રિયા ધૌતતપ્તતપનીયકાન્તયા
વિદ્યુતેવ સદૃશા તયાકુલઃ સ અભવજ્ ઝટિતિ દૃષ્ટનષ્ટયા ॥

સા પુરો મમ હૃતેતિ લજ્જયા ચિન્તયા કિમ્ ઇવ સા ચરેદ્ ઇતિ
સા પુનો ન સુલભેત્ય્ અસૌ શુચા તપ્યતે સ્મ તિસૃભિઃ ક્ષિતીશ્વરઃ ॥

તસ્ય તાપજનનેન માનસં તેન બાલવિરહેણ વિવ્યથે
કેતકચ્છદકદર્થને પરં યત્ કણો ઽપિ શિશિરઃ પ્રગલ્ભતે ॥

જિત્વરં જગતિ પુષ્પકેતુના તદ્વિકૃષ્ય તરસા શરાસનમ્
તાડ્યતે સ્મ હૃદયે પતતૃઇણા સો ઽથ માલવકુરઙ્ગલાઞ્છનઃ ॥

લજ્જયા વલિતકણ્ઠકન્દલં લોચનાઞ્ચલમિલદ્વતંસકમ્
તસ્ય વર્તિતમ્ ઇવાભવત્ તદા તત્ પ્રિયાવદનમ્ ઉન્નસં હૃદિ ॥

મ્લાનિમ્ આપ સસ્ તયા વિના નૃપસ્ તત્ર પન્નગપતેસ્ તનૂજયા
સ્વાં રુચિં ન હિ કદા ચિદ્ અશ્નુતે શર્વરીવિરહધૂસરઃ શશી ॥

પાણ્ડુપક્ષ્મલદૃશઃ પરિચ્યુતં સો ઽથ માલ્યશકલં વ્યલોકત
તાદૃશિ વ્યતિકરે વિનિર્ગતં હાસલેશમ્ ઇવ પુષ્પધન્વનઃ ॥

શંસદુજ્જ્વલકપોલસંગતં કુઙ્કુમેન દલકોટિચુમ્બિના
સમ્ભ્રમેણ ગલિતં નતભ્રુવઃ કર્ણતામરસમ્ આદદે ઽથ સ ॥

કાર્મુકે સતિ શરેષુ સત્સ્વ્ અપિ પ્રેયસી તવ હૃતાન્તિકાદ્ ઇતિ
તેન સૌરભહૃતાલિનિઃસ્વનૈર્ વાચ્યતેવ નૃપતેર્ વ્યધીયત ॥

કોષ્ણનિઃશ્વસિતવેપિતચ્છદં તન્નિવેશ્ય વદને સઃ સાદરઃ
અર્ધનિમીલિતલોચનોત્પલઃ પુસ્તકલ્પિત ઇવાભવત્ ક્ષણમ્ ॥

નર્મદોર્મિલુલિતે તદંશુકે પલ્લવાલિખિતહંસહારિણિ
આહૃતસ્તનવિલેપને દૃશા સો ઽકૃતપ્રણયમ્ ઇન્દુપાણ્ડુનિ ॥

મા વિષીદ નવસાહસાઙ્ક, તે કાન્તયા ગતમ્ અનેન વર્ત્મના
પશ્ય તત્પદમ્ ઇતીવ રેવયા તસ્ય સારસરુતૈર્ અસૂચ્યત ॥

કિં નિમગ્નમ્ ઇહ બાલયા તયા ભીતયા ભુજગરાજકન્યયા
નૈવમ્ અત્ર નિયતં રસાતલે વિદ્યતે વિવરમ્ ઇત્યતર્કયત્ ॥

સો ઽતિમાત્રગહને ઽપિ રંહસા પાર્થિવઃ પતિતુમ્ ઐચ્છદ્ અમ્ભસિ
જીવિતં તૃણમ્ ઇવાવજાનતે સાહસવ્યસનિનો ઽપિ તાદૃશાઃ ॥

તત્ સમીહિતમ્ અવન્તિવાસવસ્ તસ્ય નાવદદ્ ઉપાન્તવર્તિનઃ
એષ વિઘ્નમ્ ઇહ સાહસોત્સવે કલ્પયિષ્યતિ મમેતિ શઙ્કિતઃ ॥

ઉજ્ઝતિ સ્મ સઃ શનૈઃ સમુચ્છ્વસન્ પલ્લવાસનમ્ ઉપાસ્ય શાસનઃ
અગ્રહીચ્ ચ સશરં કરેણ તદ્ વ્યક્તરાજકકુદેન કાર્મુકમ્ ॥

પન્નગેન્દ્રદુહિતુઃ કરેણ યઃ સખ્યમ્ આપદ્ અરવિન્દબન્ધુના
અર્પિતં પ્રણયિના તમ્ અપ્ય્ અસૌ સાયકં કનકપુઙ્ખમ્ આદદે ॥

સુભ્રુવઃ સ્મરવિલાસદેશિકં તં શશંસ સઃ શરમ્ પતત્રિષુ
પીતશીતકરમૂર્તિતાનવં ભાનુમાન્ ઇવ મયૂખમ્ અંશુષુ ॥

વ્યક્તતચ્ચરણલક્ષ્મણા તતઃ સ્રસ્તકેશકુસુમાકુલાલિના
મેઘસિક્તસિકતેનવર્ત્મના નર્મદાજલસમીપમ્ આપ સ ॥

એષ જાતુ ન વિકત્થતે ક્વ ચિલ્ લક્ષ્યતે ઽસ્ય ફલતઃ સદા ક્રિયા
તત્ કરિષ્યતિ કિમ્ અત્ર સાહસં ચેતસીતિ વિદધે રમાઙ્ગદઃ ॥

અક્ષિપત્ તટશિલાવિટઙ્કતઃ પાર્થિવઃ સ્વમ્ અથ નર્મદામ્ભસિ
વારિધેઃ પયસિ વિશ્વદીપકઃ સાયમદ્રિશિખરાદ્ ઇવાર્યમા ॥

તત્ર મીનમકરાકુલે પતન્ આસસાદ સ વિલાસમ્ ઇશ્વરઃ
યામુનામ્ભસિ નિપાતિનઃ પુરા ગોપતામ્ ઉપાગતસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ ॥

અમ્ભસસ્ તદવપાતતાડિતાદ્ ઊર્ધ્વમ્ એત્ય નિપતત્સુ બિન્દુષુ
સાહસેન પરિતોષિતૈઃ સુરૈર્ મૌક્તિકાર્ઘ ઇવ તસ્ય ચિક્ષિપે ॥

કિં ચિદ્ અન્તરિતમૂર્તિભિઃ ક્ષણાદ્ અન્વગચ્છદ્ અથ તં રમાઙ્ગદઃ
યેન યાત્ય્ અરુણસારથિઃ પથા વાસરસ્ તમ્ અવલમ્બતે ન કિમ્ ? ॥

કસ્ તુલાગ્રમ્ અધિરોપ્ય જીવિતં સ્વામિનં ત્વમ્ ઇવ સેવતામ્ ઇતિ
તસ્ય હંસનિનાદેન વલ્ગુના સાધુવાદમ્ ઇવ નર્મદા દદૌ ॥

તૌ મુહુર્ જલચરૈર્ અદૃશ્યતામ્ અગ્રતશ્ ચકિતમ્ ઉક્તવર્ત્મભિઃ
ધ્વાન્તસન્તતિભિદે રસાતલં પ્રસ્તિતૌ રવિનિશાકરાવ્ ઇવ ॥

આશ્રયત્ય્ અવનિમેઘવાહને વારિગર્ભમ્ અભિતો ગરીયસિ
પ્રાપ મેકલસુતા સમાનતામ્ અન્તરાહિતનિધાનયા ભુવા ॥

ઉજ્ઝિતા ઝટિતિ કાર્યગૌરવાદ્ ઈશ્વરેણ રુરુચે ન મેદિની
સોદ્યમેન પુનો ઽપ્ય્ અવૈષ્યતા ભાનુનેવ પદવી પયોમુચામ્ ॥

આપપાત સરમાઙ્ગદઃ ક્ષણાત્ સર્વતઃ સસ્ તમસાવિલે બિલે
ગૂઢમત્સરવિષે વિશેષવાન્ દુર્જનસ્ય મનસીવ સદ્ગુણઃ ॥

યદ્ બભૂવ પુરતો ઽસ્ય ભૂપતેર્ એકકુણ્ડલપટાસિતં તમઃ
તસ્ય તદ્દિનકરાંશુભાસુરૈર્ મૌલિરત્નકિરણૈર્ અભજ્યત ॥

સન્દ્રહેમરજસા મહૌજસામ્ અગ્રણીર્ અગરુધૂપગન્ધિના
સો ઽથ તેન બિલવર્ત્મના શનૈઃ ક્રોશમાત્રમ્ અગમન્ નરેશ્વરઃ ॥

લગ્નસાન્દ્રગજશોણિતચ્છટૈઃ શૌર્યપાવકશિખાઙ્કુરૈર્ ઇવ
કેસરૈર્ અતિકરાલકન્ધરો માર્ગમ્ અસ્ય રુરુધે ઽથ કેસરી ॥

મુક્તઘર્ઘરરવઃ સ રંહસા તં વિશામધિપમ્ અભ્યધાવત
વ્યાત્તદીર્ઘદશનાસ્યકન્દરઃ પૂર્ણમ્ ઇન્દુમ્ ઇવ સિંહિકાસુતઃ ॥

અર્ધચન્દ્રમ્ અથ તજ્જિઘાંસયા સંદધે ધનુષિ યાવદ્ ઈશ્વરઃ
તાવદ્ અસ્ફુટિતકોરકં પુરો બાલકુન્દવિટપં તમ્ ઐક્ષત ॥

બિભ્રતો વિકટદંષ્ટ્રમ્ આનનં કાલમેઘશકલાસિતત્વિષઃ
આયતો ઽભિમુખમ્ ઈર્ષ્યયા જવાત્ તેન વર્ત્મ મુમુચે ન પોત્રિણઃ ॥

કિં ચિદ્ અસ્ય પુરતો ઽથ ગચ્છતઃ કર્ણતાલવિધુતાલિપઙ્ક્તિના
રુદ્ધ્યતે સ્મ સમદેન પદ્ધતિર્ દીર્ઘદન્તમુસલેન દન્તિના ॥

મન્દ્રકણ્ઠનિનદો ઽતિવેગવાન્ ઊર્ધ્વવાલધિર્ ઉદગ્રલોચનઃ
કુણ્ડલીકૃતકરસ્ તમ્ અભ્યગાત્ સઃ ક્રુધા નિભૃતકર્ણપલ્લવઃ ॥

યાવદ્ અઙ્કુરિતમત્સરો ઽભવત્ તસ્ય સંમુખમ્ અધિજ્યકાર્મુકઃ
તાવદ્ ઐક્ષત ન સઃ ક્વ ચિદ્ દ્વિપં રાજગન્ધમદગન્ધકેસરી (\એદ્ એમેન્દ્સ્ ? ગન્ધમદ તો ગન્ધવહ) ॥

ઉત્પતન્ નિપતદ્ અગ્રતો મુહુર્ મુઞ્ચદ્ અટ્ટહસિતં સહાર્ચિષા
કેવલં કપિલકુન્તલં શિરઃ પશ્યતો ઽસ્ય ન ચમત્કૃતં મનઃ ॥

એવમાદિ યદ્ અભૂન્ મહીપતેર્ અદ્ભુતં પથિ બિભીષિકાવહમ્
તદ્ બિભેદ નિજસત્ત્વસમ્પદા તિગ્મદીધિતિર્ ઇવ ત્વિષા તમઃ ॥

તાં દદર્શ સરિતં સુદુસ્તરામ્ અગ્રતો ઽથ બિલકલ્પવિન્ નૃપઃ
સ્પર્શતઃ કિલ યદમ્ભસાં ઝટિત્ય્ અશ્મભાવમ્ ઉપયાન્ત્ય્ અસૂરયઃ ॥

મારુતૈર્ અપરપારનુન્નયા પ્રાંશુ વંશલતયા સઃ સાનુગઃ
તામ્ અલઙ્ઘયદ્ અથોપગૂઢયા જન્મભીતિમ્ ઇવ યોગવિદ્યયા ॥

પ્રસ્થિતસ્ તદ્ અનુ સોદ્યમં પુરઃ સ અથ સાહસવતાં પુરઃસરઃ
નિર્મિતં મણિમયૂખપલ્લવૈર્ બાલમ્ આતપમ્ ઇવ વ્યલોકત ॥

ઇન્દ્રનીલકપિશીર્ષકં તતઃ સ અભિતઃ સ્ફટિકસાલમ્ ઐક્ષત
સાવશેષજલનીલકોટિભિઃ શારદૈર્ ઘટિતમ્ અમ્બુદૈર્ ઇવ ॥

ઉત્પતાકમણિતોરણાઙ્કિતં મણ્દિતં કનકપલ્લવસ્રજા
કિં ચ કાઞ્ચનકપાટસંપુટં તત્ર ગોપુરમ્ અપશ્યદ્ ઈશ્વરઃ ॥

વિસ્મયેન વિષયીકૃતઃ પુરં તેન સ અવિશદ્ અવન્તિવાસવઃ
નિર્વૃતૈઃ પદમ્ ઇવોજ્ઝિતાવનિઃ સૂર્યમણ્ડલપથેન યોગવાન્ ॥

તત્ર વૈદ્રુમગવાક્ષમ્ ઉચ્છ્રિતં હેમહર્મ્યમ્ અવલોકતે સ્મ સ
મેરુશૃઙ્ગમ્ ઇવ ધાતુતામ્રયા સન્ધ્યયા કૃતપદં ક્વ ચિત્ ક્વ ચિત્ ॥

અગ્રતઃ સશ્ ચ યશોભટો ઽવિશત્ સો ઽથ કૌતુકહૃતસ્ તદઙ્ગણમ્
ઇન્દ્રનીલમણિકાન્તિમેચકં વ્યોમ સારુણ ઇવોષ્ણદીધિતિઃ ॥

પદ્મરાગરચિતાલવાલકા વેદિકામણિવિટઙ્કવિસ્તૃતા
તેન તત્ર દદૃશે કુતૂહલાદ્ અન્તિકે કનકમાધવીલતા ॥

તત્તલે સ્થિતિમ્ ઉપેયુષા શમાત્ તેન કા ચિદ્ અબલા વ્યલોકત
નિર્ગતા ઝટિતિ હેમવેશ્મતઃ શ્રીઃ સુવર્ણકમલોદરાદ્ ઇવ ॥

અંશુકેન શરદિન્દુબન્ધુના ત્યાગિતેવ યશસાવભાસિતા
કાન્તિમત્યધરનીલવાસસા યામુનેન પયસેવ જાહ્નવી ॥

બન્ધુજીવકુમુદછવી મુખે બિભ્રતીવ કુરુવિન્દકુણ્ડલે
શર્વરીવ સિતપક્ષપર્વણઃ શીતદીધિતિપતઙ્ગમણ્ડલે ॥

શોભિતા કિમ્ અપિ હારલેખયા ભિન્નખેલલોલયોરસિ
તત્ક્ષણસ્ફુટિતકુન્દશુદ્ધયા ગન્ધવાહપદવીવ ગઙ્ગયા ॥

આનનેન લલિતાક્ષિપક્ષ્મણા નિર્યદુજ્જ્વલકપોલકાન્તિના
કુર્વતીવ ફણિલોકમ્ અઙ્કિતં યામિનીતિલકબિન્દુનેન્દુના ॥

પુષ્પદામ દધતી સષટ્પદં દક્ષિણેન શશિપાણ્ડુપાણિના
સાક્ષતં સદધિદૂર્વયાઞ્ચિતં હેમપાત્રમ્ ઇતરેણ બિભ્રતી ॥

તન્નિરીક્ષણસવિસ્મયં તતઃ પાર્થિવં જનિતકૌતુકઃ શુકઃ
ઇત્ય્ ઉવાચ મણિપઞ્જરે સ્થિતો બાલચૂતવિટપાવલમ્બિનિ ॥

સત્ક્રિયાં રચયિતું તવાતિથેર્ નર્મદા ભગવ્તીયમ્ ઉદ્યતા
શ્લાઘનીયચરિતો જગત્ત્રયે કસ્ય નાસિ બહુમાનભાજનમ્ ॥

દેવ પન્નગવધૂભિર્ ઉજ્જ્વલં વલ્લકીકલરવં પ્રિયૈઃ સહ
મલ્લિકાધવલમ્ અત્ર ગીયતે કેલિરત્નભવનેષુ તે યશઃ ॥

દુર્મના નૃપ, પથામુના ગતા સા વિલાસવસતિઃ શશિપ્રભા
તત્સખીજનકથાન્વયશ્રુતેર્ યુષ્મદ્ આગમનમ્ ઊહિતં મયા ॥

દુર્લભો ઽયમ્ અતિથિર્ મમાપિ તદ્ ગુહ્યતામ્ ઉચિતયા સપર્યયા
પાર્થિવો હિ નવસાહસાઙ્ક ઇત્ય્ એષ સીયકનરેન્દ્રનન્દનઃ ॥

પેશલોક્તિનિપુણસ્ય પક્ષિણસ્ તસ્ય ગામ્ ઇતિ નિશમ્ય સસ્મિતઃ
તામ્ અથ પ્રણમતિ સ્મ નિમ્નગામ્ ઇન્દુસૂતિમ્ અવનીન્દુર્ આદૃતઃ ॥

કારિતાસનપરિગ્રહે પુરો ભૂપતાવ્ અપચિતિં વિધાય સા
આસ્ત મૌક્તિકશિલાતલે તતશ્ ચેતસીવ સુકવેઃ સરસ્વતી ॥

સ્થિત્વાથ કિં ચિત્ તમ્ અવન્તિનાથમ્ અપૃચ્છદ્ અચ્છન્નકુતૂહલા સા
નિવેદ્યતાં માનવદેવ કસ્માદ્ અલઙ્કૃતા ભૂમિર્ ઇયં ત્વયેતિ ॥

તસ્યૈ શશંસ નિજમ્ આ મૃગયાવિહારાદ્ વૃત્તાન્તમ્ અન્તવિરસં સ વિશુદ્ધવૃત્તિઃ
કાન્તાસ્મૃતિપ્રસભકણ્ટકિતાઙ્ગજાત લજ્જાવનમ્રવદનો નવસાહસાઙ્કઃ ॥