નવસાહસાઙ્કચરિત · અધ્યાય 13

તતસ્ તથા પઞ્ચશરપ્રતારિતઃ સજૃમ્ભમ્ ઉન્મીલયતિ સ્મ લોચને
કૃતાઙ્ગુલિશ્લેષવિવર્તિતોલ્લસત્ ભુજાંસસમ્પીડિતકુણ્ડલો નૃપઃ ॥

સઃ સઙ્ગતં યન્ મૃગશાવચક્ષુષઃ શ્રમાપ્તનિદ્રઃ સ્ફુટમ્ અન્વભૂદ્ ઇવ
ઝટિત્ય્ અભૂજ્ જાગ્રદવસ્થયાસ્ય તત્ પુરાતનાલેખ્યમ્ ઇવાસ્ફુટં હૃદિ ॥

કુચાઙ્ગરાગઃ કૃશમધ્યયા તયા મયિ ધ્રુવં સઙ્ક્રમિતો ભવેદ્ ઇતિ
શનૈઃ સ નિદ્રાકલુષેણ ચક્ષુષા પરામમર્શાઙ્ગમ્ અનઙ્ગમોહિતઃ ॥

અપાસ્ય વામેતરકર્ણભૂષણં તથા શરૈર્ એનમ્ અવાકિરત્ સ્મરઃ
યથાસ્ય ધૈર્યં ગલતિ સ્મ માનસાત્ સવિક્રિયં શુક્તિપુટાદ્ ઇવ ઉદકમ્ ॥

દૃશં વિષાદસ્તિમિતામ્ ઉપાન્તગે નિવેશ્ય તેનાથ નિશશ્વસે
યથા મુહુઃ શ્યામલતાં જગાહિરે વિતાનમુક્તાફલજાલકસ્રજઃ ॥

કયા નુ સારઙ્ગદૃશાસિ કારિતઃ કપોલપત્રાવલિકલ્પનશ્રમમ્
તમ્ ઇત્ય્ અવોચત્ પરિહાસવાન્ અથો(?) રમાઙ્ગદઃ કિંચિદ્ ઇવ શ્લથાઙ્ગદમ્ ॥

તતઃ સ મુક્તાસિતમ્ આદધત્ સ્મિતં જિતપ્રવાલત્વિષિ દન્તવાસસિ
શશંસ તસ્મૈ ભુજગેન્દ્રકન્યકા સમાગમં સ્વપ્નજમ્ અબ્જલોચનઃ ॥

તદાશ્રયૈવાનુચરેણ વર્ધિતા કથાસુધેવાસ્ય તતો વિલાસિનઃ
અભૂત્ પરં મન્મથતાપશાન્તયે ન પદ્મિનીપત્રમરુન્ ન ચન્દનમ્ ॥

અજાયતાન્તઃકરણેન તામ્યતા ન હેમપદ્માહરણાય સત્વરમ્
ભુજઃ સદા રક્ષણદીક્ષિતઃ ક્ષિતેર્ અમન્દમ્ અસ્પન્દત ચાસ્ય દક્ષિણઃ ॥

તતઃ પિનદ્ધોજ્જ્વલહેમવલ્કલં વહન્તમ્ અંસાર્ધવિલમ્બિનીર્ જટાઃ
સનાથવામેતરપાણિપઙ્કજં પરિસ્ફુરન્ત્યા સ્ફટિકાક્ષમાલયા ॥

વિશાલનેત્રાભરણૈર્ અનુદ્રુતં સદૈવ દર્ભાઙ્કુરલાલિતૈર્ મૃગૈઃ
સશિષ્યમ્ અભ્યાગતમ્ અઙ્ગનાન્તિકે વિશામ્પતિર્ વઙ્કુમહર્ષિમ્ ઐક્ષત ॥

વિમુક્તપર્યઙ્કતલઃ સસંભ્રમં નિરીક્ષ્ય સદ્યો મણિમન્દિરાદ્ બહિઃ
કિરીટરત્નદ્યુતિદીપ્તભૂતલં પ્રણામમ્ અસ્મૈ સશ્ ચકાર સાદરમ્ ॥

તતઃ કૃતાશીર્ મણિવેદિકાસ્તૃતે મુનિર્ ન્યષીદત્ સકુરઙ્ગચર્મણિ
સશ્ ચાસનત્વં તદનુજ્ઞયાનયન્ નૃપચન્દ્રાશ્ ચન્દ્રમણેઃ શિલાતલમ્ ॥

અપિ શ્રમેણાયતમાર્ગજન્મના તનુર્ મહારાજ તવેયમ્ ઉજ્ઝિતા
મુનિઃ પ્રહર્ષેણ કૃતાર્હણસ્ તદા સ રાજચૂડામણિમ્ ઇત્ય્ અપૃચ્છત ॥

અથાદધદ્ વક્ત્ર ઇવામ્શુકાઞ્ચલં તુષારપાણ્ડુપ્રસૃતૈર્ દ્વિજાંશુભિઃ
અકૃત્રિમપ્રશ્રયપેશલં વચઃ સ ભૂપતિર્ વક્તુમ્ ઇતિ પ્રચક્રમે ॥

અમી સહન્તે મમ તાત ન શ્રમં પ્રણામલગ્નાસ્ તવ પાદપાંસવઃ
કિયચ્ ચિરં ચન્દ્રમરીચિચુમ્બિતે પદં નિધત્તે કુમુદે દિનક્લમઃ ॥

નૃલોકપાતાલતલાશ્રયે મિથઃ કથાનુબન્ધે શિથિલીભવત્ય્ અથ
પર્યાણપર્યુત્સુકમાનસો મુનિઃ સ યાવદ્ આપ્રષ્ટુમ્ ઇયેષ પાર્થિવઃ ॥

અનેન તાવદ્ દદૃશે પુરઃસ્થિતો વિશાલલાઙ્ગૂલલતો વલીમુખઃ
અધઃસ્થલીનિર્ગતજહ્નુકન્યકો હિમોજ્જ્વલઃ પાદ ઇવામ્બિકાગુરોઃ ॥

કરેણ બિભ્રન્મધુમત્તકેરલી કપોલવત્પાટલકાન્તિ દાડિમમ્
અહર્મુખાકૃષ્ટપતઙ્ગમણ્ડલઃ ફલાશયા બાલ ઇવાઞ્જનીસુતઃ ॥

દ્વયોર્ ઇવાર્થઃ ખલુ ધર્મકામયોસ્ તયોસ્ ત્રિલોકસ્પૃહણીયયોઃ કપિઃ
મુનીન્દ્રભૂચન્દ્રમસોઃ સ્થિતો ઽન્તરે તપસ્વિભિઃ સ્મેરમુખૈર્ અદૃશ્યત ॥

અથાર્પિતં તેન ફલં તદાદદે સ વિસ્મિતો મધ્યમલોકવાસવઃ
જપારુણં મારુતિનેવ મૈથિલી શિખણ્ડરત્નં દશકણ્ઠશાસનઃ ॥

અકૃત્રિમશ્રીનિલયેન રાગિણા નરેન્દ્રચિહ્નાઙ્કિતહસ્તશોભિના
સુવૃત્તતામ્ ઉદ્વહતા સ્વભાવતઃ સસ્ તેન રેજે ભૃશમ્ આત્મના યથા ॥

અજાતપાકસ્ય નવાતપાધિકાં પુનઃ પુનસ્ તસ્ય વિલોક્ય શોણતામ્
નવપ્રવાલોપમમ્ એણચક્ષુષઃ સ્મરન્ સ બિમ્બોષ્ટ્ઃઅમ્ અવાપ શૂન્યતામ્ ॥

અથાસ્ય સીદન્મણિબન્ધનાત્ કરાદ્ અવાઞ્ચતઃ કમ્પવિસૂત્રિતાઙ્ગુલેઃ
પપાત પશ્ચાદ્ ઇવ હેમકુટ્ટિમે તદ્ અસ્ફુતદ્ દ્રાગ્ ઇવ દાડિમીફલમ્ ॥

તદન્તરાત્ કિંશુકકાન્તિતસ્કરઃ સ્ફુરન્મણીનાં નિકરો ઽથ નિર્યયૌ
ઉદર્ચિષઃ પુષ્પશરાસનક્રુધા કણોત્કરસ્ ત્ર્યમ્બકલોચનાદ્ ઇવ ॥

અથ દ્વયેનાવનિપાકશાસનઃ સ વિસ્મયસ્યાગ્રમહીમ્ અનીયત
વનૌકસા તેન વિનીતવૃત્તિના વિકીર્ણભાસા મણિદાડિમેન ચ ॥

સશ્ ચાદ્ભુતપ્રાભૃતતોષિતઃ કરે ચકાર રેવામણિકઙ્કણં કપેઃ
ઘનાત્યયઋતોર્ નિજમ્ ઇન્દુપાણ્ડુરે પયોદખણ્ડે હરિવાડ્ ઇવાયુધમ્ ॥

તતઃ સુધાસૂતિમ્ ઇવોજ્ઝિતાકૃતિર્ નવાઞ્જનશ્યામલયાઙ્ગલેખયા
નૃપઃ ક્ષણાદ્ એવ વિચિત્રભૂષણમ્ પુમાંસમ્ અગ્રે ન હરિં તમ્ ઐક્ષત ॥

કૃતાનતિર્ વિસ્મિતમાનસે મુનૌ રમાઙ્ગદે સાદરમુક્તલોચનઃ
વ્યધાત્ પ્રણામં સઃ કૃતાઞ્જલિર્ નૃપે કપોલવેલ્લત્કલધૌતકુણ્ડલઃ ॥

અલઙ્કૃતઃ કસ્ય વદાન્વયસ્ ત્વયા પદં ક્વ તે કિં ચ કપિર્ ભવાન્ અભૂત્
તમ્ એવમ્ આહ સ્મ સવિસ્મયોર્મિણા નૃપેણ સાકૂતવિલોકિતો મુનિઃ ॥

તતઃ સ મુગ્ધેન્દુમયૂખબન્ધુભિઃ પ્રસાદયન્ દન્તમરીચિભિર્ દિશઃ
નવામ્બુભારાલસનીરદાવલી નિનાદધીરામ્ ઇતિ વાચમ્ આદે ॥

શિખણ્ડકેતોઃ શશિખણ્ડ ઇત્ય્ અહં મુનિન્દ્ર વિદ્યાધરશાસિતુઃ સુતઃ
સુરાઙ્ગનાધ્યાસિતરત્નકન્ધરે મમાધિવાસઃ શશિકાન્તપર્વતે ॥

રથાઙ્ગપાણેઃ પ્રતિમા સમુદ્રતઃ સ્વયં મહાનીલમયી વિનિર્ગતા
ઇતિ પ્રવાદઃ પરમ્ ઈક્ષિતું ચ તાં ગતા મણિદ્વીપમ્ ઇતઃ પુરસ્ત્રિયઃ ॥

મમાપિ તસ્યામ્ અધિકં કુતૂહલં તદ્ એહિ યાવઃ કૃત એષ તે ઽઞ્જલિઃ
કદા ચિદ્ એવં સહસોપસૃત્ય માં પ્રિયા યયાચે પ્રણિપત્ય માલતી ॥

તતઃ ખમ્ ઇન્દીવરનીલમ્ એકતસ્ તયા સહોત્પત્ય જવેન ગચ્છતઃ
સસ્ તાત શૈલેન્દ્રભરક્ષમઃ ક્ષણાત્ પપાત મે લોચનગોચરે ઽર્ણવઃ ॥

ઉપોઢનાનામણિમૌક્તિકોત્કરૈઃ કરૈર્ ઇવોર્ધ્વં પ્રસરદ્ભિર્ ઊર્મિભિઃ
અનર્ઘ્યમ્ અર્ઘ્યં જગદેકચક્ષુષે સમુદ્યતો દાતુમ્ ઇવાંશુમાલિને ॥

નવપ્રવાલદ્યુતિપાટલોદરઃ કરો મુરારેર્ ઇવ શાર્ઙ્ગલાઞ્છિતઃ
અલઙ્કૃતો જહ્નુમહર્ષિકન્યયા પૃથુર્ જટાજૂટ ઇવાન્ધકદ્વિષઃ ॥

ઉદગ્રકલ્લોલકદર્થિતગ્રહૈર્ અગાધપાતાલતલાવગાહિભિઃ
દિશો નિરુન્ધન્ નવમેઘનાદિભિર્ નિમગ્નદિઙ્નાગમદાવિલૈર્ જલૈઃ ॥

સમેધિતશ્રીર્ અભિતસ્ તલોત્થિતૈઃ સ્ફુરન્મણિસ્તોમમયૂખદામભિઃ
યુગાન્તજીમૂતશતોદયાર્પિતૈઃ પુલોમકન્યાપતિકાર્મુકૈર્ ઇવ ॥

ઉપાન્તવિશ્રાન્તપયોદમણ્ડલૈર્ જલદ્વિપપ્રસ્તુતવપ્રકેલિભિઃ
ચિરોલ્લસદ્દ્વીપધિયા સમીક્ષિતૈર્ વિશાલનેત્રૈસ્ તિમિભિઃ કૃતાદ્ભુતઃ ॥

સુજાતકાઠિણ્યપયોધરાઃ સ્પૃહામ્ ઉપાહરન્તીઃ પથિ તાદૃશોઃ પથિ
ક્વ ચિદ્ દધાનઃ શરદિન્દુપેશલાઃ શિલાસુ શુક્તીર્ જલમાનુષીર્ ઇવ ॥

નિજૌઘસીમન્તિતસાનુકર્દમૈર્ બૃહદ્દરીપુઞ્જિતરત્નરાશિભિઃ
અધઃ પ્રવિષ્ટોદ્ધૃતકચ્છપોદ્ધૃતૈર્ મહાચલૈર્ ઉલ્લિખિતામ્બરઃ ક્વ ચિત્ ॥

સવેગવેલાનિલવેલ્લિતાઃ ક્વ ચિન્ નવોદ્ગતા વિદ્રુમકન્દલીર્ દધન્
શિખા ઇવોર્ધ્વં તરુણાર્કલોહિતા વિનિર્ગતા વાડવજાતવેદસઃ ॥

ક્વ ચિત્ સુધાપાણ્ડુનિ ફેનમણ્ડલે નિલીનદૂર્વાદલનીલનીરદઃ
સનાથતાં નીત ઇવોપરિ સ્ફુટમ્ ફણીન્દ્રપર્યઙ્કશયેન શાર્ઙ્ગિણા ॥

ક્વ ચિન્ મણીનાં કુમુદોદરત્વિષઃ સિતેતરેન્દીવરમેચકાઃ ક્વ ચિત્
ક્વ ચિદ્ દધાનઃ શુકચઞ્ચુપાટલાસ્ તટેષુ મુક્તાશબલોદરાઃ શિલાઃ ॥

તથૈવ તસ્યોપરિ ગત્વરસ્ય મે તમાલનીલેન પથા પયોમુચામ્
ત્વરાવિશીર્ણશ્લથબન્ધનાઞ્ચિતઃ પપાત સીમન્તમણિર્ મૃગીદૃશઃ ॥

પ્રધાવમાનેન મયાન્તરાન્તરા નખાગ્રનિર્લૂનમયૂખપલ્લવઃ
સશ્ ચાન્તરં દીધિતિમાન્ ઇવોદધેર્ વિવેશ કોશામ્રતરુચ્છટારુણઃ ॥

નિવર્તમાનં તુ હઠાદ્ વિકૃષ્યતા તુરઙ્ગહસ્તેન નિરુન્ધતા નભઃ
ક્ષણાદ્ ઇવ ક્વાપિ રસાતલોદરે કરીવ ચિક્ષેપ કૃતારવો ઽર્ણવઃ ॥

મયાથ તત્ર ભ્રમતા સવિસ્મયં તમ્ ઉદ્વહન્તી મણિમ્ ઉત્પ્રભં કરે
અદૃશ્યતૈકા વિશતી તપોવનં સ્મરસ્ય મૂર્તા મમતેવ કન્યકા ॥

તતઃ પ્રિયામૌલિમણિર્ ન મે ઽર્પિતઃ પુનઃ પુનઃ પ્રાર્થિતયાપિ યત્ ત્વયા
અહં તદ્ અસ્યા મકરાઙ્કિતે બલાદ્ અપાહરં મન્મથરત્નપાદુકે ॥

કિમ્ આશ્રમં શૂન્યમ્ ઇદં તપોધનૈર્ અનેન હા ધિઙ્ મુષિતાસ્મિ દસ્યુના
અથેતિ બાષ્પોદ્ગમગદ્ગદૈઃ પદૈર્ નુહુર્ વદન્તી કરુણં રુરોદ સા ॥

તતસ્ તદીયે રુદિતધ્વનૌ શ્રુતે સસંભ્રમં કો ઽપિ મહાતપા મુનિઃ
વિનિર્યયૌ રત્નશિલાગૃહાદ્ બહિસ્ તમાલભાસસ્ તરણિર્ ઘનાદ્ ઇવ ॥

અનેન કેનાપિ તવાશ્રમે બલાદ્ ઇદં હિ તાતાભરણં હૃતં મમ
ઇતિ ક્રુધં તદ્વચસા સ આદદે હવિર્નિષેકેણ શિખામ્ ઇવાનલઃ ॥

નિબદ્ધભીમભ્રુકુટિર્ વિલોકયન્ દૃશા તદોલ્કાકપિશોગ્રતારયા
સસ્ તીવ્રકોપસ્ફુરિતાધરો ઽવદદ્ વચો મમાક્ષિપ્ય કૃતાનતેર્ ઇતિ ॥

પ્રસૂનમ્ અપ્ય્ અત્ર ન જાતુ વીરુધાં હરત્ય્ અયં નઃ પવનસ્ તપોવને
ત્વયા તુ સંપ્રત્ય્ અબલાવિભૂષણે શઠાત્મનાશાય કરઃ પ્રસારિતઃ ॥

અકારિ કાપેયમ્ ઇદં ત્વયેદૃશં યદ્ અદ્ય સદ્યઃ કપિર્ એવ તદ્ ભવ
તતઃ સ મામ્ ઇત્ય્ અશપત્ કમણ્ડલોર્ અપઃ સમાદાય દવાનલોપમઃ ॥

અથાસ્ય કોપઃ પ્રશશામ માનસે શનૈઃ કૃપા સાનુશયે પ્રસીદતિ
અપાં કણસ્ તિષ્ઠતિ વીચિકમ્પિતે ન પદ્મિનીપત્રપુટોદરે ચિરમ્ ॥

ઇહાનુતાપો ભગવન્ વિમુચ્યતામ્ ઇયં મદીયા ભવિતવ્યતેદૃશી
તદ્ ઉચ્યતાં શાપનિશામુખોદ્ગતં કદા મમેદં તિમિરં વ્યરંસ્યતિ ॥

મયૈવમ્ ઉક્તઃ સસ્ તદૈવમ્ ઊચિવાન્ યદા પુરો વઙ્કુમુનેર્ ઇહાગતઃ
કરે તવાધાસ્યતિ વત્સ કઙ્કણં સ નાર્મદં સીયકરાજનન્દનઃ ॥

તતઃ પ્રભૃત્ય્ એવ વલીમુખાકૃતેઃ સમાઃ સહસ્રં વસતો રસાતલે
અનેન મે સંપ્રતિ પાર્થિવેન્દુના તવાશ્રમે શાપતમસ્ તિરસ્કૃતમ્ ॥

કૃતં યદ્ એતેન મુનીન્દ્ર લીલયા પ્રતિક્રિયાં તત્ર ન કર્તુમ્ અસ્મ્ય્ અલમ્
હિમત્વિષઃ પ્રત્યુપકારગોચરો મરીચિલીઢક્રશિમા કિમ્ અંશુમાન્ ॥

તથાપ્ય્ અયં દેવ નિજપ્રયોજને લઘીયસિ ક્વાપિ નિયોજ્યતં જનઃ
અનૂરુમ્ ઉર્વીતલરત્નદીપકઃ કિમ્ આર્યમા નાધિત સૂતકર્મણિ ॥

તેનૈવમ્ ઉક્તઃ પ્રણયોન્મુખેન ન્ર્પસ્ ત્રપાનમ્રમુખો બભૂવ
અતાદૃશાનાં સ્તુતયઃ પ્રકૃત્યા મદં યદ્ ઉદ્દીપયિતું યતન્તે ॥

એવં સુધારસસમૃદ્ધિમનોહરેણ શ્લાઘ્યેન તેન શશિખણ્ડસમાગમેન
કામ્ અપ્ય્ અવાપદ્ ઉમયા ઘટિતસ્ય લક્ષ્મીં સઃ ક્ષ્માપતિર્ ઝટિતિ જૂટ ઇવાષ્ટમૂર્તેઃ ॥

તેનાથ સૂનૃતવચઃશ્રુતયે સઃ પૃષ્ટઃ પૃથ્વીતલાગમનહેતુમ્ અજાનતેવ
આખ્યાતવાન્ સ્મિતસુધાસ્નપિતૌષ્ઠબિમ્બસ્ તસ્મૈ નિજવ્યતિકરં નરલોકપાલઃ ॥

વિદ્યાધરસ્ તદ્ અનુ સઃ પ્રહિતો ઽપિ રાજ્ઞા નૈવ સ્વધામગમનાભિમુખો બભૂવ
પૂર્વોપકારિણિ જને ઽનુપકૃત્ય કિં ચિદ્ યાન્તો યદ્ ઉન્નતધિયઃ કિમ્ અપિ ત્રપન્તે ॥

દેવ પ્રસીદ સમિતિઃ ક્રિયતામ્ ઇદાનીં ભૃત્યઃ સ્વપાદરજસામ્ અયમ્ અગ્રયાયી
તસ્યેતિ વલ્ગુ વચનં વચસા મહર્ષેઃ સમ્રાટ્ તતઃ સઃ કથમ્ અપ્ય્ ઉરરીચકાર ॥

આમન્દ્રશઙ્ખપટહસ્વનસૂચિતં પ્રાક્ સૈન્યં ક્ષણાન્ નિજમ્ અથ સ્મૃતમાત્રમ્ એવ
ધૌતાસિપત્રબહુલાંશુલતોપગૂઢં પાતાલસંતમસમ્ અસ્ય પુરો બભૂવ ॥

તેનોપપાદિતમ્ અથો રથમ્ ઉત્પાતકમ્ અધ્યાસ્ય કાર્મુકસનાથકરો નરેન્દ્રઃ
વજ્રાઙ્કુશં પ્રતિ સ વઙ્કુમુનિપ્રયુક્તઃ પ્રસ્થાનમઙ્ગલવિધિર્ મસૃણં પ્રતસ્થે ॥

લગ્નેનાઙ્ગે યુગપદ્ ઉટજદ્વારદેશાદ્ અદૂરે પશ્યન્તીનાં મુનિમૃગદૃશાં લોચનાંશૂત્કરેણ
ઉદ્દામાજિક્રતુમખવિધેર્ દીક્ષયા સઃ ક્ષિતીશો મેધ્યામ્ એણત્વચમ્ ઇવ દધન્ સઃ ક્ષણં લક્ષ્યતે સ્મ ॥

ચલિતયતિસમાધિ ત્રસ્તસારઙ્ગશાવં નિભૃતશુકભૃતોચ્ચૈર્ નડિમ્ ઉડ્ડીનબર્હિ
હરિણમિથુનમુક્તાન્યોન્યકણ્ડૂયનં તન્ મુનિવનમ્ અભિતો ઽભૂત્ સૈન્યકોલાહલેન ॥

અથ પથિ નવસાહસાઙ્કઃ સ વિદ્યાધરૈર્ વન્દિતઃ પ્રમુદિતમુનિકન્યકામુક્તનીવારલાજાઞ્જલિઃ
શ્રિયમ્ અધિત રમાઙ્ગદેનાન્વિતસ્ તૂર્યઘોષોર્મિભિઃ કુલગિરિકુહરપ્રતિધ્વાનં દીર્ઘૈર્ નિરુન્ધન્ દિશઃ ॥