નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 37

ઇતિ ભરતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે નાટ્યશાપો નામ ષટ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
અથ સપ્તત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય નહુષો નામ પાર્થિવઃ ।
પ્રાપ્તવાન્ દેવરાજ્યં હિ નયબુદ્ધિપરાક્રમઃ

પ્રશશાસ તદા રાજ્યં દેવૈર્વ્યુષ્ટિમવાપ્નુવન્ ।
ગાન્ધર્વં ચૈઅ નાટ્યં ચ દૃષ્ટ્વા ચિન્તામુપાગમત્

સ ચિન્તયિત્વા મનસા કથમેષ ગૃહે મમ ।
નાટ્યપ્રયોગો હિ ભવેદિતિ સાદર એવ સન્

કૃતાઞ્જલિઃ પ્રયોગાર્થં પ્રોક્તવાંસ્તુ સુરાન્ નૃપઃ ।
અપ્સરોભિરિદં સાર્ધં નાટ્યં ભવતુ મે ગૃહે

પ્રત્યુક્તશ્ચ તતો દેવૈર્બૃહસ્પતિપુરોગમૈઃ ।
દિવ્યાઙ્ગનાનાં નૈવેહ માનુષૈઃ સહ સઙ્ગતિઃ

હિતં પથ્યં ચ વક્તવ્યો ભવાન્ સ્વર્ગાધિપો હિ યત્ ।
આચાર્યાસ્તત્ર ગચ્છન્તુ ગત્વા કુર્વન્તુ તે પ્રિયમ્

પ્રોક્તવાંસ્તુ તતો માં તુ નૃપતિઃ સ કૃતાઞ્જલિઃ ।
ઇદમિચ્છામિ ભગવન્ નાટ્યમુર્વ્યાં પ્રતિષ્ઠિતમ્

પૂર્વમાચાર્યકં ચૈવ ભવતાઽભિહિતં શ્રુતમ્ ।
વ્યક્તભાવાત્વિદં લબ્ધં ત્વત્સકાશાદ્ દ્વિજોત્તમ

પિતામહગૃહે ઽસ્માકં તદન્તઃપુરે જને ।
પિતામહક્રિયાયુક્ત મુર્વશ્યાં સમ્પ્રવર્તિતમ્

તસ્યાઃ પ્રણાશશોકેન ઉન્માદોપરતે નૃપે ।
વિપન્ને ઽન્તઃપુરજને પુનર્નાશમુપાગતમ્

પ્રકાશમેતદિચ્છામો ભૂયસ્તત્ સંપ્રયોજિતમ્ ।
તિથિયજ્ઞક્રિયાસ્વેતદ્ યથા સ્યાન્ મઙ્ગલૈઃ શુભૈઃ

તસ્મિન્ મમ ગૃહે બદ્ધં નાનાપ્રકૃતિસંશ્રયમ્ ।
સ્ત્રીણાં લલિતવિન્યાસૈર્યતો નઃ પ્રથયિષ્યતિ

તથાઽસ્ત્વિતિ મયા પ્રોક્તો નહુષઃ પાર્થિવસ્તદા ।
સુતાશ્ચાહૂય સમ્પ્રોક્તા સામપૂર્વં સુરૈઃ સહ

અયં હિ નહુષો રાજા યાચતે નઃ કૃતાઞ્જલિઃ ।
ગમ્યતાં સહિતૈર્ભૂમિં પ્રયોક્તું નાટ્યમેવ ચ

કરિષ્યમશ્ચ શાપાન્તમસ્મિન્ સમ્યક્ પ્રયોજિતે ।
બ્રાહ્મણાનાં નૃપાણાં ચ ભવિષ્યથ ન કુત્સિતાઃ

તત્ર ગત્વા પ્રયુજ્યન્તાં પ્રયોગાન્ વસુધાતલે ।
ન શક્યં ચાન્યથા કર્તું વચનં પાર્થિવસ્ય હિ

અસ્માકં ચૈવ સર્વેષાં નહુષસ્ય મહાત્મનઃ ।
આત્મોપદેશસિદ્ધં હિ નાટ્યં પ્રોક્તં સ્વયંભુવા

શેષમુત્તરતન્ત્રેણ કોહલસ્તુ કરિષ્યતિ ।
પ્રયોગઃ કારિકાશ્ચૈવ નિરુક્તાનિ તથૈવ ચ

અપ્સરોભિરિદં સાર્ધં ક્રીડનીયકહેતુકમ્ ।
અધિષ્ઠિતં મયા સ્વર્ગે સ્વાતિના નારદેન ચ

તતશ્ચ વસુધાં ગત્વા નહુષસ્ય ગૃહે દ્વિજાઃ ।
સ્ત્રીણાં પ્રયોગં બહુધા બદ્ધવન્તો યથાક્રમમ્

અત્રોપભોગતસ્તે તુ માનુષીષુ મામાત્મજાઃ ।
બદ્ધવન્તો ઽધિકસ્નેહં તાસુ તદ્ દ્વિજસત્તમાઃ

પુત્રાનુત્પાદ્ય વધ્વા ચ પ્રયોગં ચ યથાક્રમમ્ ।
બ્રહ્મણા સમનુજ્ઞાતાઃ પ્રાપ્તાઃ સ્વર્ગં પુનઃ સુતાઃ

એવમુર્વીતલે નાટ્યં શિષ્યૈઃ સમવતારિતમ્ ।
ભરતાનાં ચ વંશો ઽયં ભવિષ્યં ચ પ્રવર્તિતઃ

કોહલાદિભિરેવં તુ વત્સશાણ્ડિલ્યધૂર્તિતૈઃ ।
મત્યધર્મક્રિયાયુક્તૈઃ કશ્ચિત્કાલમવસ્થિતૈઃ

એતચ્છાત્રં પ્રણીતં હિ નારાણાં બુદ્ધિવર્ધનમ્ ।
ત્રૈલોક્યસ્ય ક્રિયોપેતં સર્વશાસ્ત્રનિદર્શનમ્ ।
મઙ્ગલ્યં લલિતં ચૈવ બ્રહ્મણો વદનોદ્ભવમ્

ય ઇદં શ્રુણુયાન્ નિત્યં પ્રોક્તં ચેદં સ્વયમ્ભુવા ।
કુર્યાત્ પ્રયોગં યશ્ચૈવમથવાઽધીતવાન્ નરઃ

યા ગતિર્વેદવિદુષાં યા ગતિર્યજ્ઞકારિણામ્ ।
યા ગતિર્દાનશીલાનાં તાં ગતિં પ્રાપ્નુયાદ્ધિ સઃ

દાનધર્મેષુ સર્વેષુ કીર્ત્યતે તુ મહત્ ફલમ્ ।
પ્રેક્ષણીયપ્રદાનં હિ સર્વદાનેષુ શસ્યતે

ન તથા ગન્ધમાલ્યેન દેવાસ્તુષ્યન્તિ પૂજિતાઃ ।
યથા નાટ્યપ્રયોગસ્થૈર્નિત્યં તુષ્યન્તિ મઙ્ગલૈઃ

ગાન્ધર્વં ચેહ નાટ્યં ચ યઃ સમ્યક્ પરિપાલયેત્ ।
સ ઈશ્વરગણેશાનાં લભતે સદ્ગતિં પરામ્

એવં નાટ્યપ્રયોગે બહુવિધિવિહિતં કર્મશાસ્ત્રં પ્રણીતમ્ ।
નોક્તં યચ્ચાત્ર લોકાદનુકૃતિકરણાત્ ।
સંવિભાવ્યં તુ તજ્જ્ઞૈઃ ॥
કિં ચાન્યત્ સમ્પ્રપૂર્ણા ભવતુ વસુમતી નષ્ટદુર્ભિક્ષરોગા ।
શાન્તિર્ગોબ્રાહ્મણાનાં ભવતુ નરપતિઃ પાતુ પૃથ્વીં સમગ્રામ્